ΧΡΗΣΤΕΣ ΠΙΣΤΩΤΙΚΩΝ ΚΑΡΤΩΝ


Οι πολίτες με το πλαστικό φέσι 

1.   2.   3.


ΘΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΕΖΑΣ


Βρισκόμαστε στη Νέα Υόρκη. Παρασκευή βράδυ. Νοέμβρης μήνας. Καμιά πενηνταριά άνθρωποι κάθονται σε πλαστικές καρέκλες μέσα σε ένα κτίσμα από τούβλα. Είναι τμήμα ενός εκκλησιαστικού συγκροτήματος στο Γκρίνουιτς Βίλατζ. Πρόκειται για έναν άνετο χώρο, που χρησιμοποιείται από διάφορες ομάδες πολιτών. Οι συγκεντρωμένοι ακούνε μια γυναίκα που μιλάει για τη ζωή της και για τη σχέση της με τα χρήματα. Είναι μια κομψή πενηντάρα. Το όνομά της είναι Ρουθ, και μετέχει σε μια συνάντηση της οργάνωσης "Debtors Anonymous" (Ανώνυμοι Οφειλέτες).
"Η οικογένειά μου θεωρούσε το χρήμα ως την υπέρτατη αξία. Μεγάλωσα με αυτή την εντύπωση. Πάντοτε ήθελα να δίνω την εντύπωση ότι διαθέτω πολλά χρήματα και να ζω όπως ζούσαν οι πιο ευκατάστατοι φίλοι μου. Πάντοτε λαχταρούσα το χρήμα. Υπήρξα αλαζονική και αυταρχική, όταν είχα χρήματα. Αλλά όταν δεν είχα, γινόμουν δυστυχισμένη. Ηθελα συνεχώς περισσότερα. Xρησιμοποιούσα τραπεζικά δάνεια και πιστωτικές κάρτες. Ημουν διαρκώς χρεωμένη."
Η Ρουθ ζητάει βοήθεια από τους συγκεντρωμένους ομοιοπαθείς "Ανώνυμους Οφειλέτες". Η οργάνωση αυτή είναι ένα πρόγραμμα αυτοβοήθειας που ιδρύθηκε το 1968, στο πρότυπο της γνωστής οργάνωσης "Ανώνυμοι Αλκοολικοί". Το 1976 πήρε επίσημη μορφή, και σήμερα οργανώνονται περισσότερες από 500 παρόμοιες συναντήσεις στις ΗΠΑ. Τμήματα της οργάνωσης έχουν ιδρυθεί και σε 13 άλλες χώρες. Η δημόσια εξομολόγηση του "πάθους" είναι το πρώτο βήμα για την αντιμετώπισή του, κατά το πρότυπο των "Ανώνυμων Αλκοολικών".
Τη συνάντηση που περιγράφουμε παρακολούθησε ο ειδικευμένος δημοσιογράφος Τζέρολντ Μούντις το 1985. Το κείμενό του δημοσιεύθηκε στο περιοδικό των "Νιου Γιορκ Τάιμς" τον Ιανουάριο του 1986. Ηδη από εκείνη την εποχή ο αριθμός των Αμερικάνων που βρίσκονταν στα όρια της χρεοκοπίας άγγιζε τα 20 εκατομμύρια. Και από τότε συνεχώς μεγαλώνει. Η χώρα έχει γεμίσει με παρόμοιες οργανώσεις που επιχειρούν να "απεξαρτήσουν" τους πολίτες από την καταναλωτική μανία. Δίπλα στους "Ανώνυμους Οφειλέτες", υπάρχουν οι "Ανώνυμοι Σπάταλοι" (Overspenders Anonymous) που ιδρύθηκαν το 1979, αλλά και οι μικρότερης εμβέλειας Spendermender (στο Σαν Φρανσίσκο) και Shopaholics Anonymous (στο Μπρούκλιν).
Σε αυτή την υπερχρέωση των πολιτών σημαντικός είναι ο ρόλος που έχει παίξει η ταχύτατη διάδοση των πιστωτικών καρτών. Είναι προφανής ο "πειρασμός" της χρέωσης που προκαλείται από τις κάρτες. Ομως δεν πρόκειται μόνο γι' αυτό. Οι πιστωτικές κάρτες οδηγούν σε μια οικονομία με ταχύτερη κυκλοφορία του χρήματος, από την κλασική οικονομία των μετρητών. Ο πρώτος λόγος είναι ότι η πίστωση μεγαλώνει την ποσότητα του χρήματος που είναι δυνατόν να φέρει κανείς συνεχώς μαζί του, και κατά συνέπεια πολλαπλασιάζεται ο αριθμός των πιθανών συναλλαγών. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι οι συναλλαγές με μετρητά προϋποθέτουν την άμεση επαφή των συναλλασσομένων, ενώ οι πιστωτικές κάρτες διευκολύνουν τις συναλλαγές ατόμων και επιχειρήσεων, χωρίς καμιά επαφή. Με αυτό τον τρόπο, η πίστωση, όχι μόνο μεγαλώνει τον όγκο των χρημάτων που διακινούνται, αλλά αυξάνει και τον αριθμό των ατόμων που συμμετέχουν σ' αυτές τις συναλλαγές.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι πιστώσεις είναι στην πραγματικότητα εντελώς ασύμφορες για τον καταναλωτή. Τα επιτόκια είναι πολύ μεγαλύτερα από τα μέσα τραπεζικά, και η καθυστέρηση της πληρωμής οδηγεί σε οδυνηρούς ανατοκισμούς.
Είναι κοινό μυστικό ότι η πιστωτική κάρτα "παρασύρει" πιο εύκολα τον καταναλωτή σε απρόσεκτες αγορές. Η χρήση, π.χ., πιστωτικών καρτών στα εστιατόρια fast food προκάλεσε την αύξηση του τζίρου τους κατά 60-100%. Οπως δήλωνε ο αντιπρόεδρος της Mastercard το 1991, "οι καταναλωτές (με τις πιστωτικές κάρτες) συχνά παίρνουν μεγαλύτερα μεγέθη από τα πιο προσοδοφόρα προϊόντα, όπως τα ποτά ή οι τηγανητές πατάτες." Η γενίκευση των καρτών σε όλους τους τομείς συναλλαγών οδηγεί σε αλλαγή των καταναλωτικών συνηθειών των πολιτών. Το εξηγεί ένας άλλος εκπρόσωπος της Mastercard: "Αν πας σε ένα πρατήριο βενζίνης με 20 δολάρια στο πορτοφόλι σου, θα βάλεις μόνο 10 δολάρια βενζίνη και θα κρατήσεις τα άλλα 10. Αν, όμως, πας με μια κάρτα, θα το φουλάρεις." ("Ουάσιγκτον Ποστ", 19.9.91)
Ο συγγραφέας Τέρι Γκάλανοϊ περιγράφει τη συναισθηματική πλευρά του χρεωμένου καταναλωτή: "Αυτοί οι άνθρωποι θέλουν να βγουν από τα μοναχικά τους σπίτια, να δραπετεύσουν από το εξοντωτικό τους ωράριο, να ξεφύγουν από τη ζοφερή και άχαρη ζωή τους - έστω και για λίγο. Αισθάνονται όμορφα ανάμεσα στους καταναλωτές, χαίρονται που μπορούν να αγοράσουν και να γίνουν αποδεκτοί ως 100% πατριώτες, οι οποίοι ξοδεύουν για το καλό της εθνικής οικονομίας." Η πιστωτική κάρτα, λοιπόν, ως δείγμα και τεκμήριο κοινωνικής ανόδου. Το χρέος στην κάρτα φαίνεται ψεύτικο - εφόσον δεν είναι άμεσα απαιτητό. Και μ' αυτό τον τρόπο μεγαλώνει ο αριθμός των ατόμων που έχουν τη δυνατότητα -και τη διάθεση- να χρεωθούν. Οι καταναλωτές έχουν την ψευδαίσθηση ότι εξισώνονται. Η δημοκρατία των χρεωμένων!
Ομως θα ήταν εντελώς εσφαλμένη η απόδοση της ευθύνης στο "χρήστη" της πλαστικής κάρτας, και να μένουν στο απυρόβλητο οι "έμποροι". Οι εταιρίες παροχής πιστωτικών καρτών και οι τράπεζες έχουν σκαρφιστεί κάθε λογής μέθοδο για να πείσουν τον καταναλωτή να βυθιστεί όλο και περισσότερο στο πάθος του. Επισήμως, βέβαια, συνιστούν αυτοσυγκράτηση, αλλά είναι οι ίδιες που προσφέρουν εύκολη πίστωση με κάθε ευκαιρία. Βομβαρδίζουν κυριολεκτικά όποιον δεν έχει ακόμα αποκτήσει το "κακό συνήθειο", με διάφορες δελεαστικές προσφορές. Δημιουργούν κίνητρα σε όποιον πελάτη προτείνει καινούργιους πελάτες, μετατρέποντάς τον σε κανονικό "βαποράκι". Νοικιάζουν τον κατάλογο των μελών του δικτύου τους σε εμπορικές εταιρίες, οι οποίες με τη σειρά τους δοκιμάζουν τα νεύρα του υποψήφιου πελάτη τους.
Και όταν κάποιος καταναλωτής εξακολουθεί να πληρώνει κανονικά, ε τότε η τράπεζα τον "ανταμείβει", προτείνοντάς του ένα "αυτόματο" δάνειο ενός εκατομμυρίου ή του ανακοινώνει με χαρά ότι του ανεβάζει το πιστωτικό όριο ή ακόμα του προσφέρει και νέες κάρτες (οικογενειακές, ειδικές). Με αυτό τον τρόπο δοκιμάζεται η αντοχή ακόμα και των πιο συγκρατημένων καταναλωτών. Ενας "χρήστης" στην Αμερική συγκέντρωσε 1.300 πιστωτικές κάρτες με συνολικό πιστωτικό όριο 1,7 εκατομμύρια δολάρια, για να αποδείξει ότι μόλις ένας πολίτης γίνει κάτοχος κάρτας, γίνεται αμέσως αποδέκτης προσφορών από όλες τις άλλες κάρτες. ("Σαν Φρανσίσκο Εξάμινερ", 28.11.93)
Μέχρι στιγμής δεν έχει ανοίξει και στην Ελλάδα παράρτημα των "Ανώνυμων Οφειλετών". Ο αριθμός των υπερχρεωμένων θυμάτων των πλαστικών καρτών δεν έχει φτάσει ακόμα σε ανάλογα ύψη στη χώρα μας και η αυτοματοποίηση των συναλλαγών μόλις τώρα ολοκληρώνεται. Ομως η αρχή έχει γίνει, και ο μόνο η επιφυλακτικότητα των Ελλήνων απέναντι σε παρόμοιες μορφές "αλληλοβοήθειας" και "αυτοβοήθειας" εμποδίζει την εισαγωγή του αμερικάνικου αυτού μοντέλου για τα πρώτα θύματα του "πλαστικού θανάτου".

(Ελευθεροτυπία, 22/11/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ