SUBCOMANDANTE MARCOS


Ο άνθρωπος πίσω απ' την κουκούλα 

1.   2.   3. 

 

Δυο δεκαετίες μετά το θάνατο του Τσε, ένα νέο επαναστατικό σύμβολο έχει γεννηθεί στη Λατινική Αμερική. Ο "Ιός" πήγε στο Τσιάπας, έζησε στις εξεγερμένες κοινότητες των Ζαπατίστας, είδε από κοντά το Subcomandante και καταθέτει τη μαρτυρία του. 


Ενας Τσε τη δεκαετία του '90

Για πρώτη φορά, η ανθρωπότητα πληροφορήθηκε την ύπαρξή του την Πρωτοχρονιά του 1994. Η ειδησεογραφική ρουτίνα των γιορτών μόλις είχε διαταραχθεί από την πληροφορία ότι τέσσερις πόλεις στο νότο του Μεξικού είχαν καταληφθεί από τους αντάρτες ενός, άγνωστου μέχρι τότε, "Εθνικοαπελευθερωτικού Στρατού των Ζαπατίστας" (EZLN).Στην κεντρική πλατεία του Σαν Κριστόμπαλ ντε λας Κάσας, ένας άνθρωπος με κουκούλα ανέλαβε να εξηγήσει στους δημοσιογράφους τους στόχους του εγχειρήματος και την ταυτότητα των εξεγερμένων. "Subcomandante (Υποδιοικητής) Μάρκος", συστήθηκε, σπεύδοντας ταυτόχρονα να διευκρινίσει ότι είναι απλώς ο εκπρόσωπος κι όχι ο ηγέτης του κινήματος: "Δεν έχουμε αρχηγό αλλά μια συλλογική Παράνομη Επαναστατική Επιτροπή Ιθαγενών". Οταν τέλειωσε η συνέντευξη, ένας τουριστικός πράκτορας πλησίασε τον subcomandante ζητώντας την άδεια να εγκαταλείψει, μαζί με το γκρουπ του, την πόλη: "Εχουμε κλείσει δωμάτια για απόψε στο Παλένκε!" Η απάντηση ήταν ψύχραιμη, πλην αρνητική: "Αδύνατο. Οι σύντροφοί μας έχουν καταλάβει το Οκοσίνγκο κι ο δρόμος έχει κλείσει. Συγνώμη για την ενόχληση, αλλά πρόκειται για επανάσταση..."
Οσα ακολούθησαν έκτοτε είναι λίγο - πολύ γνωστά. Ο στρατός επιτέθηκε μαζικά, για να σταματήσει στη συνέχεια κάτω από την πίεση των κινητοποιήσεων της "Κοινωνίας των Πολιτών" στα μεγάλα αστικά κέντρα. Ενας πρώτος γύρος διαπραγματεύσεων ανάμεσα στον EZLN και την κυβέρνηση κατέληξε στην άρνηση των εξεγερμένων να καταθέσουν τα όπλα σε αντίτιμο κάποιων υποσχέσεων, και μόνο, για κρατικά έργα στην περιοχή · την άνοιξη του 1995, ο νέος πρόεδρος του Μεξικού, Ερνέστο Ζεντίγιο, δίνει διαταγή στο στρατό να καταλάβει την "Απελευθερωμένη Ζώνη" του ΕΖLN, που αναδιπλώνεται μέσα στη ζούγκλα χωρίς μάχη · νέες μαζικές κινητοποιήσεις στην πρωτεύουσα υποχρεώνουν την κυβέρνηση να ξαναρχίσει διαπραγματεύσεις, που τραινάρουν μέχρι σήμερα χωρίς αποτέλεσμα - ενώ ταυτόχρονα στρατός και παρακράτος ασκούν μιά σταθερή πίεση πάνω στις ιθαγενείς κοινότητες που αποτελούν τη μαζική βάση της εξέγερσης, με προφανή σκοπό να κουράσουν τον αντίπαλο. Στο μεταξύ, η απήχηση των Ζαπατίστας ξεπερνά τα σύνορα του Μεξικού - και ο "Sub" μετατρέπεται σε διεθνές σύμβολο της εξέγερσης. Τα κείμενά του, γραμμένα σ' ένα ύφος πρωτόγνωρο στην ώς τα τώρα επαναστατική φιλολογία, μεταφράζονται σε διάφορες γλώσσες, διοχετεύονται στο Internet από φοιτητές και διανοούμενους των ΗΠΑ, γίνονται διεθνές μπεστ-σέλερ. "Η Λατινική Αμερική έχει να γνωρίσει κάτι τέτοιο από τότε που ο Τσε Γκεβάρα σκοτώθηκε πολεμώντας στα βουνά της Βολιβίας, τη δεκαετία του '60" γράφει έκπληκτο το Time ήδη από το Μάρτιο του 1994. Το Τσιάπας γίνεται η νέα Μέκκα της παγκόσμιας αριστεράς και των εναλλακτικών κινημάτων: εθελοντές απ'όλο τον κόσμο εγκαθίστανται στα "στρατόπεδα πολιτών" που λειτουργούν σαν προστατευτική ασπίδα γύρω από τις ζαπατιστικές κοινότητες, διασημότητες όπως η Ντανιέλ Μιτεράν, ο Ολιβερ Στόουν ή ο Ρεζί Ντεμπρέ ταξιδεύουν ώρες μέσα στη ζούγκλα για μιά συνάντηση με το Μάρκος, απλοί οπαδοί του "επαναστατικού τουρισμού" παίρνουν κι αυτοί το δρόμο για τα βουνά του μεξικάνικου νότου... Δε λείπουν και οι πιό συζητήσιμες μορφές αυτής της προσωπολατρίας - από τα μπλουζάκια με τη μορφή του Μάρκος στους πάγκους των πλανόδιων μικροπωλητών της πρωτεύουσας μέχρι τις μασκοφορεμένες κούκλες που πουλάνε στους τουρίστες τα ινδιανόπουλα του Σαν Κριστόμπαλ.

Ποιος όμως είναι στην πραγματικότητα ο subcomandante; Ευθύς εξαρχής έγινε αντιληπτό πως δεν πρόκειται για ινδιάνο: το δέρμα του, το ύψος του, η μεγάλη κυρτή του μύτη, τα καλλιεργημένα ισπανικά του, όλα έδειχναν άνθρωπο που ήρθε από αλλού - κάτι που έσπευσε να παραδεχτεί κι ο ίδιος, τονίζοντας ταυτόχρονα τη μεξικάνικη εθνικότητά του. Σύμφωνα με τη δική του αφήγηση, όλα ξεκίνησαν στις 17 Νοέμβρίου 1983, όταν έξι αγωνιστές της μεξικάνικης αριστεράς έφτασαν στα βουνά του Τσιάπας για εκπαίδευση στον ανταρτοπόλεμο. "Ήμασταν μια πολιτικό-στρατιωτική ομάδα, με ρίζες στη δεκαετία του '70. Σχεδιάζαμε να καταλάβουμε την εξουσία με τα όπλα και να εγκαθιδρύσουμε ένα καινούριο, προλεταριακό κράτος". Ο πρώτος καιρός πέρασε μέσα στη ζούγκλα, σε μια άσκηση επιβίωσης χωρίς επαφή με τον πληθυσμό. "Απλώς μαθαίναμε, δεν είχαμε κανένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Ηταν σκληρή εμπειρία: για έναν μη-ινδιάνο, η ζούγκλα είναι ό,τι χειρότερο μπορεί να σου τύχει. Χειρότερη ακόμα κι από το πρόγραμμα της ιδιωτικής τηλεόρασης..." Το δεύτερο στάδιο ήρθε με την όξυνση της κοινωνικής σύγκρουσης στην ύπαιθρο της χώρας, στα τέλη της δεκαετίας. Η υιοθέτηση μιας νεοφιλελεύθερης πολιτικής από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, η εγκατάλειψη της χρονίζουσας αγροτικής μεταρρύθμισης και η κρατική στήριξη των τσιφλικάδων και των μεγαλοκτηνοτρόφων στο όνομα της "παραγωγικότητας", έχουν ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη ενός ανεξάρτητου και μαχητικού αγροτικού κινήματος που γρήγορα αντιμετωπίζει την καταστολή από μέρους των τοπικών αρχών. "Οι κοινότητες των ιθαγενών χρειάζονται μια αμυντική δύναμη. Ο EZLN έχει μεγαλώσει κάπως στο μεταξύ - μιλάμε για 12-15 μέλη - και δέχεται να παίξει αυτό το ρόλο. Η βασική ιδέα ήταν να οργανώσουμε τις κοινότητες για αυτοάμυνα". Ο EZLN υφίσταται ριζικό μετασχηματισμό, από μειοψηφική οργάνωση της "πρωτοπορίας" σε ένοπλο σκέλος των ίδιων των κοινοτήτων. Είναι οι αυτές που θ' αποφασίσουν, μέσα από μιά πολύμηνη διαδικασία συζητήσεων στη διάρκεια του 1992, το πέρασμα στον ένοπλο αγώνα. Τον Ιανουάριο του 1993 εκλέγεται η Παράνομη Επαναστατική Επιτροπή κι αρχίζουν οι προετοιμασίες για το δυναμικό κατέβασμα στις πόλεις.

Στις 8 Φεβρουαρίου του 1995, η μεξικανική κυβέρνηση απάντησε με τη δική της εκδοχή για τα πράγματα. Με κάθε επισημότητα, ο πρόεδρος Ζεντίγιο κι ο γενικός εισαγγελέας Λοσάνο ανακοίνωσαν από την τηλεόραση ότι ο EZLN δεν είναι παρά μια δράκα αριστεριστών των πόλεων, γνωστών από το 1969 ως "Εθνικοαπελευθερωτικές Δυνάμεις" (FLN), που έχουν παρασύρει τους ανυποψίαστους ιθαγενείς. Το πιο ενδιαφέρον σημείο των "αποκαλύψεων" αφορούσε την πραγματική ταυτότητα του Μάρκος: σύμφωνα με την επίσημη "βιογραφία" του, ονομάζεται Ραφαέλ Σεμπαστιάν Γκιγιέν Βιτσέντε και γεννήθηκε το 1957 στο Ταμπίκο του βόρειου Μεξικού. Γόνος σχετικά ευκατάστατης και μορφωμένης οικογένειας, τέλειωσε το τοπικό κολέγιο των Ιησουιτών και στη συνέχεια σπούδασε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Μεξικού και τη Σορβόννη, για να διδάξει ένα φεγγάρι στο πανεπιστήμιο του Σοτσιμίλκο. Στις αρχές της δεκαετίας του '80 δούλεψε ως εθελοντής στο χωριουδάκι Σαν Χουάν ντελ Ρίο Κόκο της Νικαράγουα. Για τελευταία φορά εμφανίστηκε δημόσια το 1992, όταν πέρασε από το Ταμπίκο για να δει τους γονείς του και να δώσει μια διάλεξη.
Η απάντηση του άμεσα ενδιαφερόμενου δεν μπόρεσε να δοθεί άμεσα, λόγω του εντάλματος σύλληψης που συνόδευσε το "ξεμασκάρεμά" του. Μεταφέροντας το πρώτο μήνυμά του προς τον έξω κόσμο, η κομαντάντε Ανά Μαρία θα επιχειρήσει να αποσυνδέσει τη μορφή του Sub από οποιαδήποτε εξατομικευμένη ταυτότητα του παρελθόντος: "Ο Μάρκος γεννήθηκε εδώ και 11 χρόνια στη ζούγκλα Λακαντόνα κι έκτοτε έχει ζήσει, πιει, φάει, κοιμηθεί στο πλευρό μας, στο πλευρό των ιθαγενών του Τσιάπας. Οπως κι όλα τα μέλη της Επιτροπής, δεν ξέρει τίποτα και δεν είναι κανείς, δεν είναι παρά ένας μονάχα αντιπρόσωπός μας" ( La Jornada 14/2/95). Μιλώντας λίγους μήνες μετά στην ίδια εφημερίδα, ο Sub θα σαρκάσει με την παραφιλολογία των ΜΜΕ γύρω απ' το άτομό του: "Επ' ευκαιρία, εκείνη η ιστορία με τον τύπο απ' το Ταμπίκο μού έχει καταστρέψει τελείως την αλληλογραφία με τις γυναίκες, είναι ψέματα. Γράψε σε παρακαλώ ότι είμαι ψηλότερος, δυνατότερος κι ωραιότερος απ' ό,τι λέει ο γενικός εισαγγελέας, έτσι ώστε τα κορίτσια να ξαναρχίσουν να μου γράφουν"...

(Ελευθεροτυπία, 6/10/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ