ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ


Μύθοι του σύγχρονου σχολείου

1.   2.   3. 


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ


ΑΝΕΠΡΟΚΟΠΑ
. Από την εποχή που θεσπίστηκε η 9χρονη υποχρεωτική εκπαίδευση (1975) και μειώθηκαν δραστικά οι μαθητές που εγκαταλείπουν μεσοστρατίς το σχολείο, έχει διαδοθεί ευρύτατα η άποψη ότι α) σχεδόν κανένα παιδί δεν εγκαταλείπει τα θρανία προτού τελειώσει το γυμνάσιο και β) εκείνα τα ελάχιστα που τα παρατούν είναι όσα "δεν παίρνουν τα γράμματα". Αλλά μια ματιά στις στατιστικές ανατρέπει τις βεβαιότητες: α) Τα παιδιά που εγκαταλείπουν την εκπαίδευση προτού ολοκληρωθεί η φοίτησή τους στο γυμνάσιο αντιπροσωπεύουν ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό (18%) και τα περισσότερα παραμένουν λειτουργικά αναλφάβητα. β) Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των παιδιών αυτών μαρτυρούν τις πραγματικές αιτίες της εγκατάλειψης: η βασική κατηγορία είναι αγροτικής προέλευσης από οικογένειες φτωχές και με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Σημαντική είναι και η μερίδα παιδιών από φτωχές εργατικές οικογένειες, καθώς και τα παιδιά ανέργων, τσιγγάνων, προσφύγων ή μεταναστών.

ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΑ. Η πεποίθηση ότι η "φυσική ευφυία" ενός παιδιού και μόνον αυτή το καθιστά ικανό να διαπρέψει στο σχολείο και αργότερα στις σπουδές του συνιστά μια από τις πιο διαδεδομένες μυθολογίες τις σχετικές με την εκπαιδευτική διαδικασία. Σε πείσμα των μελετών που καταδεικνύουν τους κοινωνικούς μηχανισμούς που επηρεάζουν σημαντικά τη σχολική επιτυχία ή αποτυχία, τα παιδιά αντιμετωπίζονται ακόμη και από εκπαιδευτικούς ως ξύπνια ή χαζά, χαρισματικά ή ατάλαντα, με τις ευνόητες προφανώς συνέπειες. Αλλά η μέτρηση της ευφυίας έχει ούτως ή άλλως αποδειχθεί προβληματική. Τα τεστ νοημοσύνης, τεστ κοινωνικά προσδιορισμένα, έχουν απορριφθεί ως "αντικειμενικό" εργαλείο μέτρησης της νοητικής ικανότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τεστ αυτά "αποδεικνύουν" συστηματικά ότι οι φτωχοί είναι ηλίθιοι και οι πλούσιοι έξυπνοι. (Αννα Φραγκουδάκη, "Κοινωνιολογία της εκπαίδευσης").

ΑΔΕΚΑΣΤΟΙ. Η συγκριτική μελέτη των βαθμών οδηγεί σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα που σε ένα συγκεκριμένο σημείο θέτουν σε αμφισβήτηση την ουδετερότητα των εκπαιδευτικών. Τα κορίτσια επιτυγχάνουν υψηλότερες επιδόσεις σε όλες τις τάξεις του γυμνασίου και τις δύο πρώτες του λυκείου. Τα πράγματα διαφοροποιούνται στη Γ' Λυκείου: οι βαθμοί είναι στο σύνολό τους υψηλότεροι και τα αγόρια εμφανίζονται με μεγαλύτερους βαθμούς, κυρίως στην ανώτερη βαθμολογική κλίμακα. Φαίνεται λοιπόν ότι οι καθηγητές ενισχύουν με τη βαθμολόγησή τους μαθητές της Γ'Λυκείου (σε σύγκριση με τη Β' Λυκείου) και μάλιστα ενισχύουν τα αγόρια περισσότερο από τα κορίτσια, ιδιαίτερα στην ανώτερη βαθμολογική κλίμακα. (Γ. Κοντογιαννοπούλου-Πολυδωρίδη, "Κοινωνιολογική ανάλυση της ελληνικής εκπαίδευσης"). Η "προτίμηση" αυτή των εκπαιδευτικών συμβαδίζει με τις επιλογές των γονέων που δαπανούν περισσότερα χρήματα για το φροντιστήριο ή τα ιδιαίτερα μαθήματα των αγοριών.

ΣΦΙΧΤΟΧΕΡΗΔΕΣ. Παρά τις συχνές περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις, το ελληνικό κράτος διαθέτει ελάχιστα χρήματα για τις δαπάνες της παιδείας. Οι αριθμοί είναι εύγλωττοι: Η Ελλάδα κατέχει την ενενηκοστή θέση παγκοσμίως, τα δε κονδύλια που διατίθενται για τις εκπαιδευτικές δαπάνες δεν υπερβαίνουν το 3,1% του ΑΕΠ, ποσό που μόλις υπερβαίνει το μισό του μέσου όρου των αντίστοιχων δαπανών στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ακόμη πιο διδακτική είναι η συγκριτική ανάγνωση του ποσοστού του ετήσιου προϋπολογισμού της χώρας που δαπανήθηκε για την παιδεία τις τελευταίες δεκαετίες: από το 1974 έως το 1993 το ποσοστό αυτό παρουσιάζει μια συνεχή πτωτική τάση (με εξαίρεση τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια). Συγκεκριμένα: 10,1% το 1974, το ποσοστό ανέβηκε στο 11,9% το 1978 για να μειωθεί σταδιακά τα επόμενα χρόνια και να φτάσει 7,6% το 1991 και 7,1% το 1993. (Κάτσικας, Καββαδίας, "Η ανισότητα στην ελληνική εκπαίδευση").


ΚΑΣΣΑΝΔΡΕΣ. Κάθε γενιά "ανακαλύπτει" με τη σειρά της τα "χάλια" της παιδείας, τα ερμηνεύει ως φαινόμενο των νέων καιρών και ενοχοποιεί τόσο τις εκάστοτε εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις όσο και τους μαθητές της εποχής που παρουσιάζονται με τα μελανότερα δυνατά χρώματα. Την ιδεολογική και πολιτική αυτή στάση που αναπαράγεται αδιαλείπτως από συστάσεως ελληνικού κράτους καυτηρίαζε ήδη από το 1960 ο Ευάγγελος Παπανούτσος: "Εγινε πια κοινός τόπος να μιλούμε για τα "τρομερά" παιδιά της εποχής μας. Αλλοτε -λέμε- τα παιδιά ήσαν σεμνά, ντροπαλά, προκομμένα, με καλούς τρόπους, με σεβασμό προς τους μεγάλους, με πίστη, με ιδανικά. Σήμερα είναι απείθαρχα, αυθάδη, οκνηρά, χωρίς φραγμούς στις επιθυμίες, χωρίς ευλάβεια προς τις καθιερωμένες αξίες, τύραννοι στο σπίτι, στο σχολείο, ζιζάνια, ήρωες ασχημιών στους δρόμους. Και η μια και η άλλη κρίση αποτελούν βιαστικές γενικεύσεις, μετατροπή μονωμένων περιπτώσεων σε καθολικό κανόνα, επομένως ορθές δεν είναι. Εμείς οι ηλικιωμένοι συνηθίζομε να λησμονούμε τις παιδικές μας θηριωδίες και αγαπούμε να εξωραϊζουμε τους τρυφερούς χρόνους μας". ("Αγώνες και αγωνία για την Παιδεία", Ικαρος 1965).


ΤΖΑΜΠΑΤΖΗΔΕΣ. Η "δωρεάν παιδεία" συνιστά έναν από τους μεγαλύτερους μύθους της σύγχρονης εκπαίδευσης. Κι αυτό γιατί οι οικογένειες των μαθητών βαρύνονται με έξοδα που απαιτούνται για την αγορά βοηθητικών βιβλίων, γραφικής ύλης, εισιτηρίων για τη μετάβαση των παιδιών στο σχολείο, ειδικών στολών για γυμναστική και παρελάσεις κ.ο.κ. Εχει μάλιστα διαπιστωθεί ότι η αδυναμία των γονιών να ανταποκριθούν στα έξοδα αυτά συνεπάγεται τραυματικά αποτελέσματα για τους μαθητές. Σύμφωνα με τους πιο μέτριους υπολογισμούς, οι ιδιωτικές σχολικές δαπάνες για αγορά υλικών υπερβαίνουν τα 40 δισ. το χρόνο. (Κάτσικας, "Τα Νέα", 8.9.1993). Στα ποσά αυτά δεν περιλαμβάνονται οι δαπάνες των συλλόγων γονέων και κηδεμόνων για τη λειτουργία των ίδιων των σχολείων (έξοδα θέρμανσης κ.λπ.). Αν τώρα στα χρήματα αυτά προστεθούν και τα 350 δισ. που δαπανώνται κάθε χρόνο για την ιδιωτική εκπαίδευση (40-50 δισ. για δίδακτρα ιδιωτικών σχολείων, 150 δισ. για φροντιστήρια και 150 δισ. σε συνάλλαγμα για σπουδές στο εξωτερικό), τότε η εικόνα της "δωρεάν παιδείας" πλησιάζει περισσότερο την -διόλου δωρεάν- πραγματικότητα. (Κάτσικας, Καββαδίας, ό.π.).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Αννας Φραγκουδάκη, "Κοινωνιολογία της εκπαίδευσης"
(εκδ. Παπαζήσης, 1985). Σημαντική εισαγωγή στις θεωρίες για την κοινωνική ανισότητα στο σχολείο που συνοδεύεται από ανθολόγιο κειμένων των Πάρσονς, Μπουρντιέ, Μπερνστίν κ.ά.

Χ. Κάτσικα, Γ.Κ. Καββαδία, "Η ανισότητα στην ελληνική εκπαίδευση. Η εξέλιξη των ευκαιριών πρόσβασης στην ελληνική εκπαίδευση (1960-1994)" (εκδ. Gutenberg, 1994). Η ανάλυση των ανισοτήτων που καλύπτονται πίσω από τον ισονομιστικό λόγο της σύγχρονης ελληνικής εκπαίδευσης οδηγεί τους συγγραφείς να θέσουν σε αμφισβήτηση τους πανίσχυρους μύθους που συνδέονται με την εκπαιδευτική διαδικασία και λειτουργία.

Christian Baudelot, "Allez les filles!" (εκδ. Seuil, Παρίσι 1992). Η ραγδαία ανάπτυξη της εκπαίδευσης των κοριτσιών κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η γαλλική αλλά και η διεθνής εικόνα του ζητήματος. Εμφαση στην ανάλυση των αιτίων που αναπαράγουν τους παραδοσιακούς κατά φύλο εκπαιδευτικούς προσανατολισμούς.

Δήμητρας Κατή, "Νοημοσύνη και φύλο. Ο σεξισμός στις επιστημονικές ιδέες για τις γνωστικές ικανότητες" (εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1991). Kριτική εξέταση των επιστημονικών ιδεών για τις γνωστικές διαφορές των φύλων και διερεύνηση της πολιτικής και κοινωνικής τους χρήσης.


Γ. Κοντογιαννοπούλου-Πολυδωρίδη, "Κοινωνιολογική ανάλυση της ελληνικής εκπαίδευσης. Οι εισαγωγικές εξετάσεις" (2 τόμοι, εκδ. Gutenberg, 1995). Συντομευμένη έκδοση πεντάτομης ερευνητικής έκθεσης με τίτλο "Η αξιολόγηση των εξετάσεων για την επιλογή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση".




ΔΕΙΤΕ

Μέση Εκπαίδευση
( High School) του Φρέντερικ Γουάϊζμαν (1968). Ασπρόμαυρο ντοκιμαντέρ για το μηχανισμό εγχάραξης του `αμερικανικού ονείρου'. Οι ιεραρχικές σχέσεις μέσα στο σχολείο επισημαίνονται ως η βάση αναπαραγωγής της αστικής ιδεολογίας στη λευκή κοινωνία των ΗΠΑ.

Μάθε παιδί μου γράμματα του Θόδωρου Μαραγκού (1981). Κωμωδία. Η κατανεμητική κρίση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος αποδίδεται, σύμφωνα με τη διάχυτη ιδεολογία της εποχής, στην απροθυμία της ξενόδουλης ολιγαρχίας να μορφώσει πραγματικά το λαό.

Το ξύλο βγήκε απ' τον παράδεισο του Αλέκου Σακελλάριου (1959). Χιουμοριστική παράθεση των παραδοσιακών παιδαγωγικών αντιλήψεων. Οι μαθήτριες ενός αστικού σχολείου ταλαιπωρούν ασύστολα τους καθηγητές τους, μέχρι τη στιγμή που πέφτει το πρώτο χαστούκι.

(Ελευθεροτυπία, 25/8/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ