ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ


Το σπίτι του Θεού 

1.   2.   3.


Το Ε9 των Γνωστών θρησκειών


Πανταχού παρών και τα πάντα πληρών, έχει παρόλα αυτά και Αυτός τη γωνίτσα του... Οχι μόνο ο δικός μας, αλλά κι εκείνοι των αλλοθρήσκων, μια και η οργάνωση της λατρείας σε συγκεκριμένους χώρους αποτελεί εδώ και χιλιετίες πάγια πρακτική όλων των θρησκευτικών συστημάτων. Πώς όμως θέλει το σπίτι του ο Υψιστος -ή, μάλλον, πώς εικάζουν πως το θέλει οι ανά τους αιώνες αφοσιωμένοι πιστοί του; Ανεξάρτητα από το πώς ονομάζονται αυτοί, η διαρρύθμιση και (λιγότερο) η επίπλωση του χώρου παρουσιάζουν ορισμένα σταθερά χαρακτηριστικά, που αν μη τι άλλο αποδεικνύουν πως η αντίληψη των ανθρώπων για το θείο δε διαφέρει και τόσο, όσο ισχυρίζονται τα εκατέρωθεν ιερατεία. Τουλάχιστον αυτό διαπιστώσαμε περιδιαβάζοντας τους βασικούς κανόνες που διέπουν τους χώρους λατρείας των βασικών μονοθεϊστικών θρησκειών. Μικρή αλλά όχι και τόσο επουσιώδης λεπτομέρεια, που εξηγεί άλλωστε γιατί συμβαίνει τόσο συχνά ο οίκος του Θεού να αλλάζει ιδιοκτήτη (ή, εν πάση περιπτώσει, ένοικο) χωρίς ιδιαίτερες αρχιτεκτονικές αβαρίες...

Εχουμε και λέμε λοιπόν. Πρώτα και κύρια, δεν χτίζει κανείς εκκλησία όπου και όποτε του καπνίσει. Για τη θεμελίωσή της απαιτείται τουλάχιστον το κοκκαλάκι κάποιου Αγίου. Οι ιεροί κανόνες είναι απολύτως σαφείς στο ζήτημα τούτο: "Τινές δι' ευλάβειαν, τάχα, ή και διά τίνα οράματα και ματαίας αποκαλύψεις οπού είδον εις τον ύπνον τους, έκτιζον ευκτηρίους οίκους εις ονόματα Μαρτύρων μέσα εις χωράφια και αμπέλια", εξηγεί το "Πηδάλιον", ερμηνεύοντας τη σχετική απόφαση της εν Καρθαγένη τοπικής συνόδου. "Δια τούτο ο παρών κανών διορίζει ότι, εάν μέσα εις τους ευκτηρίους οίκους τούτους και τα θυσιαστήρια, ούτε σώμα ολόκληρον ή τμήματα σωμάτων και λειψάνων Μαρτυρικών ευρίσκωνται τεθησαυρισμένα, εάν, λέγω, ούτως εκτίσθησαν, να κρημνίζωνται αν ήναι δυνατόν". Πριν πιάσουν ωστόσο δουλειά βαριοπούλες και μπουλντόζες, οι άγιοι πατέρες πρόβλεψαν κάποιες ασφαλιστικές δικλείδες: οι ναοί τη γλιτώνουν αν υπάρχει "αρχαία παράδοσις ότι ευρίσκοντο ποτέ" τέτοια λείψανα εκεί, ή "δια της συνήθους ευχής του Αρχιερέως ή Ιερέως εκτίσθησαν". Εκτός αυτού, η Ζ' Οικουμενική Σύνοδος φρόντισε με τον έβδομο κανόνα της να καθιερώσει αναδρομική αποκατάσταση της ιερότητας του χώρου: "όσοι ούν σεπτοί ναοί καθιερώθησαν εκτός αγίων λειψάνων Μαρτύρων, ορίζομεν εν αυτοίς κατάθεσιν γενέσθαι λειψάνων μετά της συνήθους ευχής". Με τον τρόπο του, το βιβλίο Θρησκευτικών της Γ' Δημοτικού αναλαμβάνει να θυμίσει στα Ελληνόπουλα ότι το τιμώμενο πρόσωπο κυριολεκτικά "κατοικεί" στην εκκλησία του: "Οταν γιορτάζει ο άγιος της ενορίας, γιορτάζει όλη η γειτονιά. Ανήμερα τελείται η Θεία Λειτουργία και γίνεται η περιφορά της εικόνας του αγίου. Λες και κάνει περίπατο εκεί που παίζουμε, που εργαζόμαστε, που περπατάμε. Είναι κι αυτός ενορίτης μας"...
Ανάλογες απαιτήσεις -αλλά και παρεμφερή ελαστικότητα- συναντάμε στις περισσότερες θρησκείες, όπως για παράδειγμα στους βουδιστές. Αρχικά, οι ναοί τους (στούπες ή παγόδες) φιλοξενούσαν αναγκαστικά κάποιο θραύσμα από τα λείψανα του ίδιου του Βούδα, που ο ηγεμόνας Ασόκα είχε φροντίσει να διασκορπίσει σε όλα τα μήκη και πλάτη του βασιλείου του. Αργότερα, το πεπερασμένο της πρώτης ύλης επέβαλε την υιοθέτηση απλούστερων λύσεων. Οπως μας πληροφορούν τα εγκυκλοπαιδικά λεξικά, η στούπα πια "συνήθως καλύπτει την σποδόν ή τα λείψανα του αγίου" (συνήθως μοναχού), προς τιμήν του οποίου έχει χτιστεί.

Ενα άλλο ζήτημα είναι ο προσανατολισμός της θείας κατοικίας. "Η εκκλησία απ' έξω είναι, συνήθως, απλή, με το ιερό της στραμμένο προς την ανατολή", εξηγεί στους μικρούς μαθητές το βιβλίο Θρησκευτικών της Ε' Δημοτικού. Ανάλογες ρυθμίσεις συναντάμε και στις άλλες θρησκείες. Διαφορετικά κριτήρια επικρατούν στα μουσουλμανικά τζαμιά, η είσοδος των οποίων πρέπει να βρίσκεται πάντοτε προς την αντίθετη κατεύθυνση από αυτή της Μέκκας. Στις εβραϊκές, τέλος, συναγωγές, ένας τοίχος πρέπει απαραίτητα να είναι στραμμένος προς την Ιερουσαλήμ, η δε τοποθέτηση της πόρτας επαφίεται στην τοπική παράδοση: "Ενώ άι παλαιότεραι συναγωγαί εμφανίζονται συνήθως ωκοδομημέναι με κατεύθυνσιν από νότου προς βορράν", διαβάζουμε στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία, "σήμερον οικοδομούνται αύται, τουλάχιστον εν Ευρώπη, με κατεύθυνσιν από ανατολών προς Δυσμάς".
Αν κάθε Θεός έχει και τις προτιμήσεις του όσον αφορά τα σημεία του ορίζοντα, όλοι τους σχεδόν διακρίνονται για την ίδια αγάπη προς τους θόλους, τους τρούλους, τις σκάλες, τις φωταψίες και τα ανισοεπίπεδα, που τονίζουν την ιερότητα του χώρου και ενισχύουν το δέος των πιστών. Στη χριστιανική εκκλησία ο ιερέας κηρύττει από το ύψος του άμβωνα, στο τζαμί ο χατίπης (ρήτορας) και οι ιεροκήρυκες κάνουν το ίδιο ανεβασμένοι στο μινμπέρ ή το κιουρσού, στη συναγωγή ο ραβίνος αναλύει κι αυτός τη γραφή από το βήμα του τελετουργού (τεϊβά). Κοινή είναι και η προσπάθεια επένδυσης κάθε αρχιτεκτονικής λεπτομέρειας με συγκεκριμένους συμβολισμούς. "Του Ναού η ωραιότης διδάσκει την καλλονήν ήγουν τον στολισμόν της κτίσεως, και τα μεν κρεμάμενα φώτα τους αστέρας μιμούνται, ο δε κύκλος το στερέωμα", εξηγεί στους "Εκκλησιαστικούς Διαλόγους" του ο Συμεών Θεσσαλονίκης (1791). "Εκτός από άμεση και ορατή υπενθύμιση της ύπαρξης και ζωής του Βούδα, η στούπα αποτελεί κι ένα συμβολικό αρχιτεκτονικό διάγραμμα του Σύμπαντος, προσανατολισμένο σύμφωνα με ένα πολύπλοκο σύνολο αναλογιών με μυστική σημασία", προσθέτουν δυο ιστορικοί της τέχνης σχετικά με τους βουδιστικούς ναούς. "Πρόκειται για ένα συμπαγές ημισφαίριο που παραπέμπει στον ουράνιο θόλο. Στην επίπεδη κορυφή του υπάρχει μια τετράγωνη κατασκευή, μ' έναν ιστό στο κέντρο που αναπαριστά τον κοσμικό άξονα. Οι τρεις επιφάνειες σε σχήμα ομπρέλας που κοσμούν τον ιστό αυτό ονομάζονται τσάτρας και συμβολίζουν είτε τα τρία κοσμήματα του βουδισμού (την κοινότητα των μοναχών, το Νόμο και τον Βούδα) είτε τους ουρανούς των Θεών, με κορυφαίο εκείνον του Βράχμα" (Χ.Χόνορ-Τζ.Φλέμινγκ "Ιστορία της Τέχνης", Αθήνα 1991, τ.Β', σ.11-12). Ανάλογη ευελιξία όσον αφορά τους συμβολισμούς επικρατεί και στα καθ' ημάς, αν κρίνουμε από τις εξηγήσεις του μακαριστού Συμεών: "Αυτός δε ο Ναός διπλούς όντας ήγουν διά του Θυσιαστηρίου και των έξω εικονίζει τον Χριστόν και αυτόν διπλούν όντα, Θεόν ομού και άνθρωπον, και το μεν φαίνονται, το δε ου φαίνεται. Εικονίζει δε ομοίως και τον άνθρωπον διπλούν όντα, εκ ψυχής τε και σώματος. Αλλά και το της Τριάδος μυστήριον εξαιρέτως εικονίζει, ήτις απρόσιτος μεν είναι και την ουσίαν, γνωρίζεται δε τη προνοία και ταις δυνάμεσιν, ιδίως δε και τον φαινόμενον τούτον Κόσμον και τον αόρατον παρασταίνει. Αλλά και αυτόν τον φαινόμενον μόνον κόσμον, τον Ουρανόν μεν διά του ιερού Βήματος εικονίζει, τα περίγεια δε διά του θείου Ναού. Και κατ' άλλον δε σκοπόν ο θείος όλος Ναός τριαδικώς θεωρείται, δηλαδή εις τα προ του Ναού, εις τον Ναόν και εις το Βήμα, και σημαίνει την Τριάδα και τας τάξεις τας Αγγελικάς τεταγμένας άνω τριαδικώς και τους δήμους των ευσεβών εις Τριάδα διαιρουμένους, των ιερωμένων λέγω, των πιστών τελείων και των εν μετανοία. Αλλά και τα εν τη γή και εν ουρανώ και τα υπεράνω των ουρανών τούτου του θείου Ναού διδάσκει το σχήμα. Και το πρόναον με τα εν τη γή διδάσκει, ο Ναός δε τον Ουρανόν, τα επουράνια δε το αγιώτατον βήμα" ("Του μακαρίου Συμεών, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης τα Απαντα", Λειψία 1791, σ.317-8).
Ορθολογικότατη και απαλλαγμένη από οποιονδήποτε συμβολισμό είναι, αντίθετα, η ερμηνεία της αρχιτεκτονικής των τζαμιών από ένα μουσουλμάνο ιεροκήρυκα της Θράκης, τον Χασάν Πατσαμάν. Στην εσωτερική του πλευρά, γράφει, ο τρούλος (κουμπέ) του τεμένους "παρουσιάζει ένα ημισφαίριο και υποβοηθά για τη διάδοση του ήχου και αποτελεί τη σκεπή εκείνου του χώρου. Αυτό υπάρχει και σε πολλές Χριστιανικές εκκλησίες".

(Ελευθεροτυπία, 25/10/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ