SUBCOMANDANTE MARCOS

Ο άνθρωπος πίσω απ' την κουκούλα 

1.   2.   3. 

 

Στην πρωτεύουσα των Ζαπατίστας

Στα μέσα του περασμένου καλοκαιριού, οι ζαπατιστικές κοινότητες του Τσιάπας μετατράπηκαν για μια περίπου βδομάδα σε χώρο ζυμώσεων ενός μεγάλου μέρους της διεθνούς αριστεράς. Από τις 27 Ιουλίου μέχρι τις 3 Αυγούστου, περισσότεροι από 3.000 σύνεδροι από 42 χώρες πήραν μέρος στην "Πρώτη Διηπειρωτική Συνάντηση για την Ανθρωπότητα & Ενάντια στο Νεοφιλελευθερισμό" που συγκάλεσε ο ΕZLN, με πρωτοβουλία του Μάρκος και διακηρυγμένο σκοπό το συντονισμό των κατά τόπους αντιστάσεων και τη δημιουργία ενός δικτύου επικοινωνίας ανάμεσα "σε όλους εκείνους που αγωνίζονται για τις ανθρώπινες αξίες της δημοκρατίας, της ελευθερίας και της δικαιοσύνης" στις πέντε ηπείρους. Η εναρκτήρια τελετή έγινε στο χωριό Οβεντίκ, μιάμιση ώρα περίπου από το Σαν Κριστόμπαλ, ενώ οι καθεαυτό συζητήσεις πραγματοποιήθηκαν σε πέντε διαφορετικούς οικισμούς που απείχαν μεταξύ τους μέχρι και είκοσι ώρες με το αυτοκίνητο · το πανηγυρικό κλείσιμο έγινε στην άτυπη "πρωτεύουσα" του EZLN, τη Λα Ρεαλιδαδ, μέσα στη ζούγκλα. Το εύρος των προσκεκλημένων κάλυπτε όλο το φάσμα της εναλλακτικής αριστεράς: από την ιταλική Κομμουνιστική Επανίδρυση και το Κ.Κ.Γαλλίας μέχρι τους αναρχικούς, περνώντας από οικολογικές κινήσεις, φεμινιστικές ομάδες, ριζοσπάστες διανοούμενους, οργανώσεις ιθαγενών και μειονοτήτων και - φυσικά - αντιπροσώπους του κινήματος αλληλεγγύης προς τους Ζαπατίστας από διάφορες χώρες. O "Iός" ήταν κι αυτός εκεί, ανάμεσα στους 700 δημοσιογράφους που συνέρρευσαν για να καλύψουν το γεγονός.
Από την πρώτη στιγμή, ήταν εμφανής η προσπάθεια των οργανωτών να προβληθεί η συλλογική διάσταση του κινήματος. Το πρώτο βράδι στο Οβεντίκ, έσβησαν ξαφνικά τα φώτα για να υποδεχτούμε, μέσα σε μιά ομίχλη που ερχόταν κι έφευγε, τα τιμώμενα πρόσωπα της εναρκτήριας τελετής · περιμέναμε τους κομαντάντες, αντί γι' αυτούς όμως παρέλασαν οι κάτοικοι της περιοχής: "Υποδεχθείτε τις βάσεις στήριξης του EZLN. Eίναι αυτοί - άντρες, γυναίκες και παιδιά - που κράτησαν το μυστικό, που μας τροφοδότησαν, που μας στήριξαν όλα τα χρόνια της προετοιμασίας μέσα στη ζούγκλα. Χειροκροτήστε τους..." Στην απομονωμένη κοινότητας Λα Γκαρούτσα, μας ξυπνάνε μέσα στη νύχτα για τη συνέντευξη που ζητήσαμε από την τοπική καθοδήγηση · αντί για ένα - δυό άτομα, βρισκόμαστε ξαφνικά, στη μέση της βιβλιοθήκης του χωριού, μπροστά σε μιά εικοσάδα κουκουλοφόρους ιθαγενείς! Στη Λα Ρεαλιδάδ, τέλος, ομαδική συνέντευξη των γυναικών του EZLN στις τρείς τα ξημερώματα · μπροστά στις κάμερες, δεν περιορίζονται στην ( αναμενόμενη) καταγγελία των βιαιοπραγιών του στρατού, αλλά μας εξιστορούν και τη δική τους εκδοχή της ιστορίας: "προηγουμένως δεν ειχαμε λόγο για τίποτα απ'όσα συμβαίνουν στο χωριό, δεν ξέραμε ότι κι εμείς οι γυναίκες έχουμε δικαιώματα. Οταν ήρθαν οι συντρόφισσες να μας οργανώσουν, οι άντρες μας δεν το είδαν με καλό μάτι. Τελικά, θέλοντας και μη, πείστηκαν..."
Απ' την πλευρά του, ο Μάρκος ανέλαβε να διεκπεραιώσει το χειρισμό των πιό προχωρημένων απαιτήσεων των ΜΜΕ. Η παρουσία του στο αμφιθέατρο της Λα Ρεαλιδάδ, θεαματική κι ακανόνιστη - ερχόταν κατά διαστήματα, έφιππος και με την κάλυψη της ένοπλης τοπικής πολιτοφυλακής, για να πάρει μέρος σε κάποια συζήτηση, να δώσει δυο ομαδικές συνεντεύξεις τύπου ή να απαντήσει στις αντιρρήσεις της γαλλικής αντιπροσωπείας για την παρουσία του αμφιλεγόμενου φιλοσόφου Αλέν Τουρέν στη Συνάντηση. Για λογαριασμό του EZLN, κατέθεσε έναν απολογισμό της δωδεκάχρονης δράσης της οργάνωσης - από το
μαρξιστικό-λενινιστικό παρελθόν μέχρι τη σημερινή απεύθυνσή της στην `Κοινωνία των Πολιτών' και την πρόταση για συγκρότηση ενός Ζαπατιστικού Μετώπου που θα ελέγχει από τα κάτω την κρατική εξουσία: "Οταν το '94 βγήκαμε από το βουνό, συνειδητοποιήσαμε ότι όχι μονάχα ο υπόλοιπος κόσμος αλλά και η μεξικάνικη κοινωνία είχε αλλάξει από τότε που ξεκινήσαμε την προετοιμασία του ένοπλου αγώνα. Μπροστά μας ήταν ένας καινούριος κόσμος και, θα το πω, ένας κόσμος καλύτερος..." Με την πίεσή της, η κοινωνία επέβαλε το σταμάτημα του πολέμου και τη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων - όμως η παρελκυστική της κυβέρνησης οδηγεί το διάλογο σε αποτυχία: "Υποκρίνονται ότι θέλουν την ειρήνη, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνουν τη στρατιωτική πίεση πάνω στις ιθαγενείς κοινότητες. Αυτή η κατάσταση μας κάνει ν' αναρωτιόμαστε μήπως η όλη στρατηγική μας, για μια πολιτική επίλυση της σύγκρουσης, οδηγείται σε αποτυχία". Φροντίζει πάντως να διευκρινίσει ότι οποιαδήποτε λύση δε συνεπάγεται τον αφοπλισμό του EZLN: "Τα όπλα μας δεν πρόκειται να τους τα δώσουμε ποτέ. Αυτά άλλωστε είναι η μόνη εγγύηση που έχουμε ότι πρόκειται να σεβαστούν τα χαρτιά που ενδεχομένως θα υπογράψουν"...
Είχαμε γυρίσει από το Μεξικό όταν, στις 3 Σεπτεμβρίου, ο EZLN ανακοίνωσε την επ' αόριστον διακοπή των συνομιλιών.


"Οποιος και να 'ναι στην εξουσία"

Από τις αρχές του περασμένου καλοκαιριού, οι Ζαπατίστας έχουν πάψει ν' αποτελούν το μοναδικό ένοπλο κίνημα στο Μεξικό. Η νέα οργάνωση ονομάζεται Λαϊκός Επαναστατικός Στρατός (EPR) και, ύστερα από φημολογίες μηνών για την ύπαρξη ανταρτών σε διάφορες ορεινές περιοχές της μεξικανικής υπαίθρου, έκανε την παρθενική της εμφάνιση στις 28 Ιουνίου στην κωμόπολη Αγουας Μπλάνκας του Γκερέρο, στη διάρκεια μιάς επιμνημόσυνης συγκέντρωσης για 17 αγρότες που δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ απ' το στρατό πριν από έναν ακριβώς χρόνο. Προέρχεται, όπως η ίδια ανακοίνωσε, από τη συγχώνευση 14 ένοπλων αριστερών ομάδων σε όλη τη χώρα, ορισμένες από τις οποίες έχουν τις ρίζες τους στο αγροτικό αντάρτικο που αναπτύχθηκε στα βουνά του Γκερέρο τη δεκαετία του '70. Οπως και οι Ζαπατίστας, ο EPR μιλάει στο όνομα των κοινωνικά αποκλεισμένων που αποτελούν τη σκοτεινή πλευρά του μέχρι πρότινος μεξικάνικου "οικονομικού θαύματος" και ζητά μια φιλολαϊκή πολιτική - με πρώτο βήμα την απάλειψη από το μεξικανικό Σύνταγμα των πρόσφατων νεοφιλελεύθερων τροποποιήσεων που αναίρεσαν τις επαναστατικές υποσχέσεις του 1917. Οι ομοιότητες ανάμεσα στα δύο κινήματα σταματάν όμως εδώ.
Η πρώτη διαφορά αφορά την επιλογή της τακτικής. Αν οι Ζαπατίστας επέλεξαν ως πρώτη κίνησή τους την έξοδο από τη ζούγκλα στις πόλεις, πληρώνοντας βαρύ τίμημα στο στρατιωτικό επίπεδο προκειμένου να κερδίσουν την αναγνώριση στο πολιτικό πεδίο, ο EPR δείχνει να προτιμά την κλασική συνταγή του ανταρτοπόλεμου: νυχτερινές επιδρομές εναντίον κυβερνητικών κι αστυνομικών στόχων, ενέδρες σε στρατιωτικά αποσπάσματα, σποραδικές ενέργειες ένοπλης προπαγάνδας... Η πραγματική έκταση της απήχησής του στον πληθυσμό παραμένει έτσι αρκετά ασαφής, ενώ η κυβέρνηση αξιοποιεί τη δραστηριότητά του σαν άλλοθι για να χτυπήσει το μαζικό κίνημα στις περιοχές όπου εμφανίζονται, αντάρτες.
Η δεύτερη και σημαντικότερη διαφορά είναι στρατηγικού χαρακτήρα. Στις συνεντεύξεις της, η ηγεσία του EPR δεν παραλείπει να τονίσει ότι, σε αντίθεση προς τον EZLN, δικός τους στόχος είναι η κατάληψη της εξουσίας και ο μετασχηματισμός της κοινωνίας με όργανο το επαναστατικό κράτος. Η απάντηση του Μάρκος ήρθε στις 29 Αυγούστου, με τη δημόσια απόρριψη της πρότασης του EPR για βοήθεια σε περίπτωση διακοπής του διαλόγου με την κυβέρνηση: "Δεν προσυπογράφουμε κανέναν απ' τους υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς που σήμερα ο εχθρός χρησιμοποιεί για εσάς ( και χθες το έκανε για εμάς). Ομως τη βοήθειά σας δεν τη χρειαζόμαστε. Οι πολιτικές μας προτάσεις είναι διαμετρικά διαφορετικές. Εσείς αγωνίζεστε για την κατάληψη της εξουσίας, εμείς για δημοκρατία, ελευθερία και δικαιοσύνη. Κι άν ακόμα εσείς τα καταφέρετε, εμείς θα συνεχίσουμε να παλεύουμε γι' αυτά τα πράγματα. Οποιος και νάναι στην εξουσία..."


Τα παιδιά της ομίχλης


"Bρέχει χθές", μου λέει ένας ντόπιος, στην έξοδο της πόλης του Σαν Κριστόμπαλ ντε λας Κάσας. Χθες ήταν η γιορτή του Αγίου Χριστόφορου, που πάντα έρχεται με βροχή κι ετούτη τη φορά ήρθε στεγνή, έτσι σήμερα βρέχει για χθες.
Στο δρόμο μέχρι την κοινότητα του Οβεντίκ, κάτω απ' τη βροχή, η φράση κουδουνίζει στο κεφάλι μου. Στο Τσιάπας βρέχει χθες, αλλά όχι μόνο επειδή ο Αγιος Χριστόφορος ξέχασε να μας μουσκέψει.

ΣΠΙΤΙ
Μας άνοιξαν το σπίτι τους οι ξεχασμένοι της γής. Επρεπε νάναι οι πιο γενναιόδωροι, αυτοί που είναι οι πιο φτωχοί ανάμεσα στους φτωχότερους των φτωχών. Στις ζαπατιστικές κοινότητες της ζούγκλας Λακαντόνα και των Υψιπέδων του Τσιάπας, συναντηθήκαμε μ' αυτούς που ήρθαν από περισσότερες από σαράντα χώρες. Για μιαν ολόκληρη βδομάδα βρεχόμασταν από κοινού, πέντε χιλιάδες άντρες και γυναίκες που αρνούμαστε να πιστέψουμε πως ο νόμος της αγοράς είναι ο νόμος της ανθρώπινης φύσης, από το μεξικάνο Superbarrio μέχρι τις αργεντινές μητέρες της Πλατείας του Μάη, τους ακτήμονες αγρότες της Βραζιλίας, τις φεμινίστριες, τους ομοφυλόφιλους, τους συνδικαλιστές και τους οικολόγους κάθε μεριάς.
Οι αμφιτρύωνές μας ήταν μασκοφορεμένοι: 
- Πίσω από τούτες τις κουκούλες, μας είπαν, είμαστε εσείς.

ΟΜΙΧΛΗ
Η ομίχλη είναι η προσωπίδα που χρησιμοποιεί η ζούγκλα. Ετσι κρύβει τα καταδιωγμένα παιδιά της. Απ' την ομίχλη βγαίνουν, στην ομίχλη επιστρέφουν.
Αυτοί οι πρίγκιπες, καταδικασμένοι στη δουλεία, υπήρξαν οι πρώτοι και είναι οι τελευταίοι. Τους άρπαξαν τη γη, τους αρνήθηκαν το λόγο, τους απαγόρεψαν τη μνήμη. Ομως αυτοί ήξεραν να καταφύγουν στην ομίχλη, στο μυστήριο, κι από κει ξαναβγήκαν, μασκοφορεμένοι, για να ξεμασκαρέψουν την εξουσία που τους ταπεινώνει.
Οι Μάγιας, γιοι των ημερών, είναι φτιαγμένοι από χρόνο:
-Στο πάτωμα του χρόνου, λέει ο Μάρκος, γράφουμε τα ορνιθοσκαλίσματα που αποκαλούμε Ιστορία.
Ο Μάρκος, ο εκπρόσωπος, ήρθε από μακριά. Τους μίλησε, δεν τον ακούσανε. Τότε χώθηκε στην ομίχλη, έμαθε να ακούει κι έγινε ικανός να μιλά. Σήμερα μιλά μέσα απ' αυτούς, είναι φωνή των φωνών τους.

ΑΕΡΟΠΛΑΝΑ
Από καιρού εις καιρόν, κάποιο αεροπλάνο ή ελικόπτερο πετά πάνω από τις πέντε απομακρυσμένες κοινότητες όπου πραγματοποιείται η πολυπληθής διεθνής συνάντηση που συγκάλεσαν οι Ζαπατίστας. Είναι ο στρατός, που προειδοποιεί τους ινδιάνους:
-Αυτοί θα φύγουν, εμείς θα μείνουμε.
Συνέβη ήδη στο Γουανταλούπε Τεπεγιάκ. Ηταν κάποτε κοινότητα, σήμερα είναι στρατώνας. Εκεί έγινε η πρώτη συγκέντρωση αλληλεγγύης προς τους Ζαπατίστας. Χιλιάδες άνθρωποι είχαν καταφθάσει. Οταν έφυγαν, ο στρατός εισέβαλε. Το Φλεβάρη της περασμένης χρονιάς ο στρατός σφετερίστηκε τη γή, τα σπίτια και τα πράγματα, έδιωξε τους ιθαγενείς και βολεύτηκε με όλα όσα εκείνοι είχαν δημιουργήσει, ανοίγοντας τη ζούγκλα, μέσα σε μισό αιώνα δουλειάς. Ομως από τότε οι Ζαπατίστας μεγάλωσαν πολύ. Οσο δυναμώνει η φωνή τους στον κόσμο, τόσο λιγοστεύει η ατιμωρισία της εξουσίας.
-Δεν μπορούμε να σωθούμε από μόνοι μας, λένε οι Ζαπατίστας. Και προσθέτουν:
-Κανείς δεν το μπορεί.

ΚΟΣΜΟΣ
Οταν το 1994 ήταν ακόμα νεογέννητο, οι Ζαπατίστας χάλασαν τη γιορτή της μεξικάνικης κυβέρνησης, της τρελαμένης από τη χαρά της που κήρυξε την ελευθερία του χρήματος. Από τα στόμια των τουφεκιών τους αντήχησαν οι φωνές αυτών που δεν είχαν ποτέ ακουστεί, που έτσι μόνο μπόρεσαν να ακουστούν.
Ομως τα ζαπατιστικά τουφέκια θέλουν να μείνουν άχρηστα. Τούτο δεν είναι ένα κίνημα ερωτευμένο με το θάνατο, δε λατρεύει καθόλου τους πυροβολισμούς και τις διαταγές, ούτε προτίθεται να καταλάβει την εξουσία. Ερχεται από πολύ μακριά στο χρόνο κι από πολύ βαθιά στη γη: έχει πολλά να καταγγείλει, αλλά επίσης πολλά να γιορτάσει. Στο κάτω κάτω της γραφής, πέντε αιώνες φρίκης δε στάθηκαν ικανοί να εξολοθρεύσουν ούτε τις κοινότητες ούτε τον προαιώνιο τρόπο τους να δουλεύουν και να ζουν με ανθρώπινη αλληλεγγύη και σε επικοινωνία με τη φύση. (...)
Ενάντια στη φρίκη, το χιούμορ: πρέπει να γελάμε πολύ για να φτιάξουμε έναν καινούριο κόσμο, λέει ο Μάρκος, γιατί αν δεν το κάνουμε, ο καινούριος κόσμος θα φύγει τσαντισμένος και δε θα γυρίσει.

ΕΝΤΟΥΑΡΝΤΟ ΓΚΑΛΕΑΝΟ
( La Jornada, 7/8/1996)

(Ελευθεροτυπία, 6/10/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ