ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ


Ο κοντινός μας μεσαίωνας 

1.   2.   3.


Δέκα αιώνες ανοχής και καταστολής


"Τις παραμονές της Πρωτοχρονιάς του έτους 1.000 στη Δυτική Ευρώπη είχαν πιστέψει οι άνθρωποι ότι θα γινόταν η Δευτέρα Παρουσία. Φρόντισαν λοιπόν οι χρεώστες να πληρώσουν τα χρέη τους, οι μοιχοί εξομολογήθηκαν το αμάρτημά τους στο έτερό τους ήμισυ, οι δολοφόνοι ομολόγησαν τους φόνους που είχαν διαπράξει. Πλην όμως, το άλλο πρωί ξημέρωσε μια μέρα όπως όλες οι άλλες και καθένας πήγε στη δουλειά του. Αυτό σημαίνει πώς είμαι αρκετά απαισιόδοξος, ότι το 2.000 δεν θα ξημερώσει παρά μια ακόμα μέρα, όπου όλοι μας θα πάμε στη δουλειά. Ομως, μια και μας υποβάλλεται ως ιδέα, ότι αλλάζουμε και εκατονταετία και χιλιετία, είναι ίσως ευκαιρία να δει κανείς τα πεπραγμένα του αντικειμένου το οποίο μελετά."
Μιλάμε με τον βυζαντινολόγο Λένο Μαυρομμάτη, Διευθυντή Ερευνών στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, ο οποίος οργανώνει την προσεχή Πέμπτη στην Αθήνα ένα Διεθνές Συμπόσιο με τίτλο "Ανοχή και καταστολή στους Μέσους Χρόνους". Πρόκειται για το τρίτο μέρος μιας σειράς ερευνών που ξεκίνησε πριν από λίγα χρόνια. Το έναυσμα υπήρξε μια πρώτη προσέγγιση του φαινομένου της φιλανθρωπίας στο Βυζάντιο, ένα θέμα το οποίο γρήγορα οδήγησε τον κ. Μαυρομμάτη στο ζήτημα των "περιθωριακών" εκείνης της εποχής. "Σε μια μη καπιταλιστική κοινωνία", παρατηρεί ο συνομιλητής μας, "είναι βεβαίως πολύ δύσκολο να πεις ποιος είναι στο περιθώριο και ποιος δεν είναι. Υπάρχουν εντούτοις μικροομάδες που για τον ένα ή τον άλλο λόγο -αναπηρίας ή ορφάνιας ή νόσου- απομονώνονται ή επιλέγουν να αποτραβηχτούν και καταλήγουν σ' αυτό που ονομάζουμε σήμερα περιθώριο."
Ακολούθησε ένας δεύτερος κύκλος, γύρω από το θέμα "Περιέργεια, γνώση εξουσία", το οποίο αναλύθηκε σε ένα διεθνές συνέδριο που οργάνωσε ο κ. Μαυρομμάτης στη Σόφια το 1996. "Το ερώτημα που θέσαμε τότε ήταν ποιος κατέχει τη γνώση, για ποιον διαφυλάσσεται η γνώση και πώς μπορεί να αποκτηθεί. Η περιέργεια οδηγεί στη γνώση και η γνώση κάνει τον κατοχό της να διαθέτει μια εξουσία πάνω στους άλλους ανθρώπους, είτε πάνω σε κοινωνικά στρώματα, είτε πάνω σε εθνότητες. Στη συνέχεια περνάμε στην εξουσία με Ε κεφαλαίο. Αυτή η εξουσία, κατακτημένη με τη μορφή της κατάληψης της εξουσίας, δηλαδή της κατάληψης του κράτους, με τη σειρά της αναπαράγει το φαινόμενο Περιέργεια-Γνώση-Εξουσία."
Ο κύκλος κλείνει με τη διερεύνηση της "Ανοχής και της Καταστολής" την περίοδο των Μέσων Χρόνων. "Δεν ξαναγυρίζουμε στα προηγούμενα θέματα. Κρατάμε μόνο τι ανέχεται η κοινωνία και τι απορρίπτει. Η έρευνά μας δεν περιορίζεται στις διαφορετικές εκφάνσεις των κρατικών μηχανισμών. Φυσικά έχουμε ένα ατού. Μιλώντας για τον Μεσαίωνα είμαστε από τη σκοπιά του 20ού αιώνα αρκετά οπλισμένοι με κάμποση πληροφόρηση, ώστε να μπορούμε να δούμε με σχετική διαύγεια και σχετική νηφαλιότητα τι συνέβαινε σ' αυτές τις παρωχημένες κοινωνίες. Επιμένουμε στο φαινόμενο της ανοχής και της καταστολής μέσα από την κοινωνία, η οποία εκφράζεται είτε ανεχόμενη, είτε απορρίπτοντας. Το κύτταρό της -όπως και σήμερα, όπως και οποιασδήποτε κοινωνίας- είναι η οικογένεια. Μέσα στην οικογένεια υπάρχει ένας κώδικας. Ο παραβάτης του κώδικα αποβάλλεται από την οικογένεια ή τιμωρείται. Περνάμε στη σεξουαλικότητα: συμβαίνει το ίδιο. Μπορεί κανείς να περάσει σε πιο ακραίες μορφές, όπως είναι η παιδεραστία ή ακόμα σε μορφές που μας φαίνονται περίεργες -όπως η νόσος. Αν ο Μεσαίωνας μαστιζόταν από τη λέπρα ή την πανώλη, και η δική μας εποχή έχει το AIDS και γνωρίζουμε σήμερα πόσο καταστέλλεται ο φορέας ή ο πιθανός φορέας και πόσο λειτουργεί ο φόβος του AIDS, όπως ο φόβος της λέπρας. Κατά το Μεσαίωνα, ο χωρικός που ταξίδευε και καταγόταν από ένα χωριό όπου είχε παρουσιαστεί πανώλη ακόμα και πριν μια δεκαετία, έφερε τη σφραγίδα ότι προέρχεται από μια μικροκοινωνία, η οποία είχε υποθάλψει και φιλοξενήσει το μικρόβιο της πανώλους. Το ίδιο συναντούμε και με το φαινόμενο του AIDS." Μ' αυτό το παράδειγμα ο κ. Μαυρομμάτης μας επισημαίνει το γεγονός ότι η καταπίεση που υφίστανται ορισμένες κοινωνικές ομάδες δεν είναι κατ' ανάγκην γέννημα του ίδιου του κράτους.
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μας, και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του συμποσίου ακόμα και για έναν μη ειδικευμένο ιστορικό. Η προσέγγιση των Μέσων Χρόνων με μια προβληματική πολύ σύγχρονη, και με σαφή αναφορά στα ζητήματα "ανοχής και καταστολής" που μας απασχολούν σήμερα. Δεν είναι συμπτωματικό το γεγονός ότι το συμπόσιο θα ανοίξει με το θέμα "Ορισμένες σκέψεις περί ανοχής στην αυγή του 21ου αιώνα". Οπως μας εξηγεί ο κ. Μαυρομμάτης, "σκεφτήκαμε ότι θα 'ταν καλό να συνδέσουμε τον Μεσαίωνα με κάποιες γενικότερες σκέψεις που απασχολούν όλους εμάς σήμερα. Και φυσικά η επιλογή έγινε στο πρόσωπο ενός πολύ γνωστού ακαδημαϊκού δάσκαλου, φιλόσοφου και ιστορικού, του Mikulas Teich. Θα μιλήσει για το πώς βλέπει ο ίδιος -είτε με τα βιώματά του, εφόσον υπήρξε θύμα της καταστολής κατά τη σταλινική περίοδο, είτε με τις γνώσεις του- να διαγράφεται το θέμα της ανοχής και της καταστολής στο μέλλον, με τη νέα χιλιετία." Η ανακοίνωση αυτή δεν έχει φυσικά καμιά σχέση με τις μεσαιωνικές σπουδές, αλλά οι οργανωτές του Συμποσίου ελπίζουν ότι θα τροφοδοτήσει μια γενικότερη συζήτηση και αναφορά στα σημερινά δεδομένα του προβλήματος, με αφορμή τον Μεσαίωνα.
Το ερώτημα που προκύπτει αφορά τη δυσκολία μεταφοράς των σημερινών κατηγοριών κοινωνικής ανάλυσης σε μια τόσο παρωχημένη περίοδο. "Αυτή η μεταφορά είναι γόνιμη", πιστεύει ο κ. Μαυρομμάτης, "με την προϋπόθεση ότι ο ίδιος ο ιστορικός έχει πλήρη επίγνωση ότι κυρίως ακούσιά του είναι φορέας ορισμένων αντιλήψεων για την κοινωνία και την οργάνωσή της. Στο μέτρο του δυνατού πρέπει κι ο ίδιος να σταθεί έξω απ' την κοινωνία όπου ζει, έτσι ώστε να μην προβάλλει πάνω σε μια παρελθούσα περίοδο φαντάσματα της σημερινής εποχής. Σίγουρα ο εθνικισμός του 20ού αιώνα δεν έχει σχέση με τον εθνικισμό του 14ου αιώνα, αλλά τα σπέρματα είναι τα ίδια. Τα 1000 χρόνια που διήρκεσε ο Μεσαίωνας μας επιτρέπουν να εξετάσουμε φαινόμενα στη γέννησή τους μέχρι την εξέλιξή τους ή την επαναφορά τους στη ζωή, κάτω από άλλο μανδύα. Σίγουρα, αίφνης, το κυνήγι μαγισσών που έχει εξαπολυθεί σήμερα σε όλη την Ευρώπη εναντίον του ξένου, του αλλότριου, δεν είναι ακριβώς το ίδιο. Το σπέρμα, όμως, είναι ταυτόσημο με κείνο του Μεσαίωνα: αυτός που δεν μου μοιάζει, είναι δυνάμει επικίνδυνος."
Με αυτή την προβληματική μπορούμε να αναλύσουμε πολλά σύγχρονα φαινόμενα στη μεσαιωνική τους παραλλαγή. Μερικά παραδείγματα από όσα ανέφερε ο συνομιλητής μας παρατίθενται στις διπλανές στήλες. Περιοριζόμαστε εδώ στο ερώτημα της σχέσης του κράτους με την εκκλησία ως προς την ανοχή και την καταστολή. "Σίγουρα το Βυζάντιο δεν γνώρισε το φαινόμενο που γνώρισε η Δυτική Ευρώπη. Το κράτος έμεινε αλώβητο και εκφραζόταν στο πρόσωπο του απόλυτου μονάρχη. Η εκκλησία είναι ίσως ο κυριότερος μηχανισμός του κράτους, αλλά παραμένει μηχανισμός του κράτους. Δηλαδή προστατεύει το κράτος, προβάλλει τις ιδέες του κράτους. Τις λίγες φορές που έρχεται σε σύγκρουση με το κράτος, αργά ή γρήγορα υποτάσσεται στην εξουσία του απόλυτου μονάρχη. Στη Δύση, αντιθέτως, η πηγή της πολιτικής και πνευματικής εξουσίας της εκκλησίας είναι εκτός του κράτους, δηλαδή ο Πάπας. Αν θέλουμε να κάνουμε τη σύνδεση με το παρόν, η ιδέα της σύγκρουσης και του αποχωρισμού της εκκλησίας ως μηχανισμού υπηρετούντος το κράτος είναι πολύ μεταγενέστερη από το Μεσαίωνα. Ο πατέρας της ιδέας, ο Τζον Λοκ, έχει μπροστά του τη σύγκρουση του Αγγλου ηγεμόνα και του Γάλλου ηγεμόνα με την παπική εξουσία. Αντίθετα, ο Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως ή ο Πατριάρχης της Μόσχας αργότερα, είναι ένα από τα πιο επιφανή μέλη του αυτοκρατορικού περιβάλλοντος."

(Ελευθεροτυπία, 1/11/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ