ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

Ο κοντινός μας μεσαίωνας 

1.   2.   3.


ΣΤΟ ΟΡΙΟ

Ο "ΤΡΕΛΟΣ". Χαρακτηριστική για τον τρόπο αντιμετώπισης του Αλλου στο Βυζάντιο είναι η περίπτωση των ψυχασθενών. Με στοιχεία από τη μελέτη των Βίων Αγίων της περιόδου, ο κ. Μαυρομμάτης παρατηρεί ότι οι συγγραφείς φροντίζουν να απαλλάξουν από την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη τους τρελούς (σαλούς) αγίους. "Από τους δυο άγιους τρελούς που αναφέρονται στο Εορτολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο ένας είναι Μογγόλος και ο άλλος Σύρος. Δεν είναι δηλαδή οι τυπικοί ελληνόφωνοι πολίτες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ο μεν Μογγόλος είναι επιπλέον και δούλος (πρόσθετο στοιχείο ετερότητας). Ο άλλος ανήκει απλώς στην κατώτερη κοινωνική τάξη."

Ο "ΑΙΡΕΤΙΚΟΣ". Τον αιρετικό τον ανέχεται η βυζαντινή κοινωνία στο μέτρο που είτε είναι γραφικός είτε περιορίζεται σε ανώδυνο κήρυγμα. "Αρχίζει να γίνεται επικίνδυνος αφ' ης στιγμής προσηλυτίζει και όταν οι προσηλυτιζόμενοι αποκτήσουν κάποια αριθμητική δύναμη ή μπουν στην ανώτερη τάξη. Δηλαδή, οι ιδέες όσων απευθύνονταν μόνο στα κατώτερα στρώματα ήταν σχετικά ανεκτές. Μόλις αρχίσουν να μυούνται μέλη της άρχουσας τάξης, το κράτος και οι μηχανισμοί ασφαλείας αρχίζουν να ανησυχούν. Οταν η δράση του αιρετικού αρχίσει να απειλεί το κράτος στο καίριό του σημείο, τότε υπάρχει καταστολή. Το κράτος μεριμνά για την ανίχνευση και τον ενδεχόμενο κολασμό των αιρετικών, πριν αντιληφθεί η εκκλησία ότι θίγεται. Προστατεύει έτσι όχι μόνο την εκκλησία, αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό. Η εκκλησία πρέπει να προστατευτεί, εφόσον είναι ο κύριος μηχανισμός προπαγάνδας, ο κύριος μηχανισμός που συνδέει από τον αυτοκράτορα μέχρι τον τελευταίο υπήκοο και πρέπει να μείνει αλώβητος. Ο αιρετικός, σε τελευταία ανάλυση, μπορεί να θίγει την εκκλησία, μη αποδεχόμενος αίφνης το ιερατείο, αλλά το κράτος αυτό το εισπράττει ως απειλή εναντίον της ακεραιότητάς του, θεωρεί τον αιρετικό πιθανό ανατροπέα της καθεστηκυίας τάξεως, όχι ανατροπέα της εκκλησίας."

Ο "ΠΡΟΔΟΤΗΣ". "Η λέξη αυτή έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον τους τελευταίους αιώνες", παρατηρεί ο κ. Μαυρομμάτης. "Η έννοια της προδοσίας στο Βυζάντιο είναι πολύ σχετική. Ο χθεσινός προδότης γίνεται σήμερα φίλος. 'Η ο στρατηγός, ο οποίος θα αυτομολήσει μαζί με το στράτευμά του στους εχθρούς, μετά από την πάροδο κάποιου χρόνου θα τον δούμε να τον αγκαλιάζει ο αυτοκράτορας ή ο διάδοχός του και να επανέρχεται στους κόλπους της οικογένειάς του στην Κωνσταντινούπολη ή στη Θεσσαλονίκη, σαν να μην έχει συμβεί τίποτα. Κάθε Ρωμαίος πολίτης οφείλει πίστη τυφλή στον αυτοκράτορα. Η εσχάτη προδοσία, εξάλλου, ονομάζεται απιστία. Ο προδότης είναι ο άπιστος προς τον αυτοκράτορα - η έννοια της πατρίδας είναι κατασκεύασμα πολύ μεταγενέστερο."

Ο "ΑΛΛΟΘΡΗΣΚΟΣ". Η συμπεριφορά του βυζαντινού κράτους απέναντι στον αλλόθρησκο ανιχνεύεται στην περίπτωση των Φράγκων. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα των Φράγκων που έμειναν στην Ανατολή μετά την Τέταρτη, τη χειρότερη σταυροφορία, ο κ. Μαυρομμάτης υποστηρίζει ότι αντίθετα από τον Αραβα, ο οποίος έχει τη δική του επικράτεια, ο Ιταλός, για παράδειγμα, ο οποίος είναι εγκατεστημένος σε ένα νησί του Αιγαίου, θεωρείται πολύ πιο επικίνδυνος. "Ακόμα κι αν είναι Ρωμαίος πολίτης και εκτελεί τις υποχρεώσεις του έναντι του ρωμαϊκού κράτους (δηλαδή στρατεύεται, πληρώνει τους φόρους του, παντρεύεται με ορθόδοξη γυναίκα, κλπ) εντούτοις το γεγονός και μόνο ότι ανήκει στην καθολική εκκλησία καθιστά το κράτος καχύποπτο απέναντί του. Οχι απλώς επειδή είναι καθολικός ή Ιταλός, αλλά επειδή είναι πιθανόν να υπακούσει σε κάποιο εξωτερικό πόλο εξουσίας. Είναι δυνάμει ένας κίνδυνος."

Ο "ΕΒΡΑΙΟΣ". Αν εξαιρεθεί η πρώτη φάση συγκρότησης του βυζαντινού κράτους, όπου η υιοθέτηση του χριστιανισμού συνοδεύθηκε με την καταστολή των δωδεκαθεϊστών και των ισραηλιτών, οι εβραίοι της αυτοκρατορίας δεν αντιμετωπίστηκαν με την ίδια βία που συνάντησαν στη Δύση. "Αντίθετα με τη Δύση, οι Εβραίοι του Βυζαντίου δεν αποτελούν αντικείμενο οικονομικού φθόνου. Στα αρχεία που έχω μελετήσει τους βλέπω ως ένα βαθμό ενσωματωμένους στην κοινωνία. Βεβαίως και εδώ αντιμετωπίζονται με καχυποψία και στη λαίκή συνείδηση των χριστιανών βαρύνονται με το αμάρτημα της σταύρωσης του Χριστού. Είναι δηλαδή υποχρεωμένοι να αυτοπεριορίζονται στο δικό τους μικρόκοσμο."


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Χρύσας Μαλτέζου (γενική εποπτεία) "Οι περιθωριακοί στο Βυζάντιο"
(Ιδρυμα Γουλανδρή-Χορν, Αθήνα 1993). Τα πρακτικά της ομώνυμης ημερίδας που οργάνωσε το ίδρυμα το 1992. Η έννοια των περιθωριακών, η θέση των ειδωλολατρών, των μαύρων, των ψυχασθενών (σαλών), των εβραίων, των ασθενών, των ομοφυλόφιλων και των μάγων στη βυζαντινή κοινωνία.

Σπύρου Ν. Τρωιάνου (επιμέλεια) "Εγκλημα και τιμωρία στο Βυζάντιο" (Ιδρυμα Γουλανδρή-Χορν, Αθήνα 1997). Το βυζαντινό ποινικό δίκαιο και η αντιμετώπιση του εγκληματία. Λεπτομερής καταγραφή των ποικίλων ποινών, η μορφή των φυλακών και η τυπολογία των εγκλημάτων.

Φαίδωνος Κουκουλέ "Θεσσαλονίκης Ευσταθίου, Τα Λαογραφικά" (Εταιρεία μακεδονικών Σπουδών, Αθήναι 1950, τ. Β'). Σχολιασμένο κείμενο του μητροπολίτη Θεσσαλονίκης κατά τον 12ο αιώνα. Στο κεφάλαιο "πληροφορίαι περί ξένων λαών" περιλαμβάνονται στοιχεία για τα στερεότυπα του "Αλλου", του "ξένου" στη βυζαντινή κοινή γνώμη.

Κυριάκου Σιμόπουλου "Βασανιστήρια και εξουσία" (Αθήνα 1987). Η αγριότητα της κρατικής και θρησκευτικής καταστολής διαμέσου των αιώνων, σε ένα πραγματικά ανατριχιαστικό πανόραμα. Το Βυζάντιο έει, φυσικά, την τιμητική του. 

Carlo Ginzburg "Το τυρί και τα σκουλήκια" (Αθήνα 1994, εκδ. Αλεξάνδρεια, μετάφραση Κώστα Κουρεμένου). Η απολογία ενός ιταλού μυλωνά του 16ου αιώνα, πριν οδηγηξθεί στην πυρά από την Ιερά Εξέταση.


ΔΕΙΤΕ

Δοξόμπους
του Φώτη Λαμπρινού (1987). Ενα χωριό των ύστερων βυζαντινών χρόνων, η σχέση του με την εκκλησία και η εξέγερσή του απέναντι στην εξουσία, σε μια μάλλον σπάνια προσπάθεια του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου να ασχοληθεί -σοβαρά- με τα περασμένα.

Αντρέι Ρουμπλιώφ του Αντρέι Ταρκόφσκι (1966). Πτυχές της καθημερινότητας στη μεσαιωνική Ρωσία, με κεντρικό πρόσωπο τον ομώνυμο αγιογράφο. Η εικόνα που προκύπτει για τις ανοχές και τα όρια της ανατολικής ορθοδοξίας, ελάχιστα διαφέρει από τη βυζαντινή πραγματικότητα της ίδιας εποχής.

(Ελευθεροτυπία, 1/11/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ