ΤΟ ΤΙΜΗΜΑ ΤΟΥ ΦΙΛΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
Τα μυστικά κονδύλια του Μακεδονικού Αγώνα 

1.   2.   3. 


Κρυφοί σπόνσορες ενός εθνικού χάρτη

Ο προσεκτικός αναγνώστης της εγχώριας φιλολογίας για το Μακεδονικό είναι αδύνατο να μη διασταυρωθεί με μια σειρά χάρτες και στατιστικές, ιταλικής προέλευσης, που συνηγορούν θερμά υπέρ των ελληνικών θέσεων. Πρόκειται για τους χάρτες του Instituto Geofrafico de Agostini της Ρώμης, που απεικονίζουν την κατανομή των εθνοτήτων και των σχολείων στα ενεπομείναντα ευρωπαϊκά οθωμανικά βιλαέτια, και για τις ομοειδείς στατιστικές που δημοσιεύει στο βιβλίο του "Το ζήτημα της Ρούμελης" (1908) ο ιταλός δημοσιολόγος Τζιοβάνι Αμαντόρι-Βιρτζίλι. Δύσκολα όμως ο ίδιος αναγνώστης θα πληροφορηθεί ότι πηγή αυτών των "ευρωπαϊκών" -και ως εκ τούτου, κατά τεκμήριο "ουδέτερων" και "αντικειμενικών"- δεδομένων δεν ήταν άλλη από την ελληνική διπλωματία της εποχής! Για τις λεπτομέρειες αυτής της συνεργασίας, πληροφορίες αντλούμε από τις τότε υπηρεσιακές αναφορές της ελληνικής πρεσβείας στη Ρώμη.

Εν αρχή ήν η συγγραφή του βιβλίου. Την ιδέα για την πραγματοποίησή της διεκδικεί ο επιτετραμμένος της πρεσβείας, Χρ.Μητσόπουλος: "Φίλος δημοσιογράφος, εις τας εμάς εισηγήσεις πειθόμενος και παρ' εμού καθοδηγηθείς, προετοίμαζεν έργον περί των πραγμάτων του Αίμου", ενημερώνει περιχαρής την Αθήνα. "Το έργον τούτο του ακραιφνούς φιλέλληνος, απολογία του ελληνισμού εν μέση εχθρά βιβλιογραφία (...) σήμερον επερατώθη" (1/14.6.1907, αρ.555). Ο έλληνας διπλωμάτης στέλνει στους προϊσταμένους του τα περιεχόμενα του βιβλίου, ρωτώντας τους αν θα επιθυμούσαν να προστεθεί κάτι, φροντίζει όμως παράλληλα να τους προειδοποιήσει για τις διαστάσεις και τα όρια αυτής της υπαγόρευσης: "Οφείλω να εξηγήσω ότι τον κ. Amadori, αγόμενον εκ συνειδήσεως και εκ πεποιθήσεων εν τη αναπτύξει των περί Ανατολής και ελληνικού πολιτεύματος ιδεών, δεν δυνάμεθα να μεταχειρισθώμεν ώς τίνα εγκάθετον, ώστε να φαίνεται ότι λείπει εν αυτώ πάσα γνώμης ελευθερία". Αφού κάνει μια σύντομη ανασκόπηση της τραγικής για τις ελληνικές θέσης κατάστασης ("όσοι, κλονιζόμενοι μόνον, εισήρχοντο εν Ιταλία εις βιβλιοθήκην, εξήρχοντο αυτής είρωνες πλέον προς τα ελληνικά δίκαια"), προτείνει τέλος τη στήριξη του έργου με δύο τρόπους: εικονογραφικά και οικονομικά.
Καθώς το σύγγραμμα είναι ογκώδες και ο εκδότης απαιτεί την εκ των προτέρων παραγγελία ορισμένου αριθμού αντιτύπων πριν το στείλει στο τυπογραφείο, είχαν βολιδοσκοπηθεί οι πολιτικοί φίλοι του συγγραφέα για μια καλή παραγγελιά από δημόσιες υπηρεσίες. Ως όρο όμως γι' αυτό, οι άτυποι χορηγοί ζητούν την αλλαγή ορισμένων κεφαλαίων σύμφωνα με τα ιταλικά "εθνικά συμφέροντα", πρόταση που ο Amadori-Virgili απορρίπτει. Οι πιθανότητες της έκδοσης είναι πλέον χλωμές, όταν επεμβαίνει σαν από μηχανής Θεός η ελληνική πρεσβεία: "Θα ήτο δι' ημάς παράλειψις, ήν δεν τολμώ να συστήσω", διαβάζουμε στην αναφορά του επιτετραμμένου, "εάν μη προερχόμεθα ημείς αρωγοί της εκδόσεως. Ο κ. Amadori πάντοτε περί ημών δημοσιογραφών, ουδέν ζητεί δι' εαυτόν απολύτως, αλλ' ουδέ και δέχεται. Του Voghera απαιτούντος εκ των προτέρων εξασφάλισιν δια 400-500 σώματα, ώντινων ορίζει την τιμήν εις 12 φρ., θα ήτο δυνατόν να ικανοποιούμεν μολαταύτα αυτόν διαθέτοντες 4.000 φρ. εν όλω δια την αγοράν των αναλόγων σωμάτων, υπό τον όρον ότι το έργον θα εκδοθή και η καταβολή του ποσού θα γείνη άμα ώς παραδοθώσιν ημίν πράγματι τα σώματα. Τότε τα σώματα ταύτα ηθέλομεν το καθ' ημάς διανείμει τόσον εν Ιταλία, όσον και αλλαχού όπου θα εκρίνομεν πρόσφορον". Η εισήγηση έγινε δεκτή.
Η εικονογράφηση του βιβλίου με χάρτες και στατιστικούς πίνακες είναι αυτή που παρουσιάζει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το σύγχρονο αναγνώστη, καθώς οι ιδιόμορφες αναλύσεις του συγγραφέα για τον εθνικό χαρακτήρα των Βαλκανίων (αναγνωρίζει δυο μόνο "πραγματικά" έθνη, το "ελληνορθόδοξο" και το "μουσουλμανικό") έχουν στο μεταξύ διαψευστεί από τις εξελίξεις. Την επένδυση αυτή, με χάρτες που ήδη είχε παραγγείλει στον οίκο Agostini το ελληνικό ΥΠΕΞ, εισηγείται ξανά ο Μητσόπουλος: "Το έργον του κ. Amadori πρόκειται να εκδοθή ει δυνατόν εντός του 1907, θα είναι δε απώλεια δι' ημάς λίαν ευνοϊκής περιστάσεως, αν δεν εμεριμνώμεν να διαδόσωμεν τον ημέτερον χάρτην μετά του συγγράμματος εκείνου, προς ό άλλωστε θα προσηρτάτο φυσικώτατα" (11/24.10.1907, αρ.815). Νέα έγκριση από την Αθήνα και αρχίζει η εκτύπωση του χάρτη, όταν στις αρχέ της καινούριας χρονιάς διαπιστώνεται νέο πρόβλημμα -αυτή τη φορά με τα made in Greece στατιστικά στοιχεία: "Ο χαρασσόμενος εθνογραφικός χάρτης παρουσιάζει κάτω στατιστικόν λεπτομερή πίνακα. Οι αριθμοί του πίνακος αυτού δεν είναι πλέον οι αριθμοί ούς προεβάλλομεν μέχρις εχθές δια της οδού του Τύπου · εν συνόλω μάλιστα ειπείν, οι νέοι αριθμοί, αναμφιβόλως ακριβέστεροι, εισίν εν ταυτώ και ελάσσονες, και επομένως ήττον ευνοϊκοί ως προς την ελληνικήν πληθύν. Αλλά το σύγγραμμα του κ. Amadori, όπερ ευρίσκεται πλεόν εις προκεχωρημένον σημείον εκτυπώσεως, εβασίσθη επί των προηγουμένων εκείνων στατιστικών, και σήμερον καθίσταται αδύνατον τω συγγραφεί να μεταβάλη τους αριθμούς κατά τον νεώτερον πίνακα. Συστηματικώς εκμεταλλευόμενος τα στατιστικά ημών πρώτα δεδομένα, εγκατέσπειρε τους αριθμούς ούς είχεν εις πλείστα όσα μέρη της συυγγραφής αυτού. Ούτως πότε η μεταβολή αυτών θα ισοδυνάμει νυν εις ανασκευήν του όλου έργου, ού όμως τμήμα ικανόν εξετυπώθη ήδη" (1/14.1.1908, αρ.1142). Τελικά, το πρόβλημα λύθηκε με την προσθήκη (σ.1003) μιας διευκρίνησης ότι "η ένθετη στατιστική αναφέρεται στο 1907-8, γι' αυτό παρουσιάζει ορισμένες ελαφρότατες διαφοροποιήσεις από τους αριθμούς που δημοσιεύονται στο κείμενο και οι οποίοι πάρθηκαν από μια στατιστική του 1905".
Στο κάτω-κάτω της γραφής, ποιος πρόσεξε τη διαφορά;



Η επιδότηση της αλβανικής ανεξαρτησίας

Μια έκπληξη περιμένει τον ανυποψίαστο ερευνητή που σκαλίζει το φάκελο των αρχείων του ΥΠΕΞ με την ένδειξη "1907-Διάφορα περί Τύπου". Ανάμεσα στους άλλους παραλήπτες ελληνικών μυστικών κονδυλίων φιγουράρει και το όνομα του Ισμαήλ Κεμάλ Μπέη της Αυλώνας, του πατέρα δηλαδή της αλβανικής ανεξαρτησίας!
Βέβαια, η πολιτική συνεργασία του Ισμαήλ Κεμάλ με ημιεπίσημους φορείς του ελληνικού εθνικισμού αλλά και με την ίδια την ελληνική κυβέρνηση, από τις αρχές του αιώνα και με αποκορύφωμα την ελληνοαλβανική συμφωνία του 1907, είναι λίγο-πολύ γνωστή. Λιγότερο γνωστό είναι επίσης το γεγονός ότι ο αλβανός πολιτικός "έπαιρνε χρηματικό επίδομα από την ελληνική κυβέρνηση `από μακρού χρόνου' πριν από το Φεβρουάριο του 1907" (Χριστίνα Πιτούλη-Κίτσου "Οι ελληνοαλβανικές σχέσεις και το βορειοηπειρωτικό ζήτημα κατά την περίδο 1907-1914", Αθήνα 1997, σ.75). Το καινούριο είναι ότι αυτή η χρηματοδότηση περνούσε (και) από τα ειδικά κονδύλια για τον προσεταιρισμό των ευρωπαϊκών ΜΜΕ, με τον Κεμάλ σε έναν ενδιάμεσο ρόλο μεταξύ αρθρογράφου και ...ταχυδρόμου.
Τα πρακτικά του υπουργικού συμβουλίου της εποχής είναι πάντως σαφή: στις 4 Μαίου 1907 (συνεδρίασις 13, πράξις 47), ο υπουργός Εξωτερικών προτείνει με έκθεσή του να καταβληθούν από τις "ειδικές πιστώσεις" 8.050 χρυσά φράγκα, "προς ανανέωσιν επί έν έτος, από 18 Μαίου 1907, της προς την Independance Belge συμφωνίας, καθ' ήν επί τη υποστηρίξει, ήν παρέχει εις τα ημέτερα συμφέροντα, χορηγείται αυτή το ανωτέρω ποσόν". Προσδιορίζει μάλιστα ότι, "κατά τους όρους της συμφωνίας, 6.250 μεν φράγκα καταβληθήσονται τω κ. De Mares, διευθυντή της εφημερίδος δια 250 συνδρομά, 1.800 δε τω Ισμαήλ Κεμάλ Βέη δια ταχυδρομικά έξοδα της αποστολής του φύλλου εις τας ορισθείσας υπό του Υπουργείου Αρχάς". Η εισήγηση φυσικά εγκρίνεται, η απόφαση προσυπογράφεται από τον πρωθυπουργό Θεοτόκη και τους υπουργούς. Ο παραλήπτης θα εισπράξει το χρήμα την 1η Ιουνίου, φροντίζοντας να σημειώσει στην απόδειξη τον επίσημο προορισμό του.



Η δημοσιογραφία των "καταχωρίσεων"

Στους φακέλους του Ιστορικού Αρχείου του ΥΠΕΞ, τους σχετικούς με τις "δημοσιογραφικές δαπάνες" του Μακεδονικού Αγώνα, οι εντολές πληρωμής με αποδέκτη κάποια "έγκυρη" ευρωπαϊκή εφημερίδα κάθε άλλο παρά σπανίζουν. Συνήθως πρόκειται για τυποποιημένα έγγραφα που φέρουν το θυρεό, το όνομα και την υπογραφή του βασιλιά Γεωργίου του Α' και προσυπογράφονται από τον αρμόδιο υπουργό Εξωτερικών. Τυπικό δείγμα: "Προτάσει του Ημετέρου επί των Εξωτερικών Υπουργού, εγκρίνομεν ίνα, εκ της υπό το Κεφάλ.Δ άρθρ.1 του ειδικού προϋπολογισμού των εξόδων του επί των Εξωτερικών Υπουργείου της χρήσεως 1906 αναγεγραμμένης πιστώσεως, τεθώσιν εις την διάθεσιν της εν Ρώμη Ημετέρας Πρεσβείας, επί αποδόσει λογαριασμού, φράγκα χρυσά επτά χιλιάδες προς αμοιβήν των υπέρ των ελληνικών συμφερόντων δημοσιογραφικών υπηρεσιών της εφημερίδος `Italie'" (Εν Αθήναις τη 30 Νοεμβρίου 1906, αρ.εμπ.πρωτ.5223). Οι αποδείξεις των παραληπτών, συνήθως αποφεύγουν να διευκρινίσουν ποιες ακριβώς ήταν κάθε φορά οι "δημοσιογραφικές υπηρεσίες υπέρ των ελληνικών συμφερόντων" που παρασχέθηκαν. Εξαίρεση αποτελεί η παρισινή Le Matin, ανταποκριτής της οποίας υπήρξε όπως είδαμε σε άλλη στήλη ο Παγιαρές. Σε απόδειξη παραλαβής 4.910 φράγκων που φέρει ημερομηνία 14.8.1906 και υπογράφεται από τον υπεύθυνο του διαφημιστικού τμήματος της εφημερίδας, αναφέρονται με κάθε λεπτομέρεια οι ημερομηνίες και τα στοιχεία των φιλελληνικών άρθρων που η Matin "φιλοξένησε" τον προηγούμενο μήνα. Οι τίτλοι τους ("Ανταπόκριση", "Μακεδονικές Υποθέσεις", "Ελληνική Διαμάχη" και "Οι διαδηλώσεις") κάθε άλλο παρά υποψιάζουν φυσικά τον αναγνώστη ότι πρόκειται για πληρωμένες καταχωρίσεις. Στο δεξιό μέρος της σελίδας, το λογιστήριο της εφημερίδας μάς πληροφορεί με επαγγελματική ακρίβεια πως το κόστος της δημοσίευσης είναι ευθέως ανάλογο του μεγέθους: 10 φράγκα η αράδα!
Για τη στρατολόγηση της συγκεκριμένης εφημερίδας στην υπηρεσία της ελληνικής προπαγάνδας, περισσότερα μαθαίνουμε από τη σχετική εισήγηση του έλληνα πρέσβη στο Παρίσι, Ν.Δελιγιάννη, το 1904: "Θα μοι είνε βεβαίως εύκολον", γράφει στον τότε Υπ.Εξ. Αθω Ρωμάνο, "να καταχωρίζω εις πλείστας εφημερίδας ουχί μόνον σύντομα άρθρα αλλά και τας λεπτομερείας των κακουργημάτων των Βουλγάρων, δια της χρηματικής θυσίας, κατά τας ενδείξεις του υπ'αριθ.714 υμετέρου εγγράφου της 27/11 Μαρτίου, αλλά προς τούτο απαιτείται το Β. Υπουργείον ν' ανοίξη την κατάλληλον πίστωσιν ενταύθα εξ ής θα λαμβάνωνται εκάστοτε, επί αποδόσει τακτικού λογαριασμού, τα προς τοιαύτας χρησιμοτάτας δημοσιεύσεις απαιτούμενα ποσά". Στο περιθώριο της αναφοράς, μια σημείωση της τελευταίας στιγμής ενημερώνει την Αθήνα ότι "το ζήτημα κανονισθήσεται δια των διεξαγομένων ήδη μετά της εφημερίδος Matin διαπραγματεύσεων" (Εν Παρισίοις 12.3/4.4.1904, αριθ. 232).
Ανάλογες ήταν οι επιδόσεις της ελληνικής διπλωματίας και στην Ιταλία. Την άνοιξη του 1905, ο επιτετραμμένος της Ελλάδας στη Ρώμη Χρ.Μητσόπουλος ενημερώνει καταλεπτώς τους προϊσταμένους του για την προώθηση των ελληνικών στατιστικών σχετικά με την εθνολογική σύνθεση του μακεδονικού πληθυσμού. "Δεν ηδυνάμην να δώσω μεγαλειτέραν διάδοσιν εις την περί των Μακεδονικών Σχολών Υμετέραν μελέτην", γράφει στις 28 Μαρτίου, "ή δημοσιεύων αυτήν, καταλήλως διασκευασμένην δια τον τύπον, εν ημερησίω φύλλω ολόκληρον". Ακολουθεί η καταγραφή της επιτυχίας -"Το έγκλειστον Popolo Romano της 23 Μαρτίου δίδει αυτήν εις δύο & ημίσειαν μακροτάτας στήλας, από της πρώτης σελίδος, και είναι το Popolo Romano, μετά του Messaggero, ως γιγνώσκετε, το πρώτον ρωμαϊκόν πρωινόν φύλλον"- και η ενημέρωση για τις επόμενες κινήσεις: "Εμερίμνησεν η Πρεσβεία και άλλως πως δι' ευρυτέραν της μελέτης ταύτης διάδοσιν. Επεμψε το δημοσίευμα [του Popolo Romano] εις τα κυριότερα των εν ιταλικαίς μεγαλοπόλεσιν ημετέρων προξενείων, παρακινούσα αυτά να φροντίσωσι ταχέως παρά τω εντοπίω τύπω προς αναδημοσίευσιν αυτού" (Εν Ρώμη 15/28.3.1905, αρ.162). Πλήθος προξενικών αναφορών, τους επόμενους μήνες, μας πληροφορούν ότι η εντολή εκτελέτηκε με επιτυχία και η ελληνική στατιστική αναδημοσιεύθηκε σε όλη τη χώρα -από την Politica της Μεσίνα μέχρι την Giornale di Udine στο βορρά. Οσο για τα μέσα που επιστρατεύθηκαν, μια γεύση παίρνουμε από την προσπάθεια του επιτετραμμένου να διεκδικήσει για τον εαυτό του τις δάφνες της επιτυχίας: "θέλετε διίδει", γράφει, "ότι δεν είναι το ετήσιον γλίσχρον προς την Εφημερίδα ημέτερον επίδομα, όπερ εξησφάλισεν ημίν μέχρι τοιούτου βαθμού τας υπηρεσίας του σπουδαιοτάτου τούτου ρωμαϊκού φύλλου"...


(Ελευθεροτυπία, 22/2/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ