ΤΟ ΦΑΚΕΛΩΜΑ ΣΤΟΝ ΟΤΕ


Οι οπτικές ίνες της χούντας 

1.   2.   3. 


Οι κωδικοί της χουντικής τηλεφωνίας

Το αρχείο της Υπηρεσίας Ασφαλείας του ΟΤΕ Βόρειας Ελλάδας (1968-1970) που παρουσιάζουμε σήμερα αποτελεί πολύτιμη πηγή για μια πτυχή της χουντικής καθημερινότητας η οποία, αν και πασίγνωστη, δεν έχει ακόμη μελετηθεί συστηματικά. Το μεθοδικό φακέλωμα των χιλίων πεντακοσίων περίπου υπαλλήλων του συγκεκριμένου οργανισμού προσφέρει πληροφορίες εξαιρετικής σημασίας τόσο ως προς τα δίκτυα παρακολούθησης των υπαλλήλων όσο και ως προς τα κριτήρια επιλογής των πληροφοριών που κρίνονταν χρήσιμες για τη συμπλήρωση των ατομικών τους φακέλων. Ελάχιστο δείγμα για το τι θα μπορούσαμε να αντλήσουμε από τα έγγραφα που κάηκαν στη Χαλυβουργική, το μικρό αρχείο του ΟΤΕ Βόρειας Ελλάδας μας επιτρέπει να αντιληφθούμε τους τρόπους με τους οποίους κινήθηκαν οι μηχανισμοί φακελώματος των πολιτών και να κατανοήσουμε σοβαρά ζητήματα που άπτονται της πολιτικής -και όχι μόνο- συμπεριφοράς τους.
Είναι προφανές ότι δεν πρόκειται να αναφερθούμε στα ονόματα των εμπλεκομένων, ενώ τα "τεχνικά" χαρακτηριστικά και η "στατιστική" του αρχείου θα απασχολήσουν άλλες στήλες. Στο σημείωμα που ακολουθεί θα περιοριστούμε στους 390 φακέλους που αφορούν τους πλέον "χαρακτηρισμένους" υπαλλήλους, επιχειρώντας να δώσουμε μια κατά το δυνατόν πιστή εικόνα του περιεχομένου τους. Μια πρώτη επισήμανση αφορά τη "γλώσσα" των φακέλων: Χρησιμοποιώντας τις τρέχουσες ημισυνθηματικές διατυπώσεις των υπηρεσιών ασφαλείας της εποχής, οι αρμόδιοι γραφιάδες του ΟΤΕ επιτυγχάνουν αφενός την κωδικοποίηση και αφετέρου την ομογενοποίηση του υλικού τους. Δεν πρόκειται απλώς για τη γνωστή κατάταξη των υπαλλήλων σε "εθνικόφρονες", "κεντροαριστερούς" και
"κομμουνιστοσυμμορίτες". Φράσεις όπως "δεν εμπνέει εμπιστοσύνην", "παραμένει επιφυλακτικός", "χρήζει παρακολουθήσεως", "διάγει φιλησύχως και νομοταγώς" δίνουν το στίγμα του φακέλου και συνιστούν ένα είδος ταξινόμησης που διευκολύνει τους συντάκτες να αποφεύγουν τις περιττές πολυλογίες.
Μια δεύτερη παρατήρηση αφορά τις μεθόδους συλλογής πληροφοριών. Αν και εξίσου στερεότυπες, οι εκφράσεις που τεκμηριώνουν κάθε καταγραφή αποκαλύπτουν την ύπαρξη ενός ευρύτατου δικτύου πληροφοριοδοτών μέσα και έξω από την υπηρεσία: "Οπως είπε η πηγή", "κατά την γνώμην των συναδέλφων του", "εκ της αλληλογραφίας", "εις ιδιωτικάς συζητήσεις είπε", "κατά πληροφορίας μη εξακριβωθείσας", "εκ διασταυρωθεισών πληροφοριών εκ του προσωπικού όσο και εκτός του ΟΤΕ προσώπων" κ.ο.κ. Οι υπάλληλοι παρακολουθούνταν και κατά τις μετακινήσεις τους, κυρίως κατά τις επισκέψεις τους στην ιδιαίτερή τους πατρίδα. Εκτός αυτού, ο φάκελος δεν έκλεινε με την "απομάκρυνση" ενός αντεθνικού στοιχείου από την υπηρεσία: η ενημέρωσή του συνεχιζόταν προκειμένου να διαπιστωθούν οι ενδεχόμενες επαφές του απολυμένου με τους εν ενεργεία συναδέλφους του.
Η πολιτική συμπεριφορά της οικογένειας του κρινόμενου συνιστά τη βασική πηγή άντλησης πληροφοριών για τον ίδιο. Βαρύτητα δίνεται και στο παραμικρό "παραστράτημα" των γονιών σε ανύποπτο χρόνο ("Ο πατήρ του κατεδικάσθη διά εξύβρισιν αρχής"), στην κομμουνιστική τοποθέτηση ενός θείου ("Το 1958 επροπαγάνδιζε υπέρ των κομμουνιστών υποψηφίων παρασυρθείς υπό του αδελφού της μητρός του"), στην ύπαρξη ενός εθνικώς υπόπτου αδελφού ("Ο αδελφός του Κώστας το 1964 πήγε εις Βασιλικά προς προϋπάντησιν του Γλέζου) ή ενός κουνιάδου στο "Παραπέτασμα" ("Ο κουνιάδος του ευρίσκεται εις Ρουμανίαν"). Ο λεπτομερειακός έλεγχος των οικογενειακών φρονημάτων διενεργείται και στις περιπτώσεις υπαλλήλων που οι αρχές δεν έχουν τίποτε σε βάρος τους: "Μέχρι σήμερον δεν απησχόλησεν την υπηρεσίαν μας αντεθνικώς και διήγεν φιλησύχως και νομιμοφρόνως. Εκ των μελών της πατρικής οικογενείας της, ο αδελφός της Ι., ιατρός, κάτοικος..., συνειργάσθη μετά των γερμανικών αρχών κατοχής. Επί Εαμοκρατίας διετέλεσεν καθοδηγητής του ΚΚΕ εν Α. Μετά την απελευθέρωσιν μετεστράφη προς την Εθνικήν παράταξιν, υπογράψας και υπεύθυνον δήλωσιν ταχθείς κατά του ΚΚΕ. Ο έτερος αδελφός της Δ. τυγχάνει αποχαρακτηρισθείς κομμουνιστής. Τα λοιπά μέλη της πατρικής της οικογενείας δεν μας απησχόλησαν. Ο σύζυγός της Μ. Σ. τυγχάνει νομιμόφρων εξ αποχαρακτηρισμού. Επειδή αυτή δεν μας απησχόλησεν αντεθνικώς, τα δε λοιπά μέλη της πατρικής της οικογενείας ναι μεν βαρύνονται με παλαιάν αντεθνική δράσιν, πλην όμως από του αποχαρακτηρισμού των δεν έδωσαν αφορμήν από αντεθνικής πλευράς και φέρονται μεταμεληθέντα και ανανήψαντα οριστικώς, ουδέν κατ' αυτής μέτρον προτείνομεν".
Εντυπωσιακό είναι το βάθος του χρόνου που επιτυγχάνει το φακέλωμα, διαθέτοντας ακόμη και στοιχεία που αναφέρονται στη στάση των υπαλλήλων ή των γονιών τους πριν από τον πόλεμο: "Ο πατήρ του προπολεμικώς εξεδηλώθη ως βουλγαρόφιλος". Στις αντεθνικές δραστηριότητες περιλαμβάνεται και η δράση κατά των Γερμανών ("συνελήφθη υπό των Γερμανών το 1944"), ενώ οι εκλογές του 1946 παραμένουν στοιχείο κρίσιμο για τους ασφαλίτες ("ο πατήρ της απέσχεν των εκλογών του 1946"). Μαρτυρώντας τη συνέχεια και το συντονισμό των κρατικών υπηρεσιών ασφαλείας παρά την περιβόητη "αστάθεια" του πολιτικού συστήματος, οι φάκελοι του ΟΤΕ προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για τη στάση των μεγάλων εκείνων μερίδων του πληθυσμού που σχετίστηκαν καθ' οιονδήποτε τρόπο με το εαμικό κίνημα. Μεγάλο ποσοστό των "φακελωμένων" είναι πολίτες που προσπάθησαν -και σε κάποιο βαθμό πέτυχαν- τον "αποχαρακτηρισμό" τους από τις παλαιότερες προσωπικές ή οικογενειακές αμαρτίες, παρέμειναν βουβοί για μία περίπου δεκαετία, και στις αρχές της δεκαετίας του '60 άρχισαν και πάλι να ασχολούνται δειλά με την πολιτική. Η περίοδος της "Παπανδρεοκρατίας" αποτελεί έτσι την περίοδο που επιτρέπει την ταξινόμηση των υπόπτων σε "αληθώς μεταμεληθέντας" και "μη εμπνέοντας εμπιστοσύνην".
Απίστευτες φαίνονται σήμερα οι λεπτομέρειες που θεωρούνταν άξιες καταχώρισης από την περίοδο αυτή: "Επί Ενώσεως Κέντρου είπε εις την πηγή 'γιατί να μη διαβάζω Αθηναϊκή, αφού και το αφεντικό μου είναι παπανδρεϊκός;'". "Την εποχήν της Παπανδρεοκρατίας εις το χωρίον του ελογομάχησε με συμπατριώτη του της Δεξιάς". "Ελεγε ότι η Ελλάς πρέπει να φύγη από το ΝΑΤΟ". Οι εφημερίδες που διάβαζαν, οι συζητήσεις στο γραφείο και οι κουβέντες στο καφενείο του χωριού συμπληρώνουν υποχρεωτικά το φάκελο ανθρώπων που τοποθετούνταν από τους ασφαλίτες στη ρευστή κατηγορία της "κεντροαριστεράς". Τα δεδομένα αυτά ακολουθούνται από αναφορές στην τρέχουσα "εθνική" στάση των κρινομένων και, ειδικότερα, στη θέση τους για το πραξικόπημα και τις επιπτώσεις του στη δουλειά τους: "Εις την διεξαχθείσαν υπ' αυτού ομιλίαν διά την 25ην Μαρτίου 1968 δεν κατεφέρθη κατά του ξενοκινήτου κομμουνισμού". "Αν και έλαβε φωτογραφίαν του κ. Πρωθυπουργού, δεν την ανήρτησε". "Γενομένης συζητήσεως μετά συναδέλφων του απεκάλεσε χαφιέδες τους νυκτοφύλακας του ΟΤΕ". "Απεκάλεσεν τον οδηγόν του Διευθυντού καρφί και του είπε δεν περνούν εκείνα που ξέρεις".
Αν τα στοιχεία αυτά αφορούν την πολιτική σφαίρα, οι ασφαλίτες δείχνουν να ενδιαφέρονται και για πληροφορίες που σχετίζονται και με την προσωπικότητα ή την ιδιωτική ζωή των υπαλλήλων. Ξεκινώντας από ιδιότητες του χαρακτήρα τους ("ευέξαπτος και ισχυρογνώμων", "φίλερις και μέθυσος" κ.ο.κ.) καταλήγουν στο φακέλωμα των ερωτικών σχέσεων: "Εθνικόφρων, αλλά διατηρεί αθεμίτους σχέσεις με την χειρίστριαν". "Μετέβη εις Ρουμανίαν κατά τον διεξαχθέντα εκεί αγώνα της Εθνικής Ελλάδος. Εκεί συνήψε ερωτικάς σχέσεις με άγνωστον κοπέλα. Επιστρέψας ενταύθα επεκοινώνησε δις μετ' αυτής". "Ρέπει προς την ακολασία μετά γυναικών. Απεμακρύνθη από την μνηστή του ήτις εφέρετο Αριστερή. Ο ίδιος επιδεικνύει καλήν διαγωγήν από πλευράς φρονημάτων".
Στο κλίμα αυτό, οι γυναίκες υπάλληλοι χαρακτηρίζονται επανειλημμένα "φλύαρες" ("Φλύαρη. Ο σύζυγός της είπε στον προϊστάμενόν της 'να τη μαζέψει'") και η ερωτική τους ζωή γίνεται συχνότερα αντικείμενο σχολιασμού: "Χαριεντίζεται με τους τεχνικούς. Εχει σχέση με ταξιτζή. Εξεδηλούτο υπέρ της ΕΔΑ". "Είχε αθεμίτους σχέσεις. Λεσβιάζουσα. Ο πατήρ της ΕΔΑ". "Ουχί καλής διαγωγής από ηθικής πλευράς. Κατά πληροφορίας μη επιβεβαιωθείσας ήτο Λαμπράκισσα". "Εχει ερωτικάς σχέσεις μετά του οδοντεχνίτου Κ. Λ.. Ούτος κατά την περίοδον 1965-66 επροπαγάνδιζε εις το χωρίον Τ. υπέρ του Ανδρέα Παπανδρέου, τον οποίον ωνόμαζε αναμορφωτήν". "Συζητείται μεταξύ των συναδέλφων της ότι έχει λεσβιακάς σχέσεις με μίαν γυναίκα εκ Θεσσαλονίκης. Εσημειώθησαν συναντήσεις μετ' αυτής εις την αίθουσαν συναλλαγών, ένθα και την ανέμενεν μετά το πέρας της εργασίας".
Φακέλωμα της προσωπικής και οικογενειακής πολιτικής συμπεριφοράς των υπαλλήλων σε βάθος δύο γενεών, παρακολούθηση της ιδιωτικής τους ζωής, καθημερινή μεταφορά των λόγων και των αντιδράσεών τους από ένα ευρύτατο δίκτυο εντεταλμένων και μη χαφιέδων: Στη μικροκλίμακά του, το αρχείο της Υπηρεσίας Ασφαλείας του ΟΤΕ έχει να μας διδάξει πολλά για τις άμεσες και απτές επιπτώσεις στη ζωή των ανθρώπων του "Ελλάς Ελλήνων Χριστιανών", ενός συνθήματος που ορισμένοι επιχειρούν σήμερα να εμφανίσουν ως μια ανώδυνη -αν όχι γραφική- παρένθεση της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας.


(Ελευθεροτυπία, 19/4/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ