Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΚΡΥΦΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι 

1.   2.   3.

 

ΣΤΟ ΟΡΙΟ

ΤΡΑΠΕΖΟΓΡΑΜΜΑΤΙΟ
. Πώς να τα βάλει κανείς με το μύθο, όταν ολόκληρο κρυφό σχολειό κυκλοφορεί καθημερινά από χέρι σε χέρι; Εξηγούμαστε: Το διακοσάδραχμο, το χαρτονόμισμα τελευταίας κοπής που τυπώθηκε πρόσφατα, απεικονίζει από τη μία του πλευρά τον Ρήγα Φεραίο και από την άλλη τον πίνακα του Νικολάου Γύζη "Κρυφό Σχολειό". Γενιές Ελληνόπουλων έχουν εξάλλου μεγαλώσει συναντώντας τον πίνακα διαρκώς στα σχολικά τους βιβλία, με αποτέλεσμα το έργο να έχει μετουσιωθεί στη συνείδησή τους από καλλιτεχνική αναπαράσταση σε ιστορική μαρτυρία.

ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗΣ. Κάμποσο καιρό προτού αρχίσουν τα λεξικογραφικά του βάσανα, ο καθηγητής γλωσσολογίας είχε αναφερθεί στο κρυφό σχολειό σε συμπόσιο με θέμα "Ορθοδοξία και Παιδεία", στο πλαίσιο γενικότερης τοποθέτησής του σχετικά με τον επανακαθορισμό του μαθήματος των θρησκευτικών στο σχολείο και το ρόλο που μπορούν να αναλάβουν τα Αρσάκεια Σχολεία των οποίων προϊσταται: "Η Ορθοδοξία πρέπει να εγκαταλείψει την τακτική της άμυνας και να περάσει στην επίθεση", είχε πει ο Γ. Μπαμπινιώτης. Και θύμισε στους συνέδρους ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία υπήρξε μαχητικό κομμάτι του ελληνικού έθνους και πέρα για πέρα προοδευτικό, άλλοτε αγωνιζόμενη για το Φωτισμό του Γένους με το κρυφό σχολειό, άλλοτε μαχόμενη εναντίον του προσηλυτισμού και της ξένης θρησκευτικής προπαγάνδας (7/12/96).

ΔΗΜΗΤΣΑΝΑ. Την επιβίωση της παράδοσης του κρυφού σχολειού μαρτυρεί η παρακάτω είδηση που δημοσιεύτηκε προ καιρού στη "Ε": "Στους νέους δημητσανίτικης καταγωγής που πέτυχαν στις πανελλήνιες εξετάσεις για τα ΑΕΙ και ΤΕΙ απονέμει το βραβείο 'Κρυφό Σχολειό' η Αδελφότητα Δημητσανιτών 'Γρηγόριος Ε'', σε εκδήλωση για την κοπή της βασιλόπιτας, αύριο στις 11.30 στο ξενοδοχείο 'Novotel'" (20/1/96).

ΕΝΟΧΕΣ. Ενοχοποιημένοι που δεν κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν τα 170 εκατομμύρια δραχμές για το "Κρυφό Σχολειό" του Νικολάου Γύζη, οι εκπρόσωποι της ελληνικής πολιτείας αναφέρθηκαν επανειλημμένα στην εθνική σημασία του έργου. Ησυχη και ευχαριστημένη που ο πίνακας πέρασε τελικά σε καλά χέρια, αφού το υπουργείο Πολιτισμού δεν είχε δυστυχώς τόσα χρήματα, δήλωνε η τότε υπουργός Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη (23/12/93). Από την πλευρά του, ο υπουργός Παιδείας Δημήτρης Φατούρος προχωρούσε σε μια εύγλωττη παρομοίωση: "Αν δεν είναι πολιτισμός η παιδεία, τότε τι είναι;", αναρωτήθηκε κατά τα εγκαίνια της έκθεσης με θέμα το παιδί στη νεοελληνική τέχνη, όπου εκτέθηκε και το "έργο- σταρ" (ο χαρακτηρισμός των εφημερίδων της εποχής). Και ευχήθηκε στη συνέχεια τα ανοικτά σχολεία του σήμερα να έχουν τη δύναμη του κρυφού σχολειού (16/12/93).

ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ. Το κακοτυπωμένο ασπρόμαυρο "Κρυφό Σχολειό" του σχολικού της βιβλίου νοσταλγούσε και η Κατερίνα Δασκαλάκη την εποχή που η τύχη του πίνακα είχε γίνει πρωτοσέλιδο. Και συμπλήρωνε: "Ξέρουμε ότι η ελληνική πολιτεία δεν άντεξε ν' αντιμετωπίσει την τιμή που ανέβαινε... ανέβαινε... Η ελληνική πολιτεία έχει χρήματα να ξοδεύει για προεκλογικές καμπάνιες 'προς ενίσχυση των κομμάτων', ιδίως όταν η ενίσχυση αυτή καταλήγει και στις παντός είδους ασχημίες που αντιμετωπίσαμε κατά τις πρόσφατες εκλογές. Δεν της περισσεύουν για τέτοια. Δεν της περισσεύουν για να κρατήσει ένα θησαυρό και να τον δείχνει στα παιδιά της: 'μη σκιάζεστε στα σκότη...'" ("Μεσημβρινή" 15/12/93).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Αλκη Αγγέλου, "Το κρυφό σχολειό. Χρονικό ενός μύθου"
(Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", Αθήνα 1997). Ανάλυση της διαδικασίας η οποία οδήγησε κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα στην κατασκευή ενός από τους ισχυρότερους νεοελληνικούς μύθους. Ο συγγραφέας επιμένει στους όρους της συγκρότησης και της διάδοσης του μύθου και προτείνει τη συγκεκριμένη μελέτη ως ολοκλήρωση της εργασίας του για τη διάρθρωση και λειτουργία της εκπαίδευσης κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Παναγιώτη Στάθη, "Το κρυφό σχολειό" (άρθρο δημοσιευμένο στα "Ενθέματα" της "Κυριακάτικης Αυγής", 12 Απριλίου 1998). Ενδιαφέρουσα κριτική ανάγνωση του βιβλίου του Αλκή Αγγέλου που προτείνει ένα διαφορετικό σχήμα για την πρόσληψη και διάδοση της μυθολογίας περί κρυφού σχολειού. Κατά τον συγγραφέα, ο συγκεκριμένος μύθος υπήρξε ιδιαίτερα ευέλικτος, με αποτέλεσμα να υιοθετηθεί από ένα ευρύτατο φάσμα διανοουμένων του 19ου αιώνα, στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν τόσο οπαδοί του Διαφωτισμού όσο και εκπρόσωποι της γενιάς του '80.

Αλέξη Πολίτη, "Φεγγαράκι μου λαμπρό... Απόπειρα για ένα μικρό σχεδίασμα της ιστορικής διαδρομής του μύθου του 'Κρυφού Σχολειού'" ("Αυγή", 25 Μαρτίου 1994). Οι μύθοι, κατά τον Α. Πολίτη, δεν αντιμετωπίζονται με λογικά ή ιστορικά επιχειρήματα. Γιατί αυτό που τους θρέφει δεν είναι η άγνοια ούτε η αφέλεια. "Είναι η ψυχολογική απαίτηση - μια αναπλήρωση είτε συνειδητή είτε ασυνείδητη".

Eric Hobsbawm, Terence Ranger (επιμ.), "The Invention of Tradition" (εκδ. Cambridge University Press, Κέμπριτζ και Νέα Υόρκη 1993). Στις σελίδες του συλλογικού αυτού τόμου αναλύονται οι μηχανισμοί με τους οποίους συγκροτήθηκαν στα τέλη κυρίως του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού πολλές από τις "παραδόσεις" και τους μύθους στους οποίους στηρίζουν την εθνική τους ταυτότητα τα σύγχρονα κράτη. Το κύριο ενδιαφέρον της συλλογής εντοπίζεται στη μεθοδολογική της πρόταση, χάρη στην οποία φωτίζονται μερικά από τα ισχυρότερα ιστοριογραφικά ταμπού.

Σπύρου Ασδραχά, "Ιστορικά απεικάσματα" (εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1995). Στα άρθρα της συλλογής (πρωτοδημοσιεύτηκαν στην "Καθημερινή" από το 1992- 1994) μπορεί κανείς να αναζητήσει σημαντικές νύξεις για το θέμα της συγκρότησης των ιστορικών μύθων, το ρόλο των ιστορικών και την κατασκευή της μνήμης. Σημειώνουμε ιδιαίτερα τα "Δικανική ιστορία" (σ. 37-40) και "25 Μαρτίου" (σ. 101-104).

(Ελευθεροτυπία, 30/8/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ