ΤΟ ΑΒΑΤΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ


Κιβωτός για ένα είδος 

1.   2.   3. 

 


Με ανδρικό διαβατήριο

 

Οταν η ιρλανδή υπουργός Δικαιοσύνης Μαίρη Γκιόχεγκαν δοκίμασε πριν από δύο μόλις χρόνια να επισκεφθεί το Αγιον Ορος, αντιμετώπισε τη σθεναρή άρνηση των αρμοδίων και αποχώρησε άπρακτη. Λίγο έλειψε να δημιουργήσει σοβαρό διπλωματικό επεισόδιο, πληροφορηθήκαμε τότε από τα σχετικά δημοσιεύματα. Μήπως θα έπρεπε να είχε επιμείνει περισσότερο; Γιατί είναι προφανές ότι κάθε έμπρακτη αμφισβήτηση της απαγόρευσης φέρνει στην επικαιρότητα ένα πρόβλημα που και οι δύο εμπλεκόμενες πλευρές -το ελληνικό κράτος και οι αγιορείτικες αρχές- επιθυμούν να παραμείνει εσαεί στην αφάνεια. Ετσι έχουν αποσιωπηθεί και οι παραβιάσεις του αβάτου που σημειώθηκαν στο πέρασμα των αιώνων, μαρτυρώντας ότι αρκετές υπήρξαν οι γυναίκες οι οποίες δοκίμασαν να ανατρέψουν μια παράδοση που τις εξομοιώνει με τα θηλυκά ζώα και τις θεωρεί φορείς της αμαρτίας και της μιαρότητας.
Ασφαλώς όλες οι παραβιάσεις του αβάτου δεν ανήκουν στην ίδια κατηγορία. Αν επιχειρήσουμε να τις ταξινομήσουμε, θα δούμε ότι ορισμένες προκλήθηκαν από τις έκτακτες συνθήκες που επικράτησαν κατά καιρούς στην περιοχή, αναγκάζοντας γειτονικούς πληθυσμούς να ζητήσουν καταφύγιο στη χερσόνησο του Αθω. Παραβίαση αυτού του είδους συνιστά η εγκατάσταση στο Αγιον Ορος τριακοσίων περίπου βλάχικων οικογενειών τον 8ο αιώνα, η οποία κατά τις πηγές έθεσε σε σοβαρό κίνδυνο την ιερότητα του χώρου: "Τα δε υπ' αυτών γενόμενα αισχρόν εστί και λέγειν και ακούειν", αναφέρεται χαρακτηριστικά για τις βλάχες βοσκοπούλες. Αιώνες αργότερα, κατά τα γεγονότα που ακολούθησαν την έκρηξη της επανάστασης του '21, πολλές ελληνικές οικογένειες κατέφυγαν στον Αθω προσπαθώντας να γλιτώσουν τα τουρκικά αντίποινα. Το ίδιο θα επαναλαμβανόταν και το 1854, οπότε η Ιερά Κοινότης ζήτησε από τον τούρκο διοικητή να την απαλλάξει "από της συρροής των γυναικοπαίδων οπού κύκλω των Μοναστηρίων μας ευρίσκονται και θρέφονται παρά των Μοναστηρίων" (24.5.1854). Πρόσφατη παρόμοια παραβίαση αποτελεί η είσοδος στον Αθω πολλών οικογενειών (αλλά και ...μικτών κοπαδιών) την εποχή του Εμφυλίου. Μαρτυρείται μάλιστα ότι αρκετές αντάρτισσες "επάτησαν" το Ορος και εκατό από αυτές πήραν μέρος στη μάχη των Καρυών (16.10.1948).
Μια δεύτερη κατηγορία παραβιάσεων περιλαμβάνει εκείνες που οργανώθηκαν από τους ίδους τους μοναχούς: αναφέρουμε ενδεικτικά την απόπειρα του ρώσου Ιερομόναχου Θεοδοσίου να περάσει το 1905 στο Αγιον Ορος μια ρωσίδα ντυμένη ανδρικά, η οποία όμως έγινε αντιληπτή από τους υπαλλήλους της Ιεράς Κοινότητας στο λιμάνι της Δάφνης με αποτέλεσμα την απομάκρυνσή της (ή τη δολοφονία της, κατά μία άλλη εκδοχή) και την αποπομπή του Θεοδοσίου από τον Αθω.
Πολύ διαφορετικές υπήρξαν ασφαλώς οι ατομικές επισκέψεις γυναικών στην ανδροκρατούμενη χερσόνησο που συνιστούν την τρίτη κατηγορία παραβιάσεων του αβάτου: Το ενδιαφέρον της κατηγορίας αυτής δεν περιορίζεται στις ίδιες τις γυναίκες που αμφισβήτησαν τη νομιμότητα της γενικευμένης απαγόρευσης. Σχετίζεται και με την "κατανόηση" που επέδειξαν σε ορισμένες περιπτώσεις οι αγιορείτικες αρχές, αποδεικνύοντας ότι η πολιτική σωφροσύνη επιβάλλει ενίοτε μια ελαστική αντιμετώπιση της γυναικείας μιαρότητας. Σύμφωνα με την παράδοση, η πρώτη ατομική παραβίαση του αβάτου επιχειρήθηκε το 382 μ.Χ. από την κόρη του Μεγάλου Θεοδοσίου Πλακιδία, η οποία όμως αναγκάστηκε να αναχωρήσει αμέσως από τη Μονή του Βατοπεδίου, γιατί άκουσε τη φωνή της Παναγίας να της λέει ότι καμιά άλλη γυναίκα δεν μπορεί να διαβεί το ιερό της περιβόλι. Δεν είναι η μόνη σχετική παράδοση: η πυρκαγιά που αποτέφρωσε μια πτέρυγα της Μονής Αγ. Παντελεήμονα το 1878 αποδόθηκε στην ιερόσυλη παρουσία μιας ρωσίδας πριγκίπισσας.
Αλλά για να επιστρέψουμε στην ιστορία. Δύο τουλάχιστον γυναίκες έχουν γίνει αποδεκτές στον Αθω: η πρώτη ήταν η Ελένη, σύζυγος του σέρβου ηγεμόνα Στέφανου Δουσάν, η οποία επισκέφθηκε το Αγιον Ορος το 1346 και η δεύτερη η σύζυγος του άγγλου πρεσβευτή στην Πόλη Στράτφορντ Κάνινγκ, η οποία έγινε δεκτή με τιμές από τους μοναχούς το 1850. Η στάση των μοναχών στη δεύτερη αυτή περίπτωση προκάλεσε μάλιστα επιστολή του Πατριάρχη Ανθίμου (18.12.1854), στην οποία τονιζόταν ότι οι λόγοι της εξαίρεσης είναι κατανοητοί, αλλά ότι το φαινόμενο δεν πρέπει να επαναληφθεί.
Σε διαφορετικό κλίμα από τις προηγούμενες, οι πιο πρόσφατες παραβιάσεις του αβάτου, αυτές που οι υπερασπιστές του θεσμού αποκαλούν συλλήβδην σκανδαλοθηρικές, συνιστούν συνειδητές απόπειρες καταγγελίας της ιδιότυπης παράδοσης. Δεν πρόκειται μόνο για την επίσκεψη της γαλλίδας δημοσιογράφου Μαρίζ Σουαζί που ισχυρίστηκε ότι παρέμεινε στον Αθω ένα μήνα το 1929, ούτε για την αντίστοιχη απόπειρα της Μις Ελλάς Αλίκης Διπλαράκου, υποθέσεις που προκάλεσαν πάταγο στις αρχές της δεκαετίας του '30. Τομή στις κινήσεις των γυναικών για άρση της απαγόρευσης υπήρξε η προσπάθεια γυναικών βυζαντινολόγων, Ελληνίδων και ξένων, να συμμετάσχουν στην εκδρομή που οργανώθηκε στο Αγιον Ορος μετά την ολοκλήρωση των εργασιών ενός Βυζαντινολογικού Συνεδρίου (Θεσσαλονίκη, Απρίλιος 1953). Η απόπειρα αυτή έμελλε να προκαλέσει την ποινικοποίηση του αβάτου.


Βασιλικότεροι του βασιλέως

Η παραβίαση του αβάτου το 1953 προκάλεσε την εσπευσμένη ψήφιση του νομοθετικού διατάγματος 2623, το οποίο καθιστούσε για πρώτη φορά αξιόποινη πράξη κάθε παραβίαση του άρθρου 186 του Καταστατικού Χάρτη του Αγίου Ορους και όριζε για τις παραβάτιδες "ποινήν φυλακίσεως δύο μηνών μέχρις ενός έτους μη εξαγοραζομένης". Από τη σχετική Εισηγητική Εκθεση πληροφορούμαστε ότι ο νόμος φροντίζει για την τήρηση της παράδοσης, καθώς πρόσφατα είχαν σημειωθεί "κρούσματα παραβιάσεως της εν λόγω παραδόσεως, υπαγορευθέντα από έλλειψιν σεβασμού προς αυτήν και από λόγους σκανδαλοθηρικούς".
Ο νόμος 2623 αντιμετωπίστηκε με επιφυλακτικότητα ακόμη και από τους υπερασπιστές του αβάτου. Συγκεκριμένα, θεωρήθηκε αντίθετος προς το αγιορείτικο πνεύμα, το οποίο πάντοτε κατέφευγε σε θρησκευτικές ποινές. Εκτός αυτού κρίθηκε αντισυνταγματικός, καθώς ο νομοθέτης αγνόησε το αγιορειτικό καθεστώς και ενήργησε χωρίς την έγκριση της Ιεράς Κοινότητος και του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Τονίστηκε ακόμη ότι παρουσιάζει και άλλες ατέλειες, μεταξύ των οποίων ότι τιμωρεί μόνο τις παραβάτιδες γυναίκες και όχι τα θηλυκά ζώα (ή εν πάση περιπτώσει εκείνον που τα εισήγαγε στο Ορος), παρά το γεγονός ότι η διάταξη 186 του Καταστατικού Χάρτη αναφέρεται γενικώς στα θήλεα (ανθρώπους και ζώα).
Οσες κι αν υπήρξαν οι αντίθετες γνώμες, ο νόμος 2623 έμελλε να οδηγήσει αρκετές γυναίκες στα δικαστήρια. Ανάμεσά τους κάποιες ταξιδιώτισσες που αναγκάστηκαν τον Αύγουστο του 1956 να αποβιβαστούν σε μια έρημη ακτή, αλλά έγιναν αντιληπτές από μοναχούς που κατήγγειλαν το γεγονός στην Ιερά Κοινότητα. Παρά το γεγονός ότι οι γυναίκες ζήτησαν τηλεφωνικώς συγνώμη και η μεταμέλειά τους έγινε δεκτή, ο τότε προανακριτικός υπάλληλος του Αγίου Ορους Σταύρος Παπαδάτος, συγγραφέας μελέτης για το άβατο, ήταν υποχρεωμένος να τις παραπέμψει στη δικαιοσύνη. Το δικαστήριο δέχθηκε ότι η παραβίαση υπήρξε προϊόν ανάγκης και τις αθώωσε, όπως αργότερα θα αθώωνε μια αγγλίδα περιηγήτρια η οποία αποβιβάστηκε στο Αγιον Ορος τον Σεπτέμβριο του 1962 και ισχυρίστηκε ότι αγνοούσε το αγιορειτικό καθεστώς. Αλλά στα δικαστήρια οδηγήθηκαν το 1954 και κάποιοι που εισήγαγαν θηλυκά ζώα στον Αθω. Οι κατηγορούμενοι απαλλάχθηκαν όχι γιατί ο νόμος τιμωρεί μόνο τις παραβάτιδες γυναίκες, αλλά λόγω αμφιβολιών! (Σ. Παπαδάτος, "Το πρόβλημα του αβάτου", σ. 114-120).

 

"Ούτε γυνή ούτε κύων ούτε μυία"

Στο λήμμα "Αβατον" του "Λεξικού Κοινωνικών Επιστημών", ο Παναγής Λεκατσάς αναλύει τη συγκρότηση του αβάτου στην αρχαία ελληνική θρησκευτική πράξη, ταξινομεί τις διαφορετικές κατηγορίες του (άβατο για όλους και άβατο για ορισμένες κατηγορίες προσώπων: αμύητους, άντρες, γυναίκες, ξένους, μιασμένους, ζώα) και αφιερώνει ένα ειδικό υποκεφάλαιο στις απαγορεύσεις που αφορούσαν ειδικά τις γυναίκες. Απηχώντας τις αντιλήψεις του συγγραφέα για την πάλη της μητριαρχίας με την πατριαρχική τάξη πραγμάτων που την διαδέχθηκε, το λήμμα του Λεκατσά μαρτυρεί την εξαιρετική εξοικείωσή του με τις αρχαίες πηγές και τη βαθιά του πίστη στην ιστορικότητα των κοινωνικών, πολιτισμικών και θρησκευτικών φαινομένων.

"Οι γυναίκες δεν μπορούν να σιμώσουν τον τόπο των τελετών της Φυλετικής Μύησης, ανάμεσα στους καθυστερημένους λαούς, με την απειλή της τύφλωσης ή του θανάτου. (...) Μια σειρά ιερά στην Ελλάδα δεν αφήνουν τη γυναίκα να τα πατήσει. Κατά μια πληροφορία του Αρτεμιδώρου, δε συγχωριόνταν να μπουν γυναίκες στο ιερό της Εφέσιας Αρτεμης. Το ιερό της Αφροδίτης Ακραίας στο ακρωτήριο Ολυμπος της Κύπρου ήταν, κατά τη μαρτυρία του Στράβωνα, άδυτον γυναιξί και αόρατον. Στον τόπο της αρκαδικής Παρρασίας, όπου μυθολογιόνταν πως η Ρέα γέννησε τον Δία, δεν μπορούσε να 'μπει, κατά τον Καλλίμαχο, τίποτα θηλυκό, ούτε γυναίκα ούτε ζώο. (...) Στα Λείβηθρα της Πιερίας ήταν ιερό του Ορφέως, όπου θάφτηκε, κατά την ντόπια παράδοση, το κεφάλι του, και το ιερό τούτο έστι γυναιξί παντελώς άβατον. Στη Φωκίδα ήταν ιερό του Μισογύνου Ηρακλέους που, κατά μια πληροφορία του Πλουτάρχου, ο ιερέας του δεν μπρούσε μέσα στο χρόνο της ιερωσύνης του, να πλησιάσει γυναίκα. Από το επίθετο περισσότερο του Ηρακλή κι από τα παράλληλα, μπορούμε ν' απεικάσουμε πως το ιερό του ήταν άβατο για τις γυναίκες. Ενας ιερός νόμος της Μιλήτου αναφέρει θεϊκό πρόσταγμα να μη μπαίνουν οι γυναίκες στον ιερό του Ηρακλή. (...) Στο ιερό άλσος του ήρωος Ευνόστου στην Τανάγρα δεν συγχωριόνταν να μπει γυναίκα: κάποτε που καταπατήθηκε η απαγόρεψη, ακολουθήσαν σεισμοί και πείνα κι άλλοι αναστατωμοί, κ' είδανε και τον ήρωα να κατεβαίνει στη θάλασσα για να καθαριστεί, με λουτρό, από το μίασμά του. (...) Ο Ιωάννης Λυδός διασώζει μαρτυρίες πως σ' ένα ιερό του Κρόνου, ούτε γυνή ούτε κύων ούτε μυία εισήει. Στις παντρεμένες απαγορευόταν να παρακολουθούν τους ολυμπιακούς αγώνες, με ποινή θανάτου. (...) Ο χώρος του θυσιαστηρίου των χριστιανικών ναών ήταν άβατος για τις γυναίκες. Σύγχρονός μας χριστιανικός τόπος άβατος για τις γυναίκες μένει το Αγιον Ορος.
Ο αποκλεισμός αυτός των γυναικών από ορισμένα ιερά ή τις λατρείες τους, έχει περισσότερους λόγους παρά ο αποκλεισμός των αντρών από τα γυναικεία ιερά και τις γυναικείες λατρείες: α) Ο ένας λόγος είναι πως ορισμένες λατρείες και τα ιερά τους είναι λείψανα ανδρικών θιασικών λατρειών και ιερών, όπου συνεχίζεται ο αρχικός αποκλεισμός των γυναικών (παραδείγματα το ιερό των Καβείρων και το ιερό του Κρόνου). β) Ο δεύτερος και σπουδαιότατος λόγος είναι ο σφετερισμός, από μέρους των ανρών, γυναικείων παλαιότερων λατρειών, σφετερισμός που φτάνει ίσαμε τον αποκλεισμό των γυναικώνε. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο αποκλεισμός τους από το ιερό του Ορφέα, που ο μύθος του θανάτου του συνδέεται με τη θύμηση μιας βίαιης μετατροπής γυναικείων διονυσιακών (μαιναδικών) θιάσων σ' αποκλειστικά ανδρικούς θιάσους. Ετσι ξηγιούνται και περίπτωσες των ιερών της Ακραίας Αφροδίτης και της Εφέσιας Αρτεμης, γυναικείων λατρειών στην αρχή τους. Ο Αρης, πάλι, είναι στην αρχή γονιμικός, βλαστικός και, ίσως, θνήσκων θεός γυναικείας λατρείας. γ) Ο τρίτος λόγος είναι η ανάπτυξη, κάτου από την πίεση των πατριαρχικών ιδεών, των δοξασιών για τη μιασματική κατάσταση της γυναίκας, ιδιαίτερα από το καταμήνιο αίμα. Οι δοξασίες αυτές βοηθούνε κι απλώνουν τον αποκλεισμό της γυναίκας από τα αρχαιότερα γυναικεία ιερά και τις νεότερες ανδρικές λατρείες. δ) Τέταρτος, συμπτωματικός, λόγος είναι, όπως στην περίσταση του Ερμότιμου, κάποιο περιστατικό του τιμώμενου ήρωα, όπου κάποια γυναίκα στάθηκε η αιτία του χαμού του. Τέτοιοι αιτιολογικοί μύθοι που καθρεφτίζουν αρχαίες ιερουργίες, έρχουνται να εξηγήσουν τον αποκλεισμό των γυναικών κι από άλλα ιερά, όπως του Ορφέα και του Ευνόστου".

("Λεξικό Κοινωνικών Επιστημών", Εκδόσεις Πλούταρχος, Αθήνα 1958).


(Ελευθεροτυπία, 10/11/1996)

 

www.iospress.gr                                  ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -   ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ