ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΙΧΝΗΛΑΤΕΣ


Ο άπιστος Θωμάς στην αστυνομία 

1.   2.   3. 


Η σκοτεινή πλευρά του Σέρλοκ Χολμς

O Σέρλοκ Χολμς έκλεισε τα μάτια του κι ένωσε τα δάχτυλα των χεριών του, με τους αγκώνες στα μπράτσα της πολυθρόνας. "Ο ιδανικός στοχαστής", παρατήρησε, "καταφέρνει να συμπεραίνει όχι μόνο την αλυσίδα των γεγονότων που οδηγούν σ' ένα περιστατικό όταν του το παρουσιάζουν σ'όλες του τις λεπτομέρειες, αλλά και τα αποτελέσματα που θα επακολουθήσουν."
Αυτή η πασίγνωστη εικόνα του κορυφαίου ήρωα της σύγχρονης εγκληματολογίας είναι δυστυχώς πλάσμα της φαντασίας του Αρθουρ Κόναν Ντόιλ. Ο αστυνομικός που καλείται να εξιχνιάσει σήμερα ένα έγκλημα, όσες ώρες και να κάτσει στην πολυθρόνα του, όσες πίπες και να ανάψει, δεν είναι δυνατόν να βρει τον ένοχο, αν δεν καταφύγει στη βοήθεια μιας σειράς τεχνικών υπηρεσιών, που θα τον οδηγήσουν στη λύση του μυστηρίου ή στο χάος. Πίσω από τον αστυνομικό υπάλληλο καραδοκεί ο ιατροδικαστής, ο φωτογράφος, ο δακτυλοσκόπος, ο ανθρωπομετρητής, ο χειριστής του ηλεκτρονικού υπολογιστή.
Την εξέλιξη αυτή των σύγχρονων αστυνομικών μεθόδων περιγράφει στην "Αφωνη Μαρτυρία" του ήδη από το 1950 ο αστυνομικός διευθυντής Ηλίας Χαϊδεμένος. Αναφερόμενος στον πρωτοπόρο Αυστριακό ανακριτή Hans Gross, ο Χαϊδεμένος θυμίζει μια περίπτωση πραγματικού Σέρλοκ Χολμς: "Εις αστυνομικός, τεθείς επί τα ίχνη κακοποιού, διά των ιχνών των βημάτων του και μόνον δι' αυτών, ανεκάλυψεν ότι: Συνωμίλησεν επί μακρόν με γνωστόν πρόσωπον το οποίον συνήντησεν καθ' οδόν. Εις εκ των δύο εκάπνιζε και μάλιστα εξεκένωσε την καπνοσύριγγα, αλλά και ήναψεν αυτήν πάλιν. Αύτη περιείχε καπνόν ισχυρόν, ο δε καπνιστής έπτυε καθ' οδόν. Ο κακοποιός ήτο υψηλότερος του άλλου, αμφότεροι δε αφού εβάδισαν επί τι διάστημα έφθασαν εις ένα πανδοχείον εις το οποίον παρέμειναν επί μακρόν."
"Λέγεται ότι η φαντασία πρέπει να είναι χαρακτηριστικόν γνώρισμα διά τον αστυνομικόν και διά τον ανακριτήν", σχολιάζει ο Χαϊδεμένος. "Αλλά η φαντασία η οποία συμβαδίζει με την λογικήν και την πείραν", συμπληρώνει. Εδώ και έναν αιώνα, οι επίδοξοι Σέρλοκ Χολμς όλου του κόσμου συλλέγουν με υπομονετικότητα τα αποτυπώματα των τροχών, των ποδιών, των δοντιών και των δαχτύλων των υπόπτων. Ψάχνουν με μανία τη στάχτη των τσιγάρων, τις τρίχες, τις κηλίδες, τα κομματάκια δέρματος, τα ούρα, τον εμετό, τα κόπρανα και καθετί άλλο που θα μπορέσει να χρησιμοποιηθεί ως τεκμήριο ή πειστήριο της εγκληματικής δραστηριότητας. Αλλά παρά τις φιλότιμες προσπάθειες, ο σύγχρονος Σέρλοκ Χολμς κινδυνεύει ανά πάσα στιγμή να μεταμορφωθεί σε επιθεωρητή Κλουζό.
Υπάρχει, μάλιστα, η κρυφή ελπίδα των αστυνομιών όλου του κόσμου, ότι κάποτε τα τεχνικά μέσα του κράτους θα είναι τόσο ανεπτυγμένα, ώστε η αποκάλυψη των δραστών μιας εγκληματικής ενέργειας θα είναι απλώς ζήτημα τροφοδότησης του κατάλληλου ηλεκτρονικού υπολογιστή με τα στοιχεία κάποιας υπόθεσης. Η "ανακριτική" εμφανίζεται ως επιστήμη, η οποία θα παράσχει ακλόνητα ("επιστημονικά") πειστήρια στην αστυνομική απόδειξη. Ομως η διαμάχη κλέφτη κι αστυνόμου απέχει πολύ απ' το να είναι πρόβλημα "τεχνικό". Χαρακτηριστικό παράδειγμα της αλήθειας αυτής είναι η πιο γνωστή αστυνομική υπόθεση των τελευταίων δεκαετιών, η υπόθεση του Ο.J. Simpson στις ΗΠΑ. Μια πολύμηνη διαδικασία που βασίστηκε στα πλέον σύγχρονα τεχνικά μέσα απόδειξης κατέληξε σε ένα μεγαλοπρεπές φιάσκο. Δεκάδες συνεδριάσεις του δικαστηρίου αναλώθηκαν για την ενημέρωση των ενόρκων γύρω από την τελευταία λέξη της ιατροδικαστικής: την ανάλυση του DNA. Και στο τέλος αυτής της ιστορίας, πείστηκαν για την ενοχή του δημοφιλούς αθλητή όσοι ήταν από την αρχή πεισμένοι, και τον αθώωσαν όσοι αμφέβαλαν εξαρχής. Το τηλεοπτικό κοινό που παρακολούθησε όλη τη διαδικασία παρέμεινε εξίσου διαχασμένο όσο και στην αρχή. Η πολυδιαφημισμένη εξέταση του DNA, αποδείχθηκε σαθρή αποδεικτική μέθοδος.
Μικρό δείγμα αυτής της επιστημονικής ουτοπίας είχαμε πολύ πρόσφατα και στη χώρα μας, όταν χωρίστηκαν στα δύο οι ιατροδικαστές, με αφορμή το θάνατο ενός φαντάρου στον Εβρο. Τον περασμένο Ιούνιο γίναμε μάρτυρες τηλεοπτικής μονομαχίας ιατροδικαστών για τον τρόπο που πέθανε (ή σκοτώθηκε) ο 20χρονος στρατιώτης Σπύρος Ρομιόπουλος. Για την αμφίβολη επιστημονική βεβαιότητα των ιατροδικαστικών γνωματεύσεων είχαμε προειδοποιηθεί από αρκετά πρόσφατα περιστατικά. Οπως η διάγνωση ότι ο εφοπλιστής Τυπάλδος είχε πεθάνει από οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου (ενώ αποδείχθηκε ότι υπήρξε θύμα της "εταιρίας δολοφόνων"), ή η αποκάλυψη χεριού γυναίκας στο Σχιστό (στο τέλος μάθαμε ότι επρόκειτο για άκρο πιθήκου).
Αλλά και όλα τα ανεξιχνίαστα ή σκοτεινά εγκλήματα των τελευταίων δεκαετιών, φέρουν την προβληματική σφραγίδα ενός "ειδικού τεχνοκράτη". Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς. Πατέρας της σύγχρονης σήμανσης είναι ο Γάλλος Alphonse Bertillon, ο οποίος εφάρμοσε πρώτος την "ανθρωπομετρική" μέθοδο. Σε ένα επιστημονικό κλίμα, όπου επικρατούσαν οι φυλετικές θεωρίες του Λομπρόζο, σύμφωνα με τις οποίες τα εξωτερικά χαρακτηριστικά προδίδουν τον "εγκληματία άνθρωπο", ο Bertillon υποστήριξε την άποψη ότι η ταυτότητα κάθε ανθρώπου είναι μετρήσιμη. Ακόμα και σήμερα η ανθρωπομετρική μέθοδος του Bertillon, σε συνδυασμό με τη δακτυλοσκοπία είναι η βάση των εγκληματολογικών εργαστηρίων σ' όλο τον κόσμο. Και όμως, ο Bertillon βαρύνεται με το μεγαλύτερο φιάσκο στην ιστορία της εγκληματολογίας. Είναι αυτός που γνωμάτευσε (κατά την υπόδειξη του φίλου του υπουργού στρατιωτικών της Γαλλίας) ότι ο λοχαγός Ντρέιφους ήταν ο συντάκτης ενός "προδοτικού σημειώματος" περί νέων όπλων των Γάλλων προς τον στρατιωτικό ακόλουθο της Γερμανίας. Η επιστημονική εγκυρότητα, δηλαδή, του Bertillon, είναι αυτή που έστειλε τον αθώο Ντρέιφους στο κάτεργο και την ατίμωση. Μέχρι το τέλος της ζωής του, και μετά την αποκάλυψη της σκευωρίας και την αποκατάσταση του Ντρέιφους, ο Bertillon αρνήθηκε να αναγνωρίσει την ευθύνη του.
Οσο για την ελληνική "επιστημονική ανακριτική", αυτή έχει στηριχθεί επί δεκαετίες στην αυθεντία του ιατροδικαστή Δημητρίου Καψάσκη, συγγραφέα πολλών σχετικών πραγματειών. Είναι αυτός που συνέδεσε το όνομά του με τα διασημότερα εγκλήματα της εποχής μας. Τις δολοφονίες του Γρηγόρη Λαμπράκη, του Νικηφόρου Μανδηλαρά, της Ευγενίας Νιάρχου, της Αν Τσάπμαν. Οι γνωματεύσεις του έδωσαν πάντα την επιθυμητή επιστημονική λύση του μυστηρίου, σύμφωνα με τις επιταγές κάθε ιστορικής περιόδου.
Η επίκληση, λοιπόν, της τεχνολογίας δεν εξασφαλίζει καθόλου τη θετική έκβαση της εγκληματολογικής έρευνας. Και κάθε φορά που υιοθετείται κάποια τεχνολογική καινοτομία στο χώρο της "άφωνης μαρτυρίας", συνήθως πρέπει να αναζητήσουμε κάποιο άλλο κοινωνικό αίτιο που την επιβάλλει, και όχι την καθαρά ανακριτική σκοπιμότητα. Το παράδειγμα της γενίκευσης της δακτυλοσκοπίας στην Ελλάδα είναι σχετικά πρόσφατο και χαρακτηριστικό. Οσο κι αν επιμένουν να το λησμονούν όσοι αναθεματίζουν τις νέες ευρωπαϊκές ταυτότητες που προβλέπει η συμφωνία Σένγκεν, η Ελλάδα έχει εδώ και 40 χρόνια εφαρμόσει μονομερώς το δικό της "χάραγμα του Αντιχρίστου", θεσπίζοντας τη μαζική δακτυλοσκόπηση και φωτογράφηση του πληθυσμού. Οι ισχύουσες ελληνικές ταυτότητες -αυτές που υπερασπίζονται στο όνομα της ελευθερίας του πολίτη οι ευσεβείς αντιευρωπαϊστές- είναι οι πιο λεπτομερείς (και αδιάκριτες). Οσο για τους λόγους που έγινε αυτή η μαζική φωτογράφηση και δακτυλοσκόπηση του ελληνικού πληθυσμού, αυτοί πρέπει μάλλον να αναζητηθούν σε πολιτικούς λόγους. Μέχρι τό 1955 που πάρθηκε η σχετική απόφαση, μόνο ένα κράτος είχε κάνει κάτι ανάλογο: πρόκειται για το ρατσιστικό καθεστώς της Νοτίου Αφρικής, που αποφάσισε το 1954 τη μαζική φωτογράφηση και δακτυλοσκόπηση όλων των κατοίκων άνω των 16 ετών. Μπορεί κανείς εύκολα να φανταστεί τι είδους εγκλήματα αντιμετώπιζε το καθεστώς του απαρτχάιντ μ' αυτό τον τρόπο. Το λέει καθαρά άλλωστε το σχετικό Κυβερνητικό Διάταγμα, το φέρει τον εύγλωττο τίτλο "περί φυλετικής διακρίσεως και διαχωρισμού".



(Ελευθεροτυπία, 10/5/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ