ΑΤΙΜΩΡΗΤΟΙ ΒΙΑΣΜΟΙ


Το ασφαλέστερο έγκλημα 

1.   2.   3. 


Οι "καθώς πρέπει" βιασμοί

Πανίσχυρες παραμένουν οι προκαταλήψεις που συνεχίζουν να καθοδηγούν τη στάση των αρμόδιων αρχών όταν βρίσκονται αντιμέτωπες με μία ακόμη υπόθεση βιασμού. Αν ένας βιασμός δεν ανταποκρίνεται απολύτως στο κυρίαρχο στερεότυπο για τα χαρακτηριστικά που οφείλει να διαθέτει το συγκεκριμένο έγκλημα, αστυνομικοί, εισαγγελείς, τακτικοί δικαστές και ένορκοι εμφανίζονται διστακτικοί να τον θεωρήσουν σοβαρή εγκληματική συμπεριφορά και επιμένουν να εξαντλούν την καχυποψία τους προς τη γυναίκα που τον υπέστη.
Εύγλωττα είναι στο σημείο αυτό τα πορίσματα της μελέτης του Αγγελου Τσιγκρή. Ας δούμε συγκεκριμένα μερικά από αυτά: Η σύγκριση των αποτελεσμάτων των τριών επιμέρους δειγμάτων της έρευνας έδειξε ότι οι υποθέσεις βιασμού που συμβαίνουν σε δημόσιες τοποθεσίες έχουν περισσότερες πιθανότητες να καταλήξουν σε καταδικαστική απόφαση από εκείνες που συνέβησαν σε ιδιωτικούς χώρους. Αντίστοιχα είναι τα ευρήματα στο ζήτημα της γνωριμίας του θύματος με το δράστη. Δικαστές και ένορκοι φαίνεται ότι υιοθετούν το στερεότυπο, σύμφωνα με το οποίο το έγκλημα του βιασμού συμβαίνει σε δημόσιες και ερημικές τοποθεσίες από δράστη απολύτως άγνωστο στο θύμα. Το έγκλημα που διαθέτει αυτά τα χαρακτηριστικά έχει σημαντικά μεγαλύτερες πιθανότητες να χαρακτηρισθεί βιασμός από τους παράγοντες της δίκης.
Αλλά και η καθυστέρηση της καταγγελίας του βιασμού προκαλεί αμφιβολίες σε όλα τα στάδια της ποινικής διαδικασίας και αυξάνει την καχυποψία απέναντι στο θύμα, με συνέπεια την ατιμωρησία του δράστη. Οπως παρατηρεί ο ερευνητής, οι υποθέσεις που καταγγέλλονται στην αστυνομία σε διάστημα μικρότερο της μίας ώρας από τη στιγμή της τέλεσής τους έχουν περισσότερες πιθανότητες να προωθηθούν μέχρι το ακροατήριο και να καταλήξουν σε καταδικαστική απόφαση. Εξίσου "ενισχυτική" εμφανίζεται η τέλεση κάποιας επιπρόσθετης ασέλγειας, καθώς και η βίαιη και χυδαία εξύβριση του θύματος από το δράστη. Το ίδιο συμβαίνει και όταν ο δράστης απείλησε το θύμα ή χρησιμοποίησε όπλο.
Η εικόνα του θύματος πρέπει και αυτή να ταιριάζει με τις προκαταλήψεις αστυνομικών και δικαστών για το είδος της γυναίκας που δικαιούται να μη βιαστεί. Οι βιασμοί των οποίων τα θύματα βρίσκονταν υπό την επήρεια οινοπνευματωδών ποτών έχουν λιγότερες πιθανότητες να καταλήξουν σε καταδικαστική απόφαση. Ισχυρή παραμένει ακόμη η καχυποψία προς τις γυναίκες που κρίνεται ότι ήταν ντυμένες "προκλητικά" πριν ή κατά τη διάρκεια της επίθεσης. Το ίδιο ισχύει και για τις γυναίκες που έκαναν οτοστόπ στο δράστη: έχουν πολύ λίγες πιθανότητες να γίνουν αποδεκτές ως θύματα βιασμού. Το κλίμα ανατρέπεται άρδην στις περιπτώσεις παρθενίας του θύματος.
Κατά του δράστη λειτουργεί η απαγωγή του θύματος. Το ίδιο συμβαίνει και όταν ο βιασμός συνοδεύεται από κλοπή και έχει διαπραχθεί από περισσότερους δράστες. Μεγαλύτερες πιθανότητες να καταλήξουν σε καταδικαστική απόφαση έχουν οι υποθέσεις των οποίων τα θύματα έχουν κατακρατηθεί βίαια από το δράστη. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρατήρηση ότι περισσότερες πιθανότητες να καταλήξουν σε καταδίκη έχουν οι υποθέσεις τψν οποίων οι δράστες κατοικούν σε χώρα του εξωτερικού ή σε χωριό. Λιγότερες πιθανότητες να καταδικαστούν έχουν οι δράστες που είναι μόνιμοι κάτοικοι μεγάλου αστικού κέντρου.
Εκείνο που προκύπτει από τα πορίσματα της έρευνας είναι ότι το θύμα που δεν αντιστάθηκε -και ως εκ τούτου δεν τραυματίστηκε- κατά το βιασμό του δεν κρίνεται άξιο προσοχής και προστασίας. "Σε μια πατριαρχική κοινωνία", σημειώνει ο Α. Τσιγκρής, "η τιμή της γυναίκας είναι πολυτιμότερη ακόμη και από την ίδια της τη ζωή και η πλειοψηφία των μελών της υιοθετεί την άποψη ότι μια γυναίκα πρέπει να παλέψει, ακόμη και αν κινδυνεύει θανάσιμα, προκειμένου να διασώσει τη ζωή της και να αποφύγει το μίασμα του βιασμού. Τα αποτελέσματα της έρευνας απέδειξαν ότι όσο αυξάνει η σωματική και προφορική αντίσταση που προβάλλει το θύμα κατά τη διάρκεια του βιασμού, τόσο αυξάνουν και οι πιθανότητες καταδίκης του δράστη. Οσο αυξάνει ο βαθμός του σωματικού τραυματισμού του θύματος, τόσο αυξάνουν οι πιθανότητες ποινικής προώθησης της υπόθεσης μέχρι το ακροατήριο. Στις περιπτώσεις που το θύμα τραυματίζεται θανάσιμα, αυξάνουν οι πιθανότητες καταδίκης του δράστη".
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα στοιχεία που σχετίζονται με την ηλικία δράστη και θύματος: τις λιγότερες πιθανότητες ποινικής προώθησης και έκδοσης καταδικαστικής απόφασης έχουν οι βιασμοί που τελούνται από ανήλικους δράστες εναντίον ενήλικων θυμάτων και τις περισσότερες εκείνες που τελούνται από ενήλικους δράστες εναντίον ανήλικων θυμάτων. Ακόμη, τα θύματα βιασμού που ασκούν "αξιοπρεπές" επάγγελμα έχουν περισσότερες πιθανότητες να αντιμετωπιστούν θετικά από το ποινικό σύστημα: αντιμετωπίζονται με διακριτικότητα και κατανόηση και οι βιαστές τους συναντούν την αυστηρότητα δικαστών και ενόρκων. Οταν, όμως, ο δράστης ασκεί επάγγελμα με οικονομική δύναμη και κοινωνικό κύρος, η υπόθεση έχει λιγότερες πιθανότητες να φτάσει στο ακροατήριο και ελάχιστες να καταλήξει σε καταδίκη. Οταν είναι άνεργος ή το επάγγελμά του δεν διαθέτει κύρος, αυξάνουν οι πιθανότητες να καταδικαστεί.
Ενδεικτικά είναι τα δεδομένα που σχετίζονται με την οικογενειακή κατάσταση του θύματος: οι υποθέσεις βιασμού έχουν περισσότερες πιθανότητες να καταλήξουν σε καταδίκη του δράστη, αλλά λιγότερες να φτάσουν στο ακροατήριο, όταν το θύμα είναι άγαμο. Εξίσου εύγλωττη είναι, τέλος, η επισήμανση ότι τα θύματα που ανήκουν σε μειονότητα οιουδήποτε είδους δεν απολαμβάνουν την ίδια προστασία από το σύστημα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης.



Η παρθενορραφή των ΜΜΕ 

Αν αστυνομικές και δικαστικές αρχές παραμένουν καθηλωμένες στα κυρίαρχα στερεότυπα για το πώς και πότε μια εγκληματική συμπεριφορά μπορεί να χαρακτηριστεί βιασμός, η πλειονότητα των μέσων ενημέρωσης εμφανίζεται τον τελευταίο καιρό περισσότερο ευέλικτη. Ενσωματώνοντας στην παραδοσιακή ηδονοβλεπτική τους στάση μια ηθικολογία νέου τύπου, τηλεοπτικά και έντυπα μέσα επιδιώκουν την επιθυμητή ασυλία χωρίς στην ουσία να διαφοροποιούν τη στάση τους απέναντι στα θύματα του βιασμού.
Το καινούριο μοντέλο που τείνει να επικρατήσει σε όλα σχεδόν τα ΜΜΕ εμφανίστηκε για πρώτη φορά ολοκληρωμένο στην πρόσφατη περίπτωση της μικρής μαθήτριας από την Καλλιθέα. Το όνομα του κοριτσιού δεν αναφέρθηκε, δόθηκαν ωστόσο όλα τα στοιχεία που μπορούσαν να το "φωτογραφίσουν": η ηλικία, η καταγωγή, το σχολείο, η τάξη, οι δάσκαλοι, οι συμμαθητές, οι φίλες. Εκτός αυτού, ανατριχιαστικές λεπτομέρειες είδαν το φως της δημοσιότητας, καθώς οι δημοσιογράφοι συνάντησαν την προθυμία του ιατροδικαστή ή την πολυλογία ενός αστυνομικού. Οι κάμερες στήθηκαν ώρες έξω από το νοσοκομείο και οι απογοητευμένοι ρεπόρτερ κατήγγειλαν τον πατέρα για βίαιη φυγάδευση του παιδιού του. Ως εδώ, τα δεδομένα θυμίζουν τις παλιές, καλές εποχές, τότε που τα μέσα μπορούσαν χωρίς ενοχές να διαπομπεύουν τις γυναίκες που έπεσαν θύματα σεξουαλικής βίας. Το νέο στοιχείο είναι ότι, ύστερα από τόσες σχετικές συζητήσεις και καταγγελίες, τα μέσα προσθέτουν στην παλιά ανθρωποφαγική τους συνταγή ένα νέο καρύκευμα: τη διακήρυξη ότι τα ίδια οφείλουν να σεβαστούν και θα σεβαστούν απολύτως την προσωπικότητα του εκάστοτε θύματος.
Το αποτέλεσμα είναι ένα απίστευτο συνονθύλευμα: Τα κανάλια προειδοποιούν ότι πρόκειται να τηρήσουν τη δεοντολογία μέχρι κεραίας, αλλά κανένα δεν διανοείται να εμποδίσει τον αστυνομικό του συντάκτη να εκθέσει με απίστευτες λεπτομέρειες την κατάσταση του παρθενικού υμένα του άτυχου κοριτσιού. Το "σοβαρότερο" δελτίο των 8:30 διακόπτει τη ροή των ξένων ειδήσεων για να συμπληρώσει ότι "τελικά, απ' ό,τι πληροφορούμαστε αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει ζήτημα εγκυμοσύνης". Από τη μεριά τους, οι εφημερίδες τα ρίχνουν στα κανάλια, παρόλο που η "είδηση" υπήρξε αποκλειστικότητα των "Νέων". "Ενας βιασμός, από τα ΜΜΕ", τιτλοφορεί το υποδειγματικό για τα νέα ήθη δημοσίευμά του ο "Αδέσμευτος Τύπος". Και ο υπότιτλος: "Ο ιατροδικαστής δεν διαπίστωσε διάρρηξη του παρθενικού υμένα". Ιδιαίτερα διαφωτιστικό, το κείμενο που ακολουθεί ενημερώνει το αναγνωστικό κοινό ότι "ο παρθενικός υμένας δεν έχει διαρρηχθεί, αλλά δεν μπορεί να διαπιστωθεί αν υπήρξε βιασμός ή άλλες ασελγείς πράξεις", καθώς και ότι "η 11χρονη έχει περίοδο εδώ και τέσσερις μήνες". Σε πλαίσιο, οι δημοσιογράφοι Νίκος Ευαγγελάτος και Μάκης Τριανταφυλλόπουλος, καλούνται (μεταξύ άλλων) να απαντήσουν ποια είναι η σωστή δημοσιογραφική αντιμετώπιση του ζητήματος...


Βήτα, όπως "βιασμός"

Τι σκέφτονται τα νέα παιδιά για το βιασμό; Ποια περιεχόμενα θα έδιναν στην έννοια, αν καλούνταν να την ορίσουν; Το ερώτημα τέθηκε πρόσφατα σε μαθητές και μαθήτριες της τρίτης λυκείου ενός αθηναϊκού σχολείου. Τα παιδιά κλήθηκαν να καταθέσουν τις σκέψεις τους ανώνυμα, σημειώνοντας απλώς ένα Α (τα αγόρια) ή ένα Κ (τα κορίτσια). Ηταν απροετοίμαστα, και το θέμα δεν συζητήθηκε προηγουμένως στην τάξη. Από τις απαντήσεις τους σταχυολογούμε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα:


* "Στη σύγχρονη εποχή που ζούμε, ο βιασμός έχει ενταχθεί πια στη ζωή μας σαν ένα καθημερινό φαινόμενο που δυστυχώς με πίκρα ομολογούμε ότι σχεδόν κανένας δεν κάθεται να το καταπολεμήσει. Με την έννοια βιασμός εννοούμε την εκμετάλλευση και την κακοποίηση μιας γυναίκας που χωρίς τη θέλησή της τη χρησιμοποιούνε για διάφορες φαντασιώσεις τους που, επειδή δεν μπορούν να τις πραγματοποιήσουν με άλλο τρόπο, το κάνουν με αυτόν τον τρόπο. Ο βιασμός έρχετραι σε αντίθεση με την έννοια έρωτας. Γιατί πραγματικά, αν εξαιρέσουμε τους τρελούς και μανιακούς, όλοι οι άλλοι που έχουν φθάσει στο σημείο να βιάσουν μια γυναίκα, πιστεύω πως, αν είχαν ερωτευθεί και αν είχαν γνωρίσει τον έρωτα και την αγάπη, δεν θα έφθαναν στο βιασμό. Αλλά δεν παύει ο βιασμός να είναι ένα πολύ άσχημο φαινόμενο και πολύ συνηθισμένο, και πρέπει η κοινωνία να κινητοποιηθεί άμεσα για την καταπολέμησή του." (κορίτσι)

* "Στα σημερινά χρόνια παρατηρείται μια συνεχής αύξηση του φαινομένου του βιασμού. Τις τελευταίες δεκαετίες, τα κρούσματα του βιασμού στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αυξηθεί. Και στη χώρα μας αυξάνονται ανησυχητικά. Βιασμός είναι η κτηνώδης σεξουαλική επιθυμία του άντρα που, εκμεταλλευόμενος τη σωματική του δύναμη, αναγκάζει μια γυναίκα να ικανοποιήσει τη σεξουαλική του ανάγκη χωρίς αυτή να το θέλει. Μετά το βιασμό, οι γυναίκες περνούν ένα δύσκολο διάστημα και, χωρίς αυτές να φταίνε, στιγματίζονται για ολόκληρη τη ζωή τους. Εχει παρατηρηθεί σε βιασμένες γυναίκες κατάθλιψη και συνήθως νιώθουν βρόμικες και ατιμασμένες σαν να έχουν χάσει την υπερηφάνειά τους." (αγόρι)

* "Στη σημερινή εποχή, αλλά και σε παλαιότερες, η βία και γενικότερα ο βιασμός είναι σύνηθες φαινόμενο. Κατά την πράξη του βιασμού, είτε αυτός είναι ψυχικός είτε είναι σεξουαλικός, πάντα υπάρχει ένα θύμα και ένας θύτης. Οι συνέπειες είναι αρνητικές και ποτέ δεν θα υπάρξουν οι ιδανικές συνθήκες σε μια κοινωνία, ώστε να εκλείψει." (αγόρι)

* "Ο βιασμός αποτελεί μια έννοια ευρέος περιεχομένου. Η λέξη δεν χρησιμοποιείται μόνο για να προσδιορίσει την αποτρόπαιη εκείνη πράξη που σκοτώνει το ωραιότερο ίσως πράγμα στον πλανήτη, τον έρωτα. Βιάζεται κάποιος, όταν περιορίζεται, δεσμεύεται, εμποδίζεται από κάποιον ή κάτι να κάνει αυτό που θέλει πραγματικά. Βιάζεται κάποιος όταν θέλει να δημιουργήσει και δεν μπορεί, όταν καταπατούνται η συνείδησή του, οι απόψεις του, τα πιστεύω του, οι επιθυμίες και τα όνειρά του. Οταν ο τρόμος, ο καλύτερος συνεργάτης του βιασμού, τον καθιστά αδύναμο, ανίσχυρο να αντιδράσει." (κορίτσι)

* "Βιασμός, έτσι όπως μπορώ να αντιληφθώ την έννοιά του, θα μπορούσα να πω ότι είναι η καταπότηση, η παραβίαση -άλλες φορές με τρόπο βίαιο, σκληρό, απάνθρωπο και άλλες φορές με τρόπο που δεν γίνεται άμεσα αντιληπτός- ανθρώπινων δικαιωμάτων, η εκμετάλλευση και εξευτελισμός του συνανθρώπου. Ο βιασμός ενός ατόμου μπορεί να είναι σωματικός (σεξουαλική καταπίεση), μπορεί να είναι ψυχολογικός, ηθικός αλλά και συνειδησιακός. Ο βιαστής δεν είναι απαραίτητο να είναι άνθρωπος, βιαστές μπορούν κάλλιστα να είναι γίνουν οι διάφορες καταστάσεις και συνθήκες, στις οποίες επικρατεί ο 'νόμος της ζούγκλας'. Ασφαλώς είναι κάτι ενάντια σε θέληση και επιθυμία, κάτι καταναγκαστικό που επιφέρει πολλά ψυχολογικά προβλήματα σχεδόν αδύνατο να αντιμετωπιστούν." (κορίτσι)
* "Με τον όρο βιασμός εννοούμε όχι μόνο τη σωματική κακοποίηση, αλλά γενικότερα και την πνευματική κακοποίηση ενός ατόμου. Σε ό,τι αφορά το βιασμό σε σχέση με το σώμα, αυτός αναφέρεται στη χειρότερη μορφή σεξουαλικής κακοποίησης όπου αακείται κατά κύριο λόγο από τον άντρα στη γυναίκα." (αγόρι)

(Ελευθεροτυπία, 8/2/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ