ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ


Το "θαύμα" της Χιλής 

1.   2.   3. 

 

Τα δόντια του τζάγκουαρ

"Η Χιλή προχώρησε γρηγορότερα από κάθε άλλη χώρα της Νοτίου Αμερικής προς την πραγματική ελεύθερη αγορά. Το αποτέλεσμα είναι ορατό σε όλους: επτά ολόκληρα χρόνια οικονομικής ανάπτυξης." Μ' αυτά τα λόγια επαινούσε τον στρατηγό Πινοτσέτ ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους, κατά την επίσημη επίσκεψή του στη Χιλή στις 5 Δεκεμβρίου 1990. Και απευθυνόμενος στον δικτάτορα πρόσθετε: "Δικαιούσθε τη φήμη του οικονομικού μοντέλου για άλλες χώρες στην περιοχή και σ' ολόκληρο τον κόσμο. Η αφοσίωσή σας σε λύσεις που στηρίζονται στην αγορά εμπνέει το ημισφαίριο."
Στους κύκλους των φανατικών υποστηρικτών της ελεύθερης αγοράς, η Χιλή αποτελεί πράγματι το απόλυτο πρότυπο. Από το 1975 που ανέλαβε πλήρη δράση στο Σαντιάγο η ομάδα των οικονομολόγων που έγιναν γνωστοί ως Chicago Boys, η χώρα έγινε πειραματικό εργαστήριο για τις πιο "προχωρημένες" νεοφιλελεύθερες θεωρίες. Ο ίδιος ο Πάπας του μονεταρισμού και πατέρας των Boys, Μίλτον Φρίντμαν, επισκέφθηκε τον Μάρτιο της ίδιας χρονιά τη Χιλή και κάλεσε τη χούντα να "ακρωτηριάσει τους άρρωστους τομείς της οικονομίας". Ακολούθησε η εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής που έγινε γνωστή ως tratamiento de shock (θεραπεία σοκ): ιδιωτικοποίηση όλων των δημόσιων επιχειρήσεων και οργανισμών (ηλεκτρικό ρεύμα, νερό, γκάζι) και ξεπούλημα των πρώτων υλών.
Και έρχεται σήμερα η ώρα του απολογισμού. Οι θιασώτες του φιλελευθερισμού που κυριαρχούν συντριπτικά σ' όλο τον κόσμο μιλούν για θαυμαστά αποτελέσματα και ονομάζουν "τζάγκουαρ" την οικονομία της Χιλής. "Σας προκαλώ να βρείτε μια άλλη χώρα στον κόσμο που να διαθέτει τόσο ωραίους στατιστικούς δείκτες", δήλωνε ενθουσιασμένος ο πρέσβης των ΗΠΑ στη Χιλή Κέρτις Κάμαν τον Μάιο του 1992. Και ξεσπούσε: "Είναι σχεδόν πολύ ωραίο για να είναι αληθινό."
Πριν δούμε αν αυτό το "ωραίο" είναι και "αληθινό", σημειώνουμε ότι η σύγκριση ορισμένων δεικτών είναι εξαρχής υπονομευμένη. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ο οικονομικός στραγγαλισμός που επέβαλαν οι ΗΠΑ στο καθεστώς Αλιέντε, σε αντίθεση με τη γενναιόδωρη προσφορά τους προς τη χούντα. Ενα παράδειγμα: η Παγκόσμια Τράπεζα παρείχε αφειδώς πιστώσεις στη συντηρητική κυβέρνηση Φρέι πριν τον Αλιέντε (60 εκατ. δολάρια το 1967, 10 εκατ. το 1969, 20 εκατ. το 1970). Κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης της Λαϊκής Ενότητας δεν δόθηκε ούτε ένα σεντ. Μετά το πραξικόπημα, τα δάνεια ξανάρχισαν, και μάλιστα με αυξανόμενους ρυθμούς: 10 εκατ. το 1974, 20 εκατ. το 1975, 30 εκατ. το 1976, 60 εκατ. το 1977.
Αλλά ακόμα και κάτω απ' αυτή την άνιση μεταχείριση, τα στατιστικά δεδομένα δεν επιβεβαιώνουν τους πνευματικούς απογόνους των "παιδιών του Σικάγο":
* Η οικονομική ανάπτυξη στα τέλη της δεκαετίας του '80 πρέπει να εξεταστεί σε σχέση με τις δυο καταστροφικές υφέσεις (το 1975 και το 1982). Μ' άλλα λόγια, αυτό που εμφανίζεται ως θαυμαστός ρυθμός ανάπτυξης, είναι στην πραγματικότητα η "ανάρρωση" από την κρίση. Και αυτή η κρίση οφείλεται σε μεγάλο βαθμό ακριβώς στο φιλελεύθερο μοντέλο ανάπτυξης. Μόλις το 1989 έφτασε το κατά κεφαλή εισόδημα πάλι στο επίπεδο του 1970, 14 ολόκληρα χρόνια μετά την εφαρμογή της φιλελεύθερης πολιτικής.
* Η φτώχεια αυξήθηκε σημαντικά. Το 1970 βρίσκονταν στο όριο της φτώχειας το 20% των κατοίκων. Το 1990 το ποσοστό έφτασε στο 41%. Το ποσοστό του πληθυσμού που είναι υποχρεωμένο να ζει σε συνθήκες αθλιότητας υπερδιπλασιάστηκε.
* Στο άλλο άκρο της κοινωνικής κλίμακας, οι πλούσιοι έγιναν πλουσιότεροι, κυρίως σε βάρος της μεσαίας τάξης. Από το 1978 μέχρι το 1988 το πλουσιότερο 10% του πληθυσμού ανέβασε το μερίδιό του στο εθνικό εισόδημα από το 37% στο 47%, ενώ το αμέσως κατώτερο 30% βρέθηκε να πέφτει από το 23% στο 18%.
* Χάρη στη φιλελεύθερη οικονομική πολιτική, το εξωτερικό χρέος της Χιλής σκαρφάλωσε από τα 5 δισ. δολάρια στα 21 δισ. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα κατά κεφαλή χρέη στον κόσμο.
* Το ποσοστό των κατοίκων που δεν διαθέτουν σπίτι ανέβηκε από το 27% το 1972 σε 40% το 1988, διαψεύδοντας τις υποσχέσεις των νεοφιλελεύθερων ότι η ιδιωτική οικοδομική βιομηχανία θα λύσει το στεγαστικό πρόβλημα της χώρας.
* Το εθνικό σύστημα υγείας κατέρρευσε. Το 70% των κατοίκων που δεν έχουν τη δυνατότητα να πληρώσουν τα νοσήλεια σε ιδιωτικά θεραπευτήρια είναι υποχρεωμένο να καταφύγει στα διαλυμένα δημόσια νοσοκομεία. Η κυβέρνηση περιόρισε τις δαπάνες υγείας από 28 δολ. ανά κάτοικο το 1973 σε μόλις 11 δολάρια το 1989.
* Οι πολυδιαφημισμένες "ιδιωτικοποιήσεις", οι οποίες κατά τους αμερικανόπνευστους οικονομολόγους θα οδηγούσαν στο νέο σχεδιασμό και ανάπτυξη της οικονομίας, αποδείχθηκαν μπούμερανγκ. Μετά από δέκα χρόνια, φάνηκε ότι ο ιδιωτικός τομέας είχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον για βραχυπρόθεσμα κέρδη και κερδοσκοπία, παρά για τις στρατηγικές μακροπρόθεσμες επενδύσεις.
* Μόνο οι ένοπλες δυνάμεις εξαιρέθηκαν από τους νεοφιλελεύθερους πειραματισμούς. Οι αμυντικές δαπάνες έχουν ως εγγυημένο κατώτερο όριο το ποσό του 1989, τότε που ήταν κατά 432 εκατ. δολάρια μεγαλύτερες από το σύνολο των δαπανών για την υγεία, τη στέγη και την εκπαίδευση. Οι μισθοί των στρατιωτικών προσαρμόζονται με τον τιμάριθμο, κάτι που δεν συμβαίνει για καμιά άλλη κατηγορία δημοσίων υπαλλήλων.

Και το τελευταίο χτύπημα του χιλιανού μύθου: Ακόμα και αυτοί οι οικονομικοί δείκτες που παρουσιάζουν κάποια βελτίωση τα τελευταία χρόνια πρέπει να αποδοθούν σε κρατικές παρεμβάσεις κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης Αϊλουϊν. Μια μικρή αύξηση στα κατώτερα όρια των μισθών και των συντάξεων, προκάλεσε τη μείωση της φτώχειας. Ομως αυτά τα μέτρα πάρθηκαν κατά παράβαση του νεοφιλελεύθερου δόγματος, και σε πείσμα της παρακαταθήκης των Chicago Boys.



Η κατάργηση της κοινωνικής ασφάλισης

Αν σε κάτι συγκλίνουν όλοι οι μελετητές του "χιλιανού οικονομικού θαύματος", αυτό είναι ο θαυμασμός για την ιδιωτικοποίηση του ασφαλιστικού συστήματος. Μέχρι τη χώρα μας έφτασε αυτός ο θαυμασμός, διά μέσου βεβαίως των οδηγιών και των εντολών της Παγκόσμιας Τράπεζας. Θυμίζουμε τα λόγια της Επιτροπής Σπράου-Τήνιου: "Η πλήρης μετατροπή του παλαιού διανεμητικού συστήματος προς κεφαλαιοποιητικό έχει εφαρμοστεί τα τελευταία 15 χρόνια με επιτυχία στην Λατινική Αμερική, επιτυχία τόσο όσον αφορά τις συντάξεις, όσο και τη γενικότερη επίπτωση στην οικονομία." (Εκθεση "Οικονομία και Συντάξεις", Οκτώβριος 1997).
Τον ενθουσιασμό αυτό δεν τον συμμερίζονται οι ίδιοι οι χιλιανοί εργαζόμενοι που βγαίνουν στους δρόμους για να διεκδικήσουν αυτό που τους στερεί το ιδιωτικοποιημένο σύστημα: μια ελάχιστη σύνταξη. Το σύστημα που ίσχυε πριν το πραξικόπημα του Πινοτσέτ ευνοούσε σε μεγάλο βαθμό τους χαμηλόμισθους και υποχρέωνε τους υψηλόμισθους σε καταβολή σημαντικών ασφαλίστρων, ενώ η κατάργηση της δημόσιας ασφάλισης ευνοεί πλέον όσους έχουν μεγάλα εισοδήματα και μπορούν κατά συνέπεια να "αποταμιεύουν" στα ιδιωτικά ασφαλιστικά ταμεία. Το αποτέλεσμα είναι να μένει ανασφάλιστο το μεγαλύτερο μέρος των εργαζομένων, εκείνο ακριβώς που έχει τη μεγαλύτερη ανάγκη για ασφάλιση.
Η προπαγάνδα των Chicago Boys και της χούντας υποστήριζε ότι η ιδιωτικοποίηση θα έφερνε και την πλατιά αναδιανομή των ασφαλιστικών κεφαλαίων που συλλέγονται, εφόσον οι "επενδυτές-ασφαλισμένοι" γίνονται μέτοχοι στις ιδιωτικές εταιρείες. Η πραγματικότητα τους διέψευσε και σ' αυτό το σημείο. Οι ιδιωτικές αυτές εταιρείες δεν οδήγησαν στον "λαϊκό καπιταλισμό" που υποσχόταν ο Πινοτσέτ και ο Φρίντμαν, αλλά σε νέα υπερσυγκέντρωση και έλεγχο των κεφαλαίων από επενδυτικά τραστ.
Στην πραγματικότητα επρόκειτο για μια μεγάλη επιχείρηση συλλογής κεφαλαίου και απόδοσής του στον ιδιωτικό τομέα. Ο τρόπος διαχείρισης του κεφαλαίου αυτού δεν αφήνει αμφιβολίες για το πού θα μπορούσε να οδηγήσει μια κάμψη στο χρηματιστήριο της Χιλής. Ακόμα και όσοι κατορθώνουν να επενδύσουν σ' αυτές τις ιδιωτικές εταιρείες κινδυνεύουν ανά πάσα στιγμή να βρεθούν ανασφάλιστοι.



Ο Πινοτσέτ στη Ζυρίχη

Το μακρύ χέρι της χιλιανής στρατοκρατίας φτάνει μέχρι την Ευρώπη. Αυτό το συμπέρασμα βγάζουμε από την περιπέτεια του Πατρίτσιο Ορτίς, του 33χρονου χιλιανού, ο οποίος βρίσκεται φυλακισμένος από τον περασμένο Σεπτέμβριο σ' ένα μικρό κελί του αεροδρομίου της Ζυρίχης, περιμένοντας την έκδοσή του από την Ελβετία στη Χιλή. Οι ειδικές δυνάμεις της ελβετικής αστυνομίας οργάνωσαν την αυγή της 4ης Σεπτεμβρίου μια μεγάλη επιχείρηση για τη σύλληψή του. Εναντίον του εκκρεμεί μια δεκάχρονη καταδίκη από στρατοδικείο της χώρας του.
Το παράδοξο της υπόθεσης είναι ότι ο Ορτίς, εξαιτίας αυτής ακριβώς της καταδίκης, ζήτησε πολιτικό άσυλο στην Ελβετία τον περασμένο Ιούλιο. Οι ελβετικές αρχές έδειξαν ότι θα αποδεχθούν το αίτημά του, όμως απ' ό,τι φαίνεται, η αστυνομία της Ζυρίχης ειδοποίησε μέσω Ιντερπολ τις χιλιανές αρχές και αυτές υπέβαλαν αίτημα έκδοσης. Η δίκη του Ορτίς το 1992 υπήρξε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της επιρροής που διαθέτει ακόμα στο χώρο της δικαιοσύνης η ομάδα των χουντικών. Η Διεθνής Αμνηστία και ο ειδικός εκπρόσωπος του ΟΗΕ περιγράφουν την καταδικαστική απόφαση ως αποτέλεσμα της στρατοκρατικής αυθαιρεσίας.
Ο Ορτίς ανήκει στον ευρύτερο κύκλο του Πατριωτικού Μετώπου Μανουέλ Ροντρίγκες (Frente Patriotico Manuel Rodriguez, FPMR), το οποίο ιδρύθηκε το 1983 από μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος ως "ένοπλο χέρι του λαού". Το Μέτωπο έγινε γνωστό σ' όλο τον κόσμο με την αποτυχημένη απόπειρά του εναντίον του στρατηγού Πινοτσέτ τον Σεπτέμβριο του 1986. Κατά τη διάρκεια της μεταβατικής περιόδου το FPMR διασπάστηκε. Μια πτέρυγα συνεχίζει μέχρι σήμερα την ένοπλη δράση, ενώ το μεγαλύτερο μέρος αποδέχθηκε τη συμμετοχή στις πολιτικές διαδικασίες της μετάβασης. Ο Ορτίς συνελήφθη στις 28 Φεβρουαρίου 1991 μαζί με τον αδελφό του. Κατά τη διάρκεια της συμπλοκής με τις δυνάμεις ασφαλείας σκοτώθηκε ένας αστυνομικός. Παρά το γεγονός ότι βασανίστηκε απάνθρωπα, ο Ορτίς δεν παραδέχθηκε ποτέ ότι πυροβόλησε τον αστυνομικό. Το ίδιο αρνητικές αποδείχθηκαν και οι βαλλιστικές έρευνες. Το πολιτικό δικαστήριο στο οποίο οδηγήθηκε αρχικά τον απάλλαξε από την κατηγορία ότι είναι μέλος του FPMR, όμως το στρατοδικείο είχε τον τελευταίο λόγο.
Η επιμονή των χιλιανών αρχών να βάλουν στο χέρι τον πολιτικό φυγάδα πρέπει να αποδοθεί και στον εξευτελισμό που υπέστη ο "υπερήφανος" στρατιωτικός μηχανισμός της χώρας με την απόδραση του Ορτίς τον Δεκέμβριο του 1996 από τις φυλακές υψίστης ασφαλείας CAS (Carcel de Alta Seguridad). Ενα κομάντο του FPMR είχε τότε "απαγάγει" ένα ελικόπτερο και είχε υποχρεώσει τον πιλότο του να πετάξει πάνω από τη φυλακή, η οποία βρισκόταν στο μέσο ενός στρατοπέδου. Τέσσερις φυλακισμένοι -ανάμεσά τους και ο Ορτίς- κατάφεραν να ανέβουν στη στέγη του κτιρίου και από κεί να αναρριχηθούν με σκοινί στο ελικόπτερο. Οι δραπέτες αποβιβάστηκαν σε ένα γήπεδο, όπου τους περίμεναν κλεμμένα αυτοκίνητα. Κατά την επιχείρηση δεν τραυματίστηκε κανένας. Ολοι οι δραπέτες μέχρι τη στιγμή που εμφανίστηκε ο Ορτίς ήταν άφαντοι.
Παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει συμφωνία έκδοσης μεταξύ των δυο χωρών, οι ελβετικές αρχές έδειξαν κάποια σημάδια υποχώρησης στις πιέσεις των χιλιανών. Υπάρχει άλλωστε μια ειδική σχέση των αντιδραστικών κύκλων στις δυο χώρες, από την εποχή που ο Πινοτσέτ διόρισε ως υπουργό Οικονομικών τον Ελβετό Ερνάν Μπισί, ο οποίος ανέλαβε την νεοφιλελεύθερη αναμόρφωση της χώρας, χωρίς να γνωρίζει ούτε λέξη ισπανικά. Στις 12 Σεπτεμβρίου δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "La Tercera" του Σαντιάγκο δήλωση εκπροσώπου της ελβετίδας εισαγγελέως Κάρλα Ντελ Πόντε, ότι η υπόθεση της έκδοσης είναι θέμα ημερών και ότι η Ελβετία δεν παρέχει άσυλο σε καταδικασμένους εγκληματίες. Οι δηλώσεις ξεσήκωσαν θύελλα διαμαρτυριών και η Ντελ Πόντε υποχρεώθηκε να τις ανακαλέσει.
Ο Ορτίς στηρίζει τις ελπίδες του στο κίνημα συμπαράστασης που έχει αναπτυχθεί στην Ελβετία, με διαδηλώσεις, συλλογή υπογραφών και διαβήματα. Το αντίστοιχο κίνημα που εκδηλώθηκε στη Χιλή αντιμετωπίζει τις απειλές των στρατοκρατών. Η εκπρόσωπος της χιλιανής επιτροπής αλληλεγγύης στον Ορτίς δέχεται απειλές από τις διωκτικές αρχές, ότι αν συνεχίσει τον αγώνα της κινδυνεύει να κατηγορηθεί ως μέλος του FPMR και ως συνεργός στην απόδραση του Ορτίς. Η επιτροπή αλληλεγγύης στον Ορτίς δέχεται μηνύματα συμπαράστασης στη θυρίδα Postfach 8721, CH-8036 Zurich.


(Ελευθεροτυπία, 1/3/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -   ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ