ΑΤΙΜΩΡΗΤΟΙ ΒΙΑΣΜΟΙ


Το ασφαλέστερο έγκλημα 

1.   2.   3. 

 

Ο βιασμός παραμένει το έγκλημα που εξασφαλίζει ασυλία στο δράστη. Αιτία οι αστυνομικοί και οι δικαστές που δεν κατανοούν παρά μόνο ό,τι ταιριάζει στις προκαταλήψεις τους, αλλά και τα ΜΜΕ που, παρά τις περί του αντιθέτου διαβαβαιώσεις τους, συνεχίζουν να κατασπαράζουν το θύμα.


Η τιμωρία του θύματος

Στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα, ο βιασμός δεν είναι απλώς το έγκλημα που σπανίως καταγγέλλεται. Είναι και το έγκλημα που, και στις λίγες εκείνες περιπτώσεις που αναφέρεται στην αστυνομία, έχει ελάχιστες πιθανότητες να οδηγήσει στην καταδίκη του δράστη. Τα συμπεράσματα αυτά περιλαμβάνονται στη νέα μελέτη του εγκληματολόγου Αγγελου Τσιγκρή η οποία έρχεται να συμπληρώσει την πρώτη του εργασία που είχαμε παρουσιάσει στις 26 Μαϊου 1996. Αν, λοιπόν, στο πρώτο μέρος της έρευνας αποδεικνυόταν ότι ο βιασμός συνιστά ένα "αθέατο έγκλημα", στο δεύτερο γίνεται σαφές ότι αποτελεί ταυτόχρονα ένα "έγκλημα χωρίς τιμωρία".
Η επεξεργασία των εμπειρικών δεδομένων που παρουσιάζονται στη νέα υπό έκδοση μελέτη του Αγγελου Τσιγκρή ("Χωρίς συναίνεση. Εγκληματολογική και νομολογιακή προσέγγιση του βιασμού στην Ελλάδα", εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα) οδηγεί το συγγραφέα στη διατύπωση ενός στατιστικού συμπεράσματος που εικονογραφεί με τον πιο εύγλωττο τρόπο την τραγική σημερινή κατάσταση των πραγμάτων: "Κάθε χρόνο διαπράττονται στην Ελλάδα 4.500 βιασμοί, από τους οποίους οι 270 (6%) γίνονται γνωστοί στην αστυνομία, οι 183 (67,8%) καταλήγουν σε σύλληψη κάποιου υπόπτου, οι 47 (25,6%) φτάνουν στο ακροατήριο για να εκδικασθούν κατόπιν άσκησης ποινικής δίωξης, οι 20 (42%) καταλήγουν σε καταδικαστική απόφαση και, τελικά, σε λιγότερους από 10 βιασμούς η στερητική της ελευθερίας ποινή που επιβάλλεται στο δράστη είναι μεγαλύτερη από 5 χρόνια. Τα νούμερα αυτά τα λένε όλα."
Η ακραία αυτή υποβάθμιση του εγκλήματος είναι το αποτέλεσμα του αλλεπάλληλου φιλτραρίσματος που έχουν να αντιμετωπίσουν οι γυναίκες που υπέστησαν βιασμό σε κάθε στάδιο της επαφής τους με τις αστυνομικές αρχές και το ποινικό σύστημα. Πρόκειται για εμπόδια που απορρέουν σε μεγάλο βαθμό από τα στερεότυπα, τις προκαταλήψεις και τους μύθους που συνεχίζουν να συνδέονται με το συγκεκριμένο έγκλημα και, προφανώς, συνιστούν σοβαρό παράγοντα για την αναπαραγωγή τους. Το πρώτο "φιλτράρισμα" αφορά το πολύ μικρό ποσοστό των βιασμών που φτάνουν τελικά στη γνώση της αστυνομίας και συνιστά την πρώτη παραμόρφωση της πραγματικής εικόνας του φαινομένου. Στη συνέχεια, αποδεικνύεται ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό των υποθέσεων που γίνονται γνωστές στην αστυνομία προωθούνται και κατορθώνουν να φτάσουν μέχρι το ακροατήριο. Πρόκειται για ένα δεύτερο και εξίσου σημαντικό "φιλτράρισμα". Στο τελευταίο στάδιο της σωφρονιστικής καταγραφής του εγκλήματος διαπιστώνουμε ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό των υποθέσεων που φτάνουν στο ακροατήριο καταλήγουν σε καταδικαστική απόφαση.
"Αυτό είναι το τρίτο και τελευταίο φιλτράρισμα των υποθέσεων και οδηγεί στο τελικό 'προϊόν', το οποίο αποτελεί και τη βάση για τη δημιουργία της επίσημης εικόνας του εγκλήματος και του δράστη", σημειώνει ο Αγγελος Τσιγκρής. "Οπως είναι φυσικό, το τελικό 'προϊόν' είναι μεροληπτικό -σε σχέση με την πραγματική εικόνα του εγκλήματος- και οδηγεί στα πλατιά διαδεδομένα στερεότυπα που χαρακτηρίζουν το συγκεκριμένο έγκλημα".
Επιχειρώντας να οδηγηθεί στα ασφαλέστερα δυνατά συμπεράσματα, η έρευνα ανέτρεξε σε τρεις διαφορετικές πηγές για να συγκροτήσει τα προς ανάλυση δείγματά της. Συγκεκριμένα, χρησιμοποίησε στοιχεία που αντλήθηκαν με ερωτηματολόγιο θυματολογικού περιεχομένου σε 1.000 φοιτήτριες, 312 δικαστικές αποφάσεις βιασμού που εκδόθηκαν από όλα τα Μικτά Ορκωτά Δικαστήρια της ευρύτερης περιφέρειας του Εφετείου της Αθήνας για το χρονικό διάστημα των ετών 1980 έως 1993 και σηματικές αναφορές βιασμού της αστυνομίας για το 1993, οι οποίες περιλαμβάνουν 230 -από τις 270 συνολικά- υποθέσεις βιασμού που καταγγέλθηκαν σε όλα τα αστυνομικά τμήματα της χώρας.
Η λεπτομερειακή ανάλυση των στοιχείων που προκύπτουν από τα τρία αυτά είδη πηγών έρχεται να επικυρώσει τις φεμινιστικές καταγγελίες για την εξοργιστική ανοχή που επιδεικνύει το σύστημα απονομής της ποινικής δικαιοσύνης προς τους δράστες του συγκεκριμένου εγκλήματος: ο βιασμός είναι το μοναδικό έγκλημα στο οποίο το θύμα στιγματίζεται περισσότερο από το δράστη, καθώς επίσης και το μοναδικό έγκλημα που διαπράττεται τόσο εύκολα και αποδεικνύεται τόσο δύσκολα. "Η ταπεινωτική αντιμετώπιση του θύματος επιφέρει μια δεύτερη και ίσως πιο τραυματική θυματοποίηση του θύματος", υπογραμμίζει ο Α. Τσιγκρής. "Η δίκη του βιασμού είναι η μοναδική ποινική δίκη στην οποία ουσιαστικά δεν δικάζεται ο δράστης αλλά το θύμα. Η εν γένει συμπεριφορά του θύματος, τόσο πριν όσο και μετά το βιασμό, παίζει σημαντικότερο ρόλο από τη συμπεριφορά του δράστη, τόσο για την έκδοση της ετυμηγορίας του δικαστηρίου όσο και για την τελική επιμέτρηση της ποινής".
Χαρακτηριστική είναι η εικόνα που προκύπτει από την ανάγνωση των δικαστικών δεδομένων, εκείνων δηλαδή που αναφέρονται στο τρίτο και έσχατο "φιλτράρισμα": από το σύνολο των 312 αποφάσεων του δείγματος, οι 131 (42%) ήταν καταδικαστικές, οι 81 (25,9%) αθωωτικές, ενώ στις υπόλοιπες 100 (32,1%) έπαυσε οριστικά η ποινική δίωξη ύστερα από αίτηση του θύματος λόγω ενδεχόμενου ψυχολογικού τραυματισμού του από τη δημοσιότητα της δίκης. Το ιδιαίτερα υψηλό ποσοστό της τελευταίας κατηγορίας δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη. Η εμπειρία της επαφής τους με τις αστυνομικές και ιατροδικαστικές αρχές οδηγεί πολλές γυναίκες που υπέστησαν βιασμό στην απόφαση να αρνηθούν οιαδήποτε περαιτέρω συμμετοχή τους στις διαδικασίες και να αποσύρουν την καταγγελία τους. Σύμφωνα και με τα πορίσματα άλλων ερευνών που έχουν διεξαχθεί σε χώρες του εξωτερικού, οι βασικοί λόγοι που κρύβονται πίσω από την απόφαση αυτή είναι οι εξής:
1. Τα συναισθήματα που βιώνουν οι γυναίκες για τη θυματοποίησή τους (αμηχανία, ντροπή, ενοχή κ.ο.κ.).
2. Τα συναισθήματα που νιώθουν για το βιαστή (φόβος, μίσος, οίκτος).
3. Τα συναισθήματα προς τρίτους (π.χ. δεν θέλουν να αναστατώσουν τους δικούς τους).
4. Οι παραστάσεις τους για τη λειτουργία του συστήματος απονομής ποινικής δικαιοσύνης.
5. Η προσπάθεια αποφυγής ενός επιπρόσθετου τραυματισμού από τις επανειλημμένες εμφανίσεις τους στο ακροατήριο.
6. Η προσπάθεια αποφυγής της δημοσιότητας της υπόθεσης.
7. Η πίεση που δέχονται από το βιαστή και τους συγγενείς του.
8. Οι απειλές που δέχονται από την πλευρά του βιαστή για να αποσύρουν την καταγγελία.
9. Η αποθάρρυνσή τους από την ίδια τους την οικογένεια, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που ο δράστης είναι συγγενής ή οικογενειακός φίλος.
Ιδιαίτερα υψηλό είναι, ωστόσο, και το ποσοστό των υποθέσεων που καταλήγουν σε αθωωτικές αποφάσεις. Οπως προκύπτει από το ελληνικό δείγμα, στη μία από τις τέσσερις υποθέσεις που φτάνουν στο ακροατήριο το δικαστήριο αθωώνει τον κατηγορούμενο. Ενδιαφέρων παρουσιάζει και η ανάλυση των ποινών που επιβάλλονται σε εκείνους που κρίνονται τελικά ένοχοι. Από το σύνολο των 131 υποθέσεων που κατέληξαν σε καταδικαστική δικαστική απόφαση, στις 66 (50,4%) ο δράστης καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης (μέχρι 5 χρόνια), στις 38 (29%) καταδικάστηκε σε ποινή κάθειρξης 5 έως 10 ετών, ενώ στις υπόλοιπες 15 (11,5%) ο δράστης καταδικάστηκε σε ποινή κάθειρξης άνω των 20 ετών.
Με άλλα λόγια, τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι σε περισσότερες από τις μισές υποθέσεις βιασμού που θα καταλήξουν σε καταδικαστική απόφαση, η ποινή που θα επιβληθεί στο δράστη είναι μικρότερη από πέντε χρόνια φυλάκιση. Επειδή δε το άρθρο 336 του Ποινικού Κώδικα προβλέπει κάθειρξη για το έγκλημα του βιασμού, γίνεται φανερό ότι σε πολλές περιπτώσεις ο δράστης τιμωρείται για διάφορα άλλα εγκλήματα και όχι για βιασμό.
"Από την έρευνα προέκυψε ότι σε καταδικαστική απόφαση καταλήγει το 42% του συνόλου των υποθέσεων που εκδικάζονται", συνοψίζει ο Αγγελος Τσιγκρής. "Πρόκειται για το 25,6% των υποθέσεων που φτάνουν στη γνώση της αστυνομίας (στο 67,8% πραγματοποιείται σύλληψη κάποιου υπόπτου), οι οποίες με τη σειρά τους αποτελούν μόνο το 6% του συνόλου των βιασμών που διαπράττονται". Η εικόνα επιβεβαιώνει την υπόθεσή του περί ατιμωρησίας των βιασμών και δικαιολογεί απολύτως την επιγραμματική διατύπωσή του, σύμφωνα με την οποία ο βιασμός αποτελεί για το δράστη το ασφαλέστερο έγκλημα.

(Ελευθεροτυπία, 8/2/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ