ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΛΟΓΟΚΡΙΣΙΑ


Τα βιβλία του 2000 

1.   2.   3. 

Ο λογοκριτής της διπλανής πόρτας

Στην τελευταία τους δημόσια συνάντηση στη Σάντα Μόνικα, τα μέλη της οργάνωσης "Ελευθερία της Ανάγνωσης" διάβασαν επί πέντε συνεχείς ώρες σελίδες από βιβλία που διώκονται στις Ηνωμένες Πολιτείες: το "Φύλακας στη σίκαλη" του Σάλιντζερ, "Τα σταφύλια της οργής" του Στάινμπεκ, την "Αυτοβιογραφία του Μάλκολμ Χ"... Ενισχυμένη από ενώσεις συγγραφέων και εκδοτών, η πρωτοβουλία αυτή συνιστά μία από τις προσπάθειες που έχουν ξεκινήσει με στόχο να ανατραπεί το κλίμα που έχει πλέον κυριαρχήσει στις περισσότερες αμερικανικές πολιτείες επιτρέποντας την τοπική λογοκρισία εκατοντάδων βιβλίων το χρόνο. Τον ίδιο σκοπό έχουν και οι τακτικές "Εβδομάδες Απαγορευμένου Βιβλίου" που επιδιώκουν να ενημερώσουν το κοινό για τους νέους τίτλους της άτυπης μαύρης λίστας, καθώς και να διευκολύνουν την πρόσβασή του σε έργα που έχουν εξαφανιστεί μυστηριωδώς από δημόσιες βιβλιοθήκες και συνοικιακά βιβλιοπωλεία.
Το μέλλον ωστόσο δεν προοιωνίζεται λαμπρό για όσους έχουν βαλθεί να αμφισβητήσουν την κυρίαρχη σήμερα στις Ηνωμένες Πολιτείες αντίληψη, σύμφωνα με την οποία ένα βιβλίο πρέπει να ελεγχθεί λέξη προς λέξη προτού πέσει στα χέρια των παιδιών. Ενώσεις γονιών, αφροαμερικανικές και άλλες εθνωτικές ομάδες, άπειρα παρακλάδια της αμερικανικής χριστιανικής δεξιάς, αλλά και ενδιαφερόμενα άτομα, προσφεύγουν στις τοπικές σχολικές επιτροπές και στα περιφερειακά κοινοτικά συμβούλια ζητώντας να αποσυρθούν από τις σχολικές και δημόσιες βιβλιοθήκες τα βιβλία που θα μπορούσαν να "μολύνουν" τις νεανικές ψυχές με "κηρύγματα βίας και μισαλλοδοξίας". Και πολύ συχνά τα καταφέρνουν. Η "αποκεντρωμένη" λογοκρισία περνά έτσι για πρώτη φορά στα χέρια της "ιδιωτικής πρωτοβουλίας" και γνωρίζει μια πρωτοφανή αίγλη, μετατρέποντας κάθε πολίτη σε δυνάμει λογοκριτή. Σύμφωνα με στοιχεία της Αμερικανικής Ενωσης Βιβλιοθηκών, το 1994-95 καταγράφηκαν 760 απόπειρες να απαγορευτεί ένα βιβλίο, οι περισσότερες από τις οποίες υπήρξαν επιτυχείς. Οπως μάλιστα μετέδωσε το Ασοσιέιτεντ Πρες, το 1995 παρουσιάστηκε μια αυξητική τάση των κρουσμάτων λογοκρισίας σε σχέση με τα αμέσως προηγούμενα χρόνια: ζητήθηκε ο "περιορισμός" ή η "απομάκρυνση" 338 τίτλων, από τους οποίους λογοκρίθηκαν τελικά οι 169.
Οι αριθμοί βέβαια δεν είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικοί, και δεν μπορούμε να αποκτήσουμε μια ιδέα του προβλήματος αν δεν δούμε για ποια ακριβώς βιβλία πρόκειται και δεν ξεκαθαρίσουμε για ποιους λόγους θεωρούνται επικίνδυνα. Οι διαθέσιμες εκθέσεις αναφέρουν ότι την πρώτη θέση κατέχουν βιβλία που προπαγανδίζουν το σεξ και τη βία. Ακολουθούν εκείνα που ασχολούνται με μαύρη μαγεία και σατανισμό, ενώ στην τέταρτη θέση βρίσκονται βιβλία που αναφέρονται σε ομοφυλοφυλικές σχέσεις. Οι αιτίες πάντως της απαγόρευσης είναι πολύ περισσότερες, όπως προκύπτει και από τον ενδεικτικό κατάλογο μερικών από τα κυνηγημένα βιβλία των τελευταίων χρόνων:
* Τζ, Σάλιντζερ, "Ο φύλακας στη σίκαλη": απομακρύνθηκε από πολλές βιβλιοθήκες ως "επικίνδυνο", "αποκρυφιστικό", με "σεξουαλικό περιεχόμενο".
* "Το ημερολόγιο της Αννας Φρανκ": υπήρξαν ενστάσεις για ορισμένα αποσπάσματα που "προσβάλλουν τη γενετήσια αιδώ".
* Ουίλ. Σέξπιρ, "Ο έμπορος της Βενετίας": κατηγορήθηκε για αντισημιτισμό.
* Τζ. Στάινμπεκ, "Ανθρωποι και ποντίκια": αποσύρθηκε ως "βλάσφημο" και "γεμάτο αίσχρολογίες".
* Χ. Μπίτσερ Στόου, "Η καλύβα του μπαρμπά-Θωμά": καταγγέλθηκε επειδή χρησιμοποιεί τη λέξη "νέγρος".
* Α. Γουόκερ, "Το προφυρό χρώμα": κατηγορήθηκε για "επιζήμιες ιδέες ως προς τις σχέσεις των φυλών και την ανθρώπινη σεξουαλικότητα".
* Ε. Χέμινγουεϊ, "Αποχαιρετισμός στα όπλα": κρίθηκε "ερωτικό μυθιστόρημα".
* Μ. Τουέιν, "Χάκλμπερι Φιν": χαρακτηρίστηκε "επικίνδυνο και ρατσιστικό".
Δεν τελειώνει ασφαλώς εδώ ο κατάλογος των βιβλίων που θεωρούνται ικανά να βλάψουν ανεπανόρθωτα τις νεανικές ψυχές. Πριν από λίγους μόλις μήνες, αρκετά σχολεία κατήργησαν τη διδασκαλία της "Δωδέκατης Νύχτας" του Σέξπιρ, γιατί εμφανίζει ένα κορίτσι μεταμφιεσμένο σε αγόρι. Πολλά εξάλλου καλιφορνέζικα σχολεία απαγόρευσαν προ καιρού μια εικονογραφημένη έκδοση της "Κοκκινοσκουφίτσας", επειδή η μικρή ηρωίδα μεταφέρει στη γιαγιά της και κρασί μαζί με το φαγητό. Τα παραδείγματα αυτά εικονογραφούν μια ατμόσφαιρα δίχως προηγούμενο: κάθε βιβλίο μπορεί να κριθεί επικίνδυνο, αν πέσει στα χέρια των σύγχρονων αμερικάνων ιεροεξεταστών.
Προϊόν της τερατογένεσης που προκλήθηκε από τη συνάντηση του παραδοσιακού αμερικανικού πουριτανισμού με τις πιο ακραίες εκδοχές του ρεύματος της πολιτικής ορθότητας, η κατάσταση αυτή δεν μοιάζει εύκολο να ανατραπεί. Με αποφάσεις σχολικών και κοινοτικών επιτροπών, κλασικά αριστουργήματα αντιμετωπίζονται ως φορείς ύποπτων φρονημάτων και καταδικάζονται σε "μετατόπιση" ή "αφανισμό". Στη δεύτερη περίπτωση "εξαφανίζονται" από τις βιβλιοθήκες. Στην πρώτη κρύβονται σε ειδικά τμήματα της βιβλιοθήκης, όπου μπορούν να τα αναζητήσουν μόνον καθηγητές και γονείς. 
"Κάθε χρόνο μας καταγγέλλονται εκατοντάδες απόπειρες λογοκρισίας", δήλωνε πέρσι στους Λος Αντζελες Τάιμς (1.10.95) η Τζούντιθ Κρουγκ, υπεύθυνη της Αμερικανικής Ενωσης Βιβλιοθηκών. "Πιστεύω όμως ότι μας φτάνει μόνο το ένα τέταρτο των κρουσμάτων". Η ίδια, όταν αναζήτησε σε δημόσιες βιβλιοθήκες κάποιο βιβλίο που είχε "αποσυρθεί" γιατί αναφερόταν θετικά στην ομοφυλοφιλία, συνάντησε υπαλλήλους πρόθυμους να την εξυπηρετήσουν δίνοντάς της να διαβάσει το βιβλίο που γράφτηκε "ως απάντηση" σε αυτό που γύρευε: στην "απάντηση" αυτή, η ομοφυλοφιλία αντιμετωπίζεται ως αρρώστια και θεραπεύεται από έναν καλό γιατρό.



Η Σιβηρία της ψυχής μου

Επικηρυγμένη από φανατικούς ισλαμιστές στη χώρα της, η Τασλίμα Νασρίν, γιατρός και συγγραφέας από το Μπανγκλαντές, εξηγεί πώς η αναγκαστική υπερορία στερεί από ένα συγγραφέα την πηγή της έμπνευσής του: 

"Η καινούρια χρονιά δεν μου έφερε την ελπίδα της ελευθερίας. Η εξορία δεν έχει όρια: για πόσο καιρό είμαι ακόμη υποχρεωμένη να ζω εδώ, ξένη σε μια ξένη χώρα; Τίποτε δεν μου υπόσχεται ένα διαφορετικό αύριο.
Αν μου έλεγαν να κάνω μια ευχή, θα απαντούσα χωρίς δεύτερη σκέψη: θέλω να γυρίσω στο Μπανγκλαντές, τη χώρα μου. Είναι στιγμές που νομίζω πως θα τρελαθώ. Για όσους κρίνουν επιφανειακά, θα έπρεπε να είμαι ευτυχής, ή τουλάχιστον ικανοποιημένη. Δεν χρειάζεται να νοιάζομαι για φαγητό, ρούχα και στέγη, όπως συμβαίνει με τους περισσότερους συμπατριώτες μου. Δεν υπάρχει πια φετφάς ή διαδηλώσεις εναντίον μου. Αλλά στέρεψε και η αυθόρμητη επιθυμία μου να γράφω.
Οι άνθρωποι γύρω είναι φιλικοί, γεμάτοι φροντίδα. Αλλά εγώ δεν είμαι ευτυχής. Νιώθω ξεριζωμένη. Ενα πρόσωπο χωρίς ρίζες στο ξένο χώμα, δίχως την αίσθηση ότι ανήκω κάπου. Ενα πλαστικό φυτό σε μια ζωγραφιστή γλάστρα. Τα λουλούδια δεν ανθίζουν και τα μπουμπούκια μαραίνονται πριν την ώρα τους.
Βαθιά στην ψυχή μου νιώθω την ανάγκη να αφήσω τα λουλούδια να ανθίσουν ξανά. Θέλω να γράψω και πάλι. Αλλά τον τελευταίο χρόνο μόνο ποιήματα κατάφερα να γράψω. Ποιήματα που γεννιούνται από τα δάκρυα και τους στεναγμούς της θλιμμμένης μου καρδιάς. Μίλησα έτσι για τον πόθο μου να ήμουν πουλί και να πέταγα πίσω στο αγαπημένο Μπανγκλαντές. Θυμάμαι που το χειμώνα τα πουλιά έρχονταν από τη μακρινή Σιβηρία γυρεύοντας ήλιο και ζέστη. Κι εγώ ένιωσα παγωνιά στην ίδια μου την πατρίδα όταν έβγαλαν το φετφά, όταν με επικήρυξαν. Η Ευρώπη μου προσέφερε καταφύγιο. Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη ζεστή της γενναιοδωρία. Αλλά η καρδιά μου ζητά να γυρίσει. Για να ξαναρχίσω να γράφω στα γνωστά μου κατατόπια, κοντά στους ανθρώπους μου. Να κάτσω πάλι πίσω από το παλιό μου γραφείο και να ξαναπιάσω το μολύβι. Θα παραμείνει άραγε το Μπανγκλαντές η αιώνιά μου Σιβηρία;"



Διά λόγους εθνικής ασφαλείας

Oι διώξεις βιβλίων από ανελεύθερα καθεστώτα με το πρόσχημα της προστασίας των κρατικών συμφερόντων από εξωτερική επιβουλή, συχνά έχει τα αντίθετο αποτέλεσμα: η διεθνής κοινότητα πληροφορείται ξαφνικά, όχι μόνο για τις κατασταλτικές επιδόσεις των βιβλιοφάγων αρχών, αλλά και για το πρόβλημα που αυτές προσπάθησαν να συσκοτίσουν. Η περίπτωση του τούρκου συγγραφέα Γιασάρ Κεμάλ αποτελεί λαμπρή απόδειξη για τη μετατροπή των ψυχώσεων της εθνικής (αν)ασφάλειας σε μπούμερανγκ. 
Η υπόθεση είναι αρκετά γνωστή: στα τέλη του 1994 κυκλοφόρησε στην Τουρκία μια συλλογή κειμένων που έθιγαν καυτά ζητήματα της εκεί κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας, κάτω από το γενικό τίτλο "Τουρκία και ελευθερία της έκφρασης" · ανάμεσα στους συγγραφείς του βιβλίου συγκαταλέγονταν γνωστές φυσιογνωμίες της τουρκικής πνευματικής ζωής, όπως ο Γ.Κεμάλ κι ο Ορχάν Παμούκ. Το άρθρο του τελευταίου, αναφερόμενο στο βρώμικο πόλεμο που διεξέγει ο τουρκικός στρατός στο Κουρδιστάν, επέσυρε ταχύτατα την προσοχή των διωκτικών αρχών: τον Φεβρουάριο του 1995 απαγόρευσαν την κυκλοφορία του βιβλίου και τον Μάϊο κάθισαν το συγγραφέα στο σκαμνί του Δικαστηρίου Κρατικής Ασφαλείας, με τις κατηγορίες της "πρόκλησης των πολιτών σε διχόνοια" και της "αποσχιστικής προπαγάνδας". Παρά τη διεθνή κατακραυγή και την τροποποίηση (τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου) του άρθρου 8 του αντιτρομοκρατικού νόμου του 1991 που αφορούσε το δεύτερο αδίκημα, ο 71χρονος Κεμάλ θα καταδικαστεί στις 7 Μαρτίου 1996 σε 20 μήνες φυλάκισης με αναστολή. Ο εκδότης του βιβλίου, Ερντάλ Οζ, καταδικάστηκε σε πρόστιμο 3 εκατομμυρίων λιρών. Στο μεσοδιάστημα, η δημοσίευση του επίμαχου κειμένου από το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel είχε επισύρει άλλη μιά δίωξη για το συγγραφέα του - με αθωωτικό, όμως, αποτέλεσμα.
Με αφορμή τη δίωξη αυτή του μεγαλύτερου ίσως εν ζωή Τούρκου λογοτέχνη, το αναγνωστικό κοινό της Δύσης πληροφορήθηκε το δρακόντειο καθεστώς που διέπει τη διακίνηση των ιδεών στη χώρα του - καθώς και πλήθος άλλων, λιγότερο διάσημων, λογοκριτικών κρουσμάτων. Σύμφωνα με στοιχεία της κεντροαριστερής "Τζουμχουριέτ", μέσα στο 1995 οδηγήθηκαν στα 16 υφιστάμενα Δικαστήρια Κρατικής Ασφαλείας 5.500 άτομα για το αδίκημα της "αποσχιστικής προπαγάνδας". Παρόλο που η τροποποίηση του προαναφερθέντος άρθρου, κάτω από την πίεση της Ευρωπαϊκής Ενωσης, επέτρεψε την απόλυση μιας εκατοστής πολιτικών κρατουμένων, οι διώξεις συνεχίζονται κανονικά. Μόνο που τώρα πια ασκούνται βάσει του άρθρου 312 του Ποινικού Κώδικα που τιμωρεί την "πρόκληση διχόνοιας και μίσους μέσω της προβολής ρατσιστικών και τοπικιστικών απόψεων" - κι εννοείται ότι τέτοιες θεωρούνται όχι τα σοβινιστικά κηρύγματα των τούρκων Πλεύρηδων, αλλά οι εκδηλώσεις συμπάθειας προς την κουρδική μειονότητα. Η χαρακτηριστικότερη περίπτωση καταδιωγμένου για τις ιδέες του συγγραφέα είναι ο Ισμαήλ Μπεσικτσί, πρωτοπόρος ερευνητής του κουρδικού ζητήματος στις τάξεις της εγχώριας αριστεράς, που συνολικά έχει καταδικαστεί σε περισσότερα από 200 χρόνια φυλάκισης. Ο εκδότης του, Ουνσάλ Εζτούρκ, αντιμετωπίζει διώξεις για 37 από τα 81 βιβλία που έχει βγάλει. Στη λίστα των απαγορευμένων βιβλίων συγκαταλέγονται η τουρκική έκδοση έκθεσης της διεθνούς οργάνωσης Ελσίνκι Γουότς για τα ανθρώπινα δικαιώματα στη χώρα, καθώς και έργα που περιέχουν κείμενα ή συνεντεύξεις στελεχών του κουρδικού κινήματος, νόμιμου και ένοπλου.
Η αντίσταση σ' αυτές τις διώξεις έχει πάρει τη μορφή μαζικών εκδηλώσεων έμπρακτης αλληλεγγύης προς τους διωκόμενους συγγραφείς. 1.080 διανοούμενοι έσπευσαν να υπογράψουν δήλωση με την οποία φέρονται ως συν- εκδότες του βιβλίου "Τουρκία κι Ελευθερία της Συνείδησης" · ακολούθησαν άλλες 50.000 υπογραφές. Στόχος του εγχειρήματος ήταν να μπλοκάρουν το μηχανισμό των διώξεων, υποχρεώνοντας τις αρχές να βάλουν μπροστά δίκες περισσότερο μαζικές απ' ό,τι θα μπορούσε να αντέξει ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός της χώρας. Θα τα καταφέρουν; Οι δίκες των πρώτων 184 ξεκίνησαν ήδη τον περασμένο Σεπτέμβριο...


(Ελευθεροτυπία, 22/12/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ