ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΠΡΟΤΑΣΗ


Η αναθεώρηση που δεν έγινε 

1.   2.   3. 

 
Τα αγνοημένα δικαιώματα

Στο μείζον κεφάλαιο των κοινωνικών και ατομικών δικαιωμάτων, ο καθηγητής Σωτηρέλης θεωρεί αποκαρδιωτική την κυβερνητική πρόταση αναθεώρησης. "Η έλλειψη ολοκληρωμένης και πειστικής θεσμικής στρατηγικής, που θα απέβλεπε στην αμυντική θωράκιση της Δημοκρατίας απέναντι στον κίνδυνο των διαβόητων πλέον 'διαπλεκομένων συμφερόντων', προκαλεί εύλογες απορίες, καθώς το κόμμα που έχει την πρωτοβουλία της αναθεώρησης αναδεικνύει δευτερεύοντα και τριτεύοντα θέματα σαν σημαντικά και φαίνεται να αγνοεί, ή έστω να υποβαθμίζει, την προκλητική χειραγώγηση της πολιτικής ζωής -και εν τέλει της λαϊκής κυριαρχίας- από τα συμφέροντα αυτά". Προτείνει λοιπόν τα ακόλουθα:
α. Καθιέρωση του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεόρασης, ως ανεξάρτητης διοικητικής αρχής, με δημοκρατικό έλεγχο αλλά και αυξημένες ελεγκτικές αρμοδιότητες.
β. Διαφάνεια στις προμήθειες του δημοσίου και στις αναθέσεις μεγάλων έργων, μέσω ανεξάρτητων -πλην δημοκρατικά ελεγχόμενων- διοικητικών αρχών.
γ. Θωράκιση των δημοσίων αγαθών και υπηρεσιών (παιδείας, πολιτισμού, αθλητισμού), από ισχυρά ιδιωτικά κέντρα εξουσίας, που φιλοδοξούν να υποκαταστήσουν, με το αζημίωτο, αρμοδιότητες του κράτους.
δ. Προστασία περιβάλλοντος, με την οργάνωση περαιτέρω αμυντικών μηχανισμών του κράτους, αλλά και των ίδιων των πολιτών, απέναντι σε οικονομικά συμφέροντα.

Τα κοινωνικά δικαιώματα, σημαντικότατη παράμετρος της σύγχρονης Δημοκρατίας, πάσχουν, ως γνωστόν, από την απουσία εξειδικευμένων κανόνων. "Θα ήταν αναμενόμενο από ένα σοσιαλιστικό κόμμα", σημειώνει ο Γ. Σωτηρέλης, "να προβληματισθεί για μια ουσιαστικότερη θωράκιση τους απέναντι στην ρητορεία και πολύ περισσότερο στην πρακτική του νεοφιλελευθερισμού, που απροκάλυπτα φιλοδοξεί να αποδομήσει το κράτος πρόνοιας. Μια τέτοια συνταγματική πολιτική θα περιλαμβάνει ένα είδος κοινωνικού κεκτημένου, υπό την έννοια της καθιέρωσης ενός σκληρού πυρήνα των κοινωνικών δικαιωμάτων. Είναι συμβολικά και ουσιαστικά χρήσιμο να αποτυπωθούν συνταγματικά κάποιες βασικές προϋποθέσεις κοινωνικής δημοκρατίας:
α. Η συνταγματική κατοχύρωση της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης, ως θεμελίου των ανθρώπινων δικαιωμάτων, που θα προσδιορίζουν κατά τρόπο συγκεκριμένο την αρχή του 'κοινωνικού κράτους', που παραδόξως προτείνεται και από την Νέα Δημοκρατία.
β. Μια νέα ανάγνωση της αρχής της ισότητας, που θα υπερβαίνει την τυπική ισότητα ενώπιον του νόμου, του αστικού φιλελευθερισμού. Το ΠΑΣΟΚ του 1975 πρότεινε να διατυπωθεί ρητά ότι 'η κοινωνική ισότητα αποτελεί βασικό και συνεχές μέλημα του κράτους'. Αν αυτή η πρόταση φαίνεται πολύ σοσιαλιστική σήμερα, θα μπορούσε να διατηρηθεί τουλάχιστον η συνέχειά της, που έλεγε ότι 'καθήκον του κράτους είναι να εξαλείψει τα εμπόδια οικονομικής και κοινωνικής φύσης, τα οποία περιορίζουν στην πράξη την ελευθερία και την ισότητα των πολιτών'. Αυτό σημαίνει παραγωγή και ενεργοποίηση ενός συνταγματικού μηχανισμού αποκαταστατικής ισότητας, μια διευρυμένη δηλαδή εκδοχή, της γνωστής στις ΗΠΑ 'affirmative action' ('θετική ενέργεια'). Πρόκειται για διαφορετική θεώρηση τόσο της ισότητας ευκαιριών -με τη διασφάλιση κοινής αφετηρίας για την εκπαίδευση και επαγγελματική σταδιοδρομία των νέων ανθρώπων, ανεξαρτήτως των κοινωνικών διαφορών των γονέων τους- όσο και για την ουσιαστική προστατευτική εμβέλεια της εν γένει αρχής της ισότητας. Ολα αυτά βεβαίως τελούν υπό την προϋπόθεση να υπάρξει βούληση για εκτεταμένη χρήση αναδιανεμητικών μηχανισμών -π.χ ειδικός φόρος στα ανώτατα και ανώτερα εισοδήματα, με δυνατότητα παρακράτησης στην πηγή, για την παιδεία, την απασχόληση, την πρόνοια κ.λπ.
Τα ατομικά δικαιώματα στη σύγχρονη Δημοκρατία δεν εγγράφονται πλέον στην ιδεολογία του αστικού ατομοκεντρισμού. Υπό την πίεση έντονων και συχνά αιματηρών διεκδικητικών αγώνων, άλλα από τα δικαιώματα αυτά κατοχυρώθηκαν εναντίον του αστικού (οικονομικού) φιλελευθερισμού -όπως ιδίως τα δικαιώματα ομαδικής δράσης και εν πολλοίς η ελευθερία του Τύπου και η προστασία του περιβάλλοντος- και άλλα υπέστησαν τόσες και τέτοιες μεταλλαγές, ώστε να αποβάλουν σταδιακά τους αρχικούς ιδεολογικούς προσδιορισμούς τους και να μεταβληθούν σε θεσμικά προγεφυρώματα του κοινωνικά δρώντος ανθρώπου απέναντι στις όποιες παρεκβάσεις της εξουσίας."
Οι κίνδυνοι για την ατομική ελευθερία πολλαπλασιάζονται ραγδαία. Πλάι στις παραδοσιακές μορφές διακινδύνευσής τους από την κρατική εξουσία, τα ατομικά δικαιώματα έχουν πλέον να αντιμετωπίσουν και νέους εξουσιαστικούς μηχανισμούς, οι οποίοι μάλιστα είναι εξαιρετικά απειλητικοί, λόγω των δυνατοτήτων που τους παρέχουν οι εκρηκτικές εξελίξεις της σύγχρονης τεχνολογίας. Δεν κινδυνεύουν μόνον οι δημοκρατικοί θεσμοί από την εκ βάθρων αναδιάταξη του σύγχρονου εξουσιαστικού φαινομένου -και ιδίως από την ενδυνάμωση ιδιωτικών κέντρων ισχύος- αλλά και η ελευθερία των μεμονωμένων ατόμων, η οποία επείγει να ανασυγκροτήσει τις δυνάμεις της σε συνταγματικό επίπεδο, προς δύο κατευθύνσεις:
"α. Θα ήταν πολλαπλά χρήσιμη η κατοχύρωση ενός νέου δικαιώματος, του δικαιώματος στην διαφορά. Παρά την τεράστια πρόοδο που έχει συντελεστεί στην προστασία των ατομικών δικαιωμάτων, παραμένουν ενεργές κάποιες νησίδες κρατικής ή ιδιωτικής εξουσίας που δεν έχουν συμβιβασθεί με την ουσία της συνταγματικής ελευθερίας, καθώς όχι μόνον καλλιεργούν συστηματικά μία κουλτούρα μισαλλοδοξίας και φανατισμού απέναντι σε κάθε τι που υπερβαίνει -οριακά έστω- παραδεδεγμένες και κατεστημένες αντιλήψεις αλλά και επιχειρούν, όπου και όπως μπορούν, να θέσουν στο περιθώριο -μέσα από την διαιώνιση παλαιών ή την εφεύρεση νέων διακρίσεων- τους φορείς αυτών των αντιλήψεων. Ενας τέτοιος θεσμός θα αποτελέσει την απάντηση της ανοιχτής και πολυφωνικής κοινωνίας, και θα παράγει -όπως κάθε συνταγματικός θεσμός- αυτόνομη ιδεολογία όχι απλής ανοχής αλλά πλήρως κατοχυρωμένης ελευθερίας, που εγγυάται χειροπιαστά την όποια διαφορετικότητα (φυλής, φύλου, θρησκευτικών, φιλοσοφικών, εθνικών και πολιτικών αντιλήψεων, ερωτικής ζωής, αισθητικών προτιμήσεων κ.λπ) όσο ακραία ή και απεχθής μπορεί να εμφανίζεται αυτή στα μάτια ορισμένων ζηλωτών της ομοιομορφίας, της λογικής του 'άσπρου-μαύρου' και της 'πλειοψηφικής' παραφθοράς των δικαιωμάτων.
β. Επιβάλλεται η επεξεργασία σειράς νέων δικαιωμάτων που θα παρέχουν ειδική, απτή προστασία, απέναντι σε ιδιωτικά κέντρα εξουσίας. Αρκεί να αναλογισθεί κανείς πόσα δικαιώματα του ατόμου τίθενται εν αμφιβόλω από ιδιωτικούς 'στρατούς' και 'σώματα ασφαλείας' των μεγάλων πολυεθνικών επιχειρήσεων, από μηχανισμούς παρακολούθησης ή παροχής ευαίσθητων 'εμπιστευτικών πληροφοριών', και ιδίως από τα σύγχρονα και αδηφάγα ΜΜΕ. Η προστασία της τιμής και της υπόληψης του ατόμου, δικαιώματα προσωπικής ασφάλειας -ιδίως του κατηγορουμένου-, δικαιώματα της ιδιωτικής ζωής, άσυλο κατοικίας, απόρρητο ανταποκρίσεων, ελευθερία γνώμης και πληροφόρησης είναι τα πλέον χαρακτηριστικά. Διότι μπορεί να ήταν κάποτε κριτήριο της Δημοκρατίας το να χτυπά η πόρτα σου το πρωί και να είσαι σίγουρος ότι δεν είναι ο αστυνομικός αλλά ο γαλατάς, σήμερα όμως τα πράγματα έχουν αλλάξει ριζικά: ο πρώτος που θα απευχόμασταν να εισβάλει στο σπίτι μας -και στη ζωή μας- είναι αναμφίβολα το αδιάκριτο μικρόφωνο ενός ηλεκτρονικού ΜΜΕ.
γ. Η άρση των περιορισμών στα δικαιώματα ομαδικής δράσης, ιδίως σε ό,τι αφορά τα δικαιώματα των δημοσίων υπαλλήλων, στην πρόταση του ΠΑΣΟΚ είναι κατά βάση ικανοποιητική, καθώς αποδέχεται τόσο τη μείωση των περιορισμών του συνεταιρίζεσθαι, όσο και την αναγνώριση της συλλογικής αυτονομίας των δημοσίων υπαλλήλων, ανοίγοντας έτσι το δρόμο για την καθιέρωση των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Θα έπρεπε όμως να συμπληρωθεί με την κατάργηση των περιορισμών που συνεπάγεται η 'κατάχρηση δικαιώματος', που ως γνωστόν αφορούν κατά κύριο λόγο την απεργία. Και τούτο διότι αποτελεί -όπως έχει επισημανθεί από το σύνολο σχεδόν της θεωρίας του Συνταγματικού Δικαίου- ένα μηχανισμό όχι απλώς άχρηστο αλλά και δυνάμει επικίνδυνο, διότι έχει αποδειχθεί στην πράξη ότι εφαρμόζεται συνήθως προσχηματικά -και εν τέλει καταχρηστικά- από την κρατική εξουσία."
Ωστόσο, ο κ. Σωτηρέλης παρατηρεί ότι "το συνδικαλιστικό κίνημα των εργαζομένων πρέπει να συνειδητοποιήσει το ταχύτερο ότι η χειρότερη απειλή για τα δικαιώματα της ομαδικής δράσης προκύπτει από τις συντεχνιακές παρεκτροπές που συνοδεύουν συχνά την άσκησή τους, ιδίως σε ό,τι αφορά τον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Διότι το μείζον ζήτημα για την προστασία των δικαιωμάτων ομαδικής δράσης είναι σε τελευταία ανάλυση η ουσιαστική περιφρούρηση του δημόσιου χαρακτήρα των υπηρεσιών και αγαθών που (τυχόν) διαχειρίζονται οι φορείς τους, ώστε να μην γίνονται εύκολη λεία άλλοτε στον επιτηδευμένο και κατευθυνόμενο συντεχνιακό κατακερματισμό και άλλοτε στη νεοφιλελεύθερη κινδυνολογία".

(Ελευθεροτυπία, 11/1/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ