Μικρές αλήθειες, μεγάλα ψέματα

Ρέιβ πάρτι στον Ταϋγετο;

"Το δίλημμα σόου ή ενημέρωση για μένα είναι λάθος", δηλώνει ο διευθυντής ειδήσεων του Σκάι TV Σταμάτης Μαλέλης στην "Καθημερινή" (31.5.1998). Αν έχετε την αγωνία να μάθετε ποιο κατά τη γνώμη του είναι το "σωστό" για να "πετύχει" ένα δελτίο ειδήσεων σαν το δικό του, προσέξτε την απάντηση: "Η ειδησεογραφία πρέπει να παρουσιάζεται από την τηλεόραση σαν μια σύνθεση από ιστορίες, που οι δημοσιογράφοι αφηγούνται σαν παραμύθι. Αυτός ο τρόπος είναι που έδωσε στον ΣΚΑΙ την πρώτη θέση και τον διατηρεί εκεί".
Η ομολογία είναι εντυπωσιακή, όσο και επικίνδυνη, αν σκεφτούμε ότι στην ίδια άποψη προσχωρούν λίγο πολύ όλα τα μίντια. Η κατασκευή παραμυθιών γοητεύει το κοινό, η τηλεθέαση ανεβαίνει, οι δημοσιογράφοι (και ιδίως οι ιδιοκτήτες των μέσων) είναι επαγγελματικά ευτυχισμένοι και οι ενημερωμένοι πολίτες, είδος υπό εξαφάνιση. Και ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται αδιατάρακτα, όσο κι αν τα ίδια τα "διαπλεκόμενα" εμφανίζονται έτοιμα ανά πάσα στιγμή να κάνουν την πιο σκληρή αυτοκριτική τους. Είναι κι αυτός ένας τρόπος μάρκετινγκ. Οσοι, από τους ανιδιοτελείς, χάρηκαν με τη ραδιοτηλεοπτική άνοιξη στη χώρα μας, μάλλον πρέπει να το ξανασκεφτούν. Για να υποψιαστούμε το μέγεθος του προβλήματος στις μέρες μας, δεν έχουμε παρά να μελετήσουμε ορισμένα πρόσφατα φαινόμενα της εσκεμμένης παραγωγής παραμυθιών αντί ειδήσεων.
Δυό βδομάδες πριν ξεσπάσει για τα καλά η κρίση στην εκπαίδευση, πριν δηλαδή όλα τα ΜΜΕ ξεχειλίσουν από τις βίαιες συγκρούσεις των απεργών καθηγητών με τις δυνάμεις καταστολής, τα ίδια ΜΜΕ έκαναν ότι δεν ξέρουν τίποτα για τα εκρηκτικά προβλήματα της κοινωνίας. 'Η, μάλλον, είχαν άλλες ιστορίες να αφηγηθούν, με βάση τις δικές τους και μόνο επιλογές (το κατά πόσο συμβαδίζει με τα συμφέροντα που εκπροσωπούν και το κατά πόσο πουλάει). Οπως είναι φανερό στον καθένα μας, οι κοινωνικές εντάσεις που ξεσπούν δεν πέφτουν από τον ουρανό. Θεωρητικά, οι ταγοί της σύγχρονης δημοσιογραφίας είναι ικανοί να καταγράφουν και να ιεραρχούν με σχετική εντιμότητα, αναλυτικό βάθος και ακρίβεια όχι μόνο τα πράγματα που συμβαίνουν αλλά κι εκείνα που έρχονται. Στην περίπτωσή μας αποδεικνύεται το αντίθετο. Και αυτό -επαναλαμβάνουμε- είναι κατ' εξοχήν θέμα σκοπιμοτήτων και δευτερευόντως ζήτημα κουλτούρας ή εμπειρίας. Τι παραμύθια μαθαίναμε λοιπόν;
Ξεχειλωμένες ιστορίες, διάρκειας πολλών λεπτών, πλάνα εντυπωσιακά, "ειδικοί" επί ώρες στα "παράθυρα" να σχολιάζουν τα "πραγματικά" προβλήματα του λαού και του τόπου, όπως σχεδιάστηκαν από τα σούπερ δημοσιογραφικά επιτελεία και διαπαιδαγώγησαν την παραπαίουσα κοινωνία μας:
* Κυνηγήσαμε μαζί με τις κάμερες και τους μπάτσους (ή τους μπάτσους και τις κάμερες, αν προτιμάτε) τη νεολαία στα βουνά της Εύβοιας, διερωτώμενοι σοβαρά αν τα ρέιβ πάρτι είναι ή όχι σχέδια του σατανά. Απορήσαμε μαζί με ανώτερο αξιωματικό της Αστυνομίας πώς βρέθηκαν στον τόπο του εγκλήματος τόσα "πειστήρια", δηλαδή ...προφυλακτικά! Η επιτυχία του θέματος οδήγησε έναν άλλο αρχιμάστορα διαμορφωτή της κοινής γνώμης, τον Τράγκα, να μας συνδέσει με τα προηγούμενα: "Η αλβανική μαφία στήνει τα ρέιβ πάρτι", τιτλοφορείται το δισέλιδο της ναυαρχίδας του συγκροτήματός του (Βραδυνή, 10.6).
* Μάθαμε ότι απειλείται η ζωή του μακαριωτάτου Χριστόδουλου και ψάξαμε, μαζί με τους θεοσεβούμενους ρεπόρτερ, το σκοτεινό κέντρο που πρόκειται να τον "φιμώσει". Δηλαδή όσες πολιτικές δυνάμεις ζητούν τον χωρισμό του κράτους από την εκκλησία. (Λεπτομέρεια: Στα ΝΕΑ -16.6.98- ο κ. Χριστόδουλος παραδέχτηκε, τελικά, ότι τα περί απειλή της ζωής του ήταν ένα ψεματάκι, "κατά την εκφορά του προφορικού λόγου")!
* Ενημερωθήκαμε επί πολλές ώρες και μέρες για τη σχέση της φιλοσοφικής σκέψης με τον Ταϋγετο και τον Καιάδα, μέσα από το ψυχόδραμα μιας οικογένειας.
* Είδαμε για άλλη μια φορά από την κλειδαρότρυπα το φόνο μιας κυρίας από τον βιομήχανο εραστή της και αναρωτηθήκαμε για το αν υπάρχει και τρίτη γυναίκα.
* Παρακολουθήσαμε πόσες σαμπάνιες ήπιε (ή όχι) ένας βουλευτής πριν το τραγικό τροχαίο που προξένησε και στοίχισε τη ζωή μιας νέας κοπέλας που ήταν (ή όχι) γνωστή του.
* Ανατριχιάσαμε για "εθνικούς λόγους" (από τις πιο επιτυχημένες συνταγές παραμυθιών των μίντια), όταν οι μυστικές υπηρεσίες και οι δημοσιογράφοι εντόπισαν έναν μοχθηρό Τούρκο "Γκρίζο λύκο" στην Κρήτη που έκαψε τα μισά δάση μας κι ετοιμαζόταν να καταστρέψει και τα υπόλοιπα! Αφού ο άνθρωπος ξεσκίστηκε αρκούντως για τις ανάγκες της "ενημέρωσής" μας (και της εθνικιστικής υστερίας μας), καταδικάστηκε λίγα 24ωρα μετά για κλοπή ρολογιού από κάποιον άλλον τουρίστα, κατοχή πλαστών εγγράφων και κατοχή υπνοστεντόν. Και βεβαίως δεν ήταν καν Τούρκος.
Και μετά ήρθαν οι κοινωνικοί αγώνες στην πρώτη θέση, αφού είχαν ξύλο και φωτιές και άντε μετά να καταλάβουμε γιατί στήνονται οδοφράγματα, τι είναι τα συνδικάτα, τι είναι οι "μεταρρυθμίσεις", το Μάαστριχτ, οι "ελαστικοποιήσεις", ποιοί κερδίζουν από τους εκσυγχρονισμούς, πόση έκταση έχει η διαφθορά κ.λπ. Για να μην επεκταθούμε στα βαλκανικά και τα διεθνή προβλήματα.

Τι γνωρίζουμε για τον κ. Κλίντον;

Η Νάνσι Σνόου, καθηγήτρια πολιτικών και διεθνών σχέσεων στο Νιου Χαμσάιρ, και συγγραφέας του υπό έκδοση βιβλίου "Προπαγάνδα Α.Ε.", παρατήρησε στο Συνέδριο για τη "Δύναμη των ΜΜΕ", ότι η πρόσβαση σε κάθε είδους πληροφόρησης δεν είναι πάντα ωφέλιμη για το κοινό.
"Το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης δημοσίευσε μια έρευνα το Φεβρουάριο του 1998, όπου φαινόταν ότι ο μέσος Αμερικάνος ψηφοφόρος γνώριζε πολλά σχετικά με τα σεξουαλικά σκάνδαλα που καταμαρτυρούνται στον Πρόεδρο Κλίντον, αλλά σχεδόν τίποτα για την πολιτκή της κυβέρνησής του. Ενώ το 81% ήταν σε θέση να κατονομάσει τη φερόμενη ως ερωμένη του Κλίντον, μόλις το 13% γνώριζε ότι ο Κλίντον είχε υπογράψει -με την υποστήριξη των Ρεπουμπλικάνων- το νόμο για τη μεταρρύθμιση της κοινωνικής πρόνοιας, ένα νόμο που μειώνει τη δημόσια βοήθεια προς τους φτωχότερους. Μόνο 25% γνώριζαν την πολιτική του Κλίντον στη μεταρρύθμιση του συστήματος υγείας. Το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας ήταν ότι ο Αμερικανικός λαός δεν είναι απληροφόρητος, είναι όμως
παραπληροφορημένος. Περισσότεροι Αμερικάνοι δήλωσαν ότι ο Κλίντον αρνήθηκε να υπογράψει το νόμο για την κοινωνική πρόνοια, από όσους γνώριζαν ότι τον υπέγραψε. Περισσότεροι Αμερικάνοι πιστεύουν ότι διαφώνησε με το νόμο για τις τηλεπικοινωνίες, από όσους γνώριζαν ότι τον υποστήριξε. Περισσότεροι Αμερικάνοι υπερεκτιμούν την αναλογία των εισφορών για την καμπάνια του Δημοκρατικού Κόμματος που προέρχονται από συνδρομές μελών και υποτιμούν τις εισφορές από τους επιχειρηματίες. Πολύ λίγοι αναγνωρίζουν το ορθό, δηλαδή ότι οι επιχειρήσεις είναι οι μεγαλύτεροι χρηματοδότες τόσο του Δημοκρατικού όσο και του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (σε αναλογία 11:1).
Η μελέτη βαθμολογεί με "άριστα" τα αμερικανικά ΜΜΕ για την κάλυψη σκανδάλων και δίνει "κάτω απ' τη βάση" για τη διευκόλυνση της δημόσιας κατανόησης της εφαρμοζόμενης πολιτικής. Μια ερμηνεία γι' αυτή την άσχημη απόδοση είναι ότι τα τελευταία δέκα χρόνια έχει μειωθεί κατά 20% ο αριθμός των πραγματικών ειδήσεων στις εφημερίδες, τα περιοδικά και τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ. Αυτός ο χώρος καλύφθηκε από τη ζωή διασημοτήτων, από το σεξ και το κουτσομπολιό. Οι Αμερικανοί που συνηθίζουν να διαβάζουν Time και Newsweek για να πληροφορηθούν τα νέα της βδομάδας, τώρα έχουν 7 φορές περισσότερες πιθανότητες να βρεθούν μπροστά σε ένα θέμα ίδιο με του People, του λαϊκού περιοδικού με το κουτσομπολιό για τις διασημότητες."

Η προκλητική λογοκρισία

Ζούμε μια κατάσταση που μόνο οργουελιανή μπορεί να χαρακτηριστεί. Αν ο Τζορτζ Οργουελ είχε γράψει στο 1984 ότι στρατιωτικές δυνάμεις και πύραυλοι θα βαφτιστούν κάποτε "ειρηνευτική δύναμη", θα είχε θεωρηθεί φαντασιόπληκτος. Κι όμως, έννοιες σαν κι αυτή έχουν πια επικρατήσει στο κοινό μας λεξιλόγιο. Ο Οργουελ έγραψε ακόμη ότι ο εθνικιστής αναγνωρίζει τις ωμότητες που διαπράττει η απέναντι πλευρά, αλλά αρνείται να αντιληφθεί τις ωμότητες που προέρχονται από τη δική του. Αυτό ακριβώς πιστεύω ότι συμβαίνει με τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης. Οταν τα κινεζικά στρατεύματα άνοιξαν πυρ και σκότωσαν τριακόσιους πενήντα περίπου διαδηλωτές στην πλατεία Τιεν Ανμέν, τα μέσα δεν καθυστέρησαν λεπτό προκειμένου να εκφράσουν την απίστευτη οργή τους για τους χασάπηδες του Πεκίνου. Οταν, όμως, ο σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών Τσαν Ντοο Χουάν σκότωσε δύο χιλιάδες πολίτες το 1980 στη σφαγή της Κβανγκτζού, έγραψαν μόλις και μετά βίας μια λέξη. Μετά την Τιεν Ανμέν, η αμερικανίδα δημοσιογράφος Κόνι Τσανγκ δήλωσε στο Πεκίνο ότι μάτωσε η ψυχή της με την τύχη των φοιτητών. Πού ήταν άραγε η Τσανγκ, κορεάτικης καταγωγής, όταν έγινε η σφαγή της Κβανγκτζού; (...)
Η δουλειά όμως των δημοσιογράφων είναι να αντιστεκόμαστε στην προκλητική αυτή λογοκρισία του Τύπου. Η αποστολή μας είναι να δίνουμε φωνή στους άλαλους, να λέμε τις ιστορίες που δεν λέγονται. Να πολεμάμε τα ψέματα. Οταν ήμουν στις Φιλιππίνες, βρέθηκα για λίγο στο νησί Μιντανάο. Εκεί συνεχίζονται από το 1967 οι συγκρούσεις μεταξύ ανταρτών και κυβερνητικών δυνάμεων, αλλά εμείς δεν μαθαίνουμε τίποτε σχετικό. Δεν μαθαίνουμε σχεδόν τίποτε για τη γενοκτονία που υφίσταται ο ισλαμικός πληθυσμός από χριστιανούς αποίκους που έχουν μετατρέψει το όμορφο νησί σε τόπο ασφαλή για τις εταιρείες Ντόουλ και Ντελ Μόντε. Και ελάχιστοι γνωρίζουν τη μαζική σφαγή που συνέβη στο γύρισμα του αιώνα στο ίδιο νησί, όταν το κατέλαβαν αμερικανοί στρατιώτες υπό την ηγεσία του Θεοδώρου Ρούζβελτ, του πολεμοκάπηλου προέδρου που κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης.
Αναφέρομαι στο λαό του Μιντανάο επειδή ακριβώς δεν υπάρχει. Κι αυτό γιατί εμείς οι δημοσιογράφοι αποτύχαμε στη δουλειά μας που είναι να λειτουργούμε ως ιστορικοί του παρόντος. Για το λόγο αυτό είναι τόσο σημαντικό να δημιουργήσουμε ένα διεθνές δίκτυο ενημέρωσης που να αντιπαρατίθεται στις φωνές που ακούγονται στο CNN και στο περιοδικό "Τάιμ". Εμείς εδώ, σε μια διάσκεψη προοδευτικών εναλλακτικών δημοσιογράφων, ξοδέψαμε άπειρο χρόνο για να αποκαλύψουμε τις αναλήθειες και τις διαστρεβλώσεις που ειπώθηκαν για τον πόλεμο στα Βαλκάνια. Η συζήτηση υπήρξε πλούσια και αποτελεσματική. Οπως όμως και τα καθιερωμένα μέσα, έτσι κι εμείς μιλήσαμε ελάχιστα για την Αγκόλα και για τον εμφύλιο στην Κολομβία. Δεν αναφέραμε καθόλου το Μιντανάο. Και ξέρω καλά ότι υπάρχουν πολλά Μιντανάο. Κάποτε, στους "Τάιμς" του Λονδίνου είχε αναρτηθεί το σύνθημα "ένας Αγγλος αξίζει τρεις Γάλλους ή εκατό Ιρλανδούς". Ηταν ένας οδηγός για το πώς κρίνεται η είδηση. Η ίδια πινακίδα κρέμεται σήμερα σε κάθε αίθουσα ειδήσεων. Και θα μπορούσαμε να συμπληρώσουμε: "Η 1.000 Ασιάτες ή 100.000 Αφρικανούς ή Νοτιοασιάτες". Ιδού το στερεότυπο που πρέπει να πολεμήσουμε.
Είμαι ωστόσο αισιόδοξος ότι θα νικήσουμε. Η παγκοσμιοποίηση είναι μια ολέθρια δύναμη που βραχυπρόθεσμα καταστρέφει τα δίκαια των εργατών. Αλλά ταυτόχρονα ξεκαθάρισε ότι η βασική πάλη αφορά την τάξη και όχι τα έθνη. Αποκάλυψε τη βλακεία του εθνικισμού και την ανάγκη για ταξική ανάλυση. Πριν από λίγα χρόνια, στην Κορέα διαδήλωναν εναντίον της εισαγωγής φρούτων από τις Φιλιππίνες. Τώρα, για πρώτη φορά στα χρονικά, τα κορεάτικα σωματεία διαδήλωσαν υπέρ των φιλιππινέζων αγροτών που απεργούσαν. Ποτέ στην ιστορία αυτό που συμβαίνει στη μία γωνιά του πλανήτη δεν είχε τόση σημασία για την άλλη. Ηρθε πράγματι ο καιρός να δημιουργήσουμε ένα διεθνές κίνημα.

Μπιλ Μέσλερ

(Αποσπάσματα από την ομιλία του στο συνέδριο "Η δύναμη των ΜΜΕ". Ο Μπιλ Μέσλερ έχει ασχοληθεί με τη χρήση εξασθενημένου ουρανίου από το Πεντάγωνο. Παλαιότερα έχει εργαστεί σε οικονομική εφημερίδα της Σεούλ.)