ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ


Μύθοι του σύγχρονου σχολείου

1.   2.   3. 

 

Αν κάποτε οι ισχυρότεροι συνεκτικοί μύθοι της κοινωνίας πλέκονταν γύρω από την οικογένεια και τη θρησκεία, σήμερα τη θέση τους έχει πάρει το σχολείο. Και είναι πράγματι παράδοξο, ο χώρος όπου διδάσκεται ο λόγος, να είναι ταυτόχρονα η πηγή των πιο σύγχρονων μύθων. 


Βοήθεια! Πέφτει το επίπεδο.

Χάρη στη μεθοδική δουλειά των κοινωνιολόγων της εκπαίδευσης και κυρίως ορισμένων κύκλων εκπαιδευτικών, συσπειρωμένων γύρω από περιοδικά (όπως τα "Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης" και η "Σύγχρονη Εκπαίδευση"), αρχίζει σιγά-σιγά να ξεθωριάζει ο παμπάλαιος μύθος των "ίσων ευκαιριών" των ατόμων μπροστά στο σχολείο.
Παραμένει ωστόσο ζωντανός ένας άλλος μύθος, εξίσου απαραίτητος για την εμπέδωση του σημερινού εκπαιδευτικού συστήματος και για την χωρίς αντιστάσεις επιβολή του σχολικού μηχανισμού στους μαθητές, αλλά και ολόκληρη την κοινωνία. Μιλάμε για την περίφημη και διαρκή "πτώση" του επιπέδου μόρφωσης. Το ακούμε από όλες τις πλευρές. "Τα παιδιά μας μένουν αμόρφωτα". Το "επίπεδο" της εκπαίδευσής τους είναι χαμηλότερο από κάθε άλλη περίοδο. Στο συμπέρασμα συμφωνούν ειδικοί αναλυτές, πολιτικοί, ακόμα και εκπαιδευτικοί. Συμπίπτουν, μάλιστα, κραυγές αγωνίας από ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Νοσταλγούν όλοι κάποιες παλιές καλές εποχές που το σχολείο έδινε τα φώτα, ενώ σήμερα "στραβώνει" τα παιδιά.
Μήπως εννοούν το βαθμό εκπαίδευσης του πληθυσμού; Αλλά τότε τους διαψεύδουν τα στατιστικά στοιχεία που δεν είναι δυνατόν να αμφισβητηθούν. Ο αριθμός των αναλφάβητων από 1.222.481 το 1961 πέφτει στους 1.015.180 το 1971 και στους 706.721 το 1981. Αντίστοιχα και ο αριθμός όσων δεν αποφοίτησαν από το Δημοτικό (από 1.996.409, σε 1.367.704 και 1.281.839) Στο ίδιο χρονικό διάστημα ο πληθυσμός της Ελλάδας αυξήθηκε από 6.877.482 σε 8.215.041 κατοίκους άνω των 10 ετών. Το ποσοστό των πτυχιούχων ΑΕΙ-ΤΕΙ από 5,2 % στο σύνολο του πληθυσμού της περιφέρειας πρωτευούσης άνω των 10 ετών το 1971, έφτασε το 13,2 μέσα σε είκοσι χρόνια. Το ποσοστό των κατόχων απολυτηρίου Λυκείου από 18,1 έγινε 29,4. Στο ίδιο διάστημα το ποσοστό όσων δεν τέλειωσαν το Δημοτικό μειώθηκε από 28,9 στο 10,9 (Χ.Κάτσικα-Γ.Κ.Καββαδία "Η Ελληνική Εκπαίδευση στον Ορίζοντα του 2000", εκδ. Gutenberg, Αθήνα 1996).
Υπάρχει βέβαια και το επιχείρημα ότι το "περιεχόμενο" της εκπαίδευσης είναι σήμερα χαμηλού επιπέδου. Αλλά και αυτή η άποψη φαντάζει γελοία μπροστά στην καθημερινή εμπειρία γονιών που υπήρξαν στην εποχή τους καλοί μαθητές και βρίσκονται σήμερα σε αδυναμία να βοηθήσουν τα παιδιά τους σε μαθήματα που απαιτούσαν την "παλιά καλή εποχή" πανεπιστημιακή μόρφωση.
Ο σκληρός πυρήνας της θεωρίας ότι το "επίπεδο πέφτει" στηρίζεται και σε μια προβαλλόμενη ως αδιαμφισβήτητη διαπίστωση, ότι δηλαδή ή νεολαία μαστίζεται από "λεξιπενία". Με τον νεολογισμό περιγράφεται η υποτιθέμενη φτώχεια στο λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν οι νέοι και αντιπαρατίθεται ο πλούτος των παλιότερων. Οι μελέτες του καθηγητή Φράγκου έχουν αποδείξει ότι η "φτώχεια" αυτή δεν είναι καθόλου δεδομένη ('Σύγχρονη Εκπαίδευση' τ. 56, Ιαν. Φεβ. 1991). Ας προσθέσουμε και την παρατήρηση του ποιητή και φιλόλογου Μίμη Σουλιώτη, που ισχύει για τις νεότερες γενιές ότι "ο πραγματικός γλωσσικός πλούτος δεν βρίσκεται τόσο στον αριθμό των λέξεων, όσο στην ποικιλία των σημασιών που είμαστε σε θέση να χειριστούμε".
Οι θιασώτες των περιβόητων "τεστ ευφυίας" θα εκπλαγούν αν πληροφορηθούν ότι, σύμφωνα με το βρετανικό επιστημονικό περιοδικό Nature (9.7 και 27.8.1987), το "επίπεδο ευφυίας" των νέων, όπως καταγράφεται στα τεστ του στρατού 14 χωρών, ανεβαίνει συνεχώς! Κάθε γενιά μαθητών ή στρατιωτών είναι κατά 18 έως 20 βαθμούς "εξυπνότερη" από την προηγούμενη. Μπροστά σ' αυτό το "φαινόμενο" μένουν εκστασιασμένοι ακόμα και αυτοί που το περιέγραψαν, όπως ο καθηγητής Εσκοφιέ, ο οποίος μιλά για αίνιγμα που θα μείνει άλυτο για πολλά χρόνια (Le Monde, 10.7.1987). Το μυστήριο σταματά αν λάβουμε υπόψη μας τη στενή σχέση που έχουν αυτά τα τεστ με την εκπαίδευση, το γεγονός δηλαδή ότι πίσω από τη "μέτρηση της ευφυίας" κρύβεται στην πραγματικότητα άλλο ένα ιδιόμορφο σχολικό διαγώνισμα. Η βελτίωση του "δείκτη νοημοσύνης" δεν σημαίνει τίποτα άλλο παρά το ότι το "μορφωτικό επίπεδο" στις προηγμένες χώρες ανεβαίνει από γενιά σε γενιά.
Αν ανατρέξουμε πάντως σ' αυτή την περίφημη "παλιά εποχή" θα διαπιστώσουμε ότι η γκρίνια για το "επίπεδο" και τα χάλια της παιδείας συνοδεύει κάθε ιστορική περίοδο. Μερικά παραδείγματα:
Το Φεβρουάριο του 1963, ο προπρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών Ευάγγελος Φωκάς παρατηρούσε ότι "η εξαθλίωσις της παιδείας εμπνέει ζωηροτάτας ανησυχίας. Μεταρρυθμίσεις επί μεταρρυθμίσεων δοκιμάζονται και η κατάστασις, εν τούτοις, βαίνει συνεχώς προς το χειρότερον. Με τας πνοάς των φθινοπωρινών ανέμων, κατά χιλιάδας καταφθάνουν οι απόφοιτοι των γυμνασίων της Ελλάδος προ των Προπυλαίων του Πανεπιστημίου. Ελάχιστοι εξ αυτών είναι ικανοί προς παρακολούθησιν πανεπιστημιακής παιδείας. Οι περισσότεροι είναι αδύνατοι, απαράσκευοι ή αγράμματοι."
Αν γυρίσουμε αρκετές δεκαετίες πίσω θα ανακαλύψουμε παρόμοιες διαπιστώσεις από τον πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών Γ. Ματθαιόπουλο το 1928: "Απορώ και εξίσταμαι, τη αληθεία, διατί τα γυμνάσια δέχονται τοιούτους μαθητάς και κυρίως διατί τους δίδουν απολυτήρια. Η ασυνταξία, η ασυναρτησία, το πέλαγος των ιδεών και των εκφράσεων είναι ανεκδιήγητα πράγματα. Γενικώς φρονώ, ότι υφίσταται επείγουσα ανάγκη, όπως το Κράτος στρέψη ιδιαιτέραν μέριμναν προς την κατωτάτην εκπαίδευσιν, η οποία δίδει τας βάσεις και ασκεί σοβαρωτάτην επίδρασιν επί της Μέσης Εκπαιδεύσεως, δια να μη εξέρχωνται εις την κοινωνίαν άνθρωποι αγράμματοι και αστοιχείωτοι, οι οποίοι πρωτίστως τον εαυτόν των θα βλάψουν."
Ακριβώς τα ίδια ακούμε σήμερα από εξίσου υπεύθυνα χείλη: "Από το μάθημα που διδάσκω στο πρώτο έτος της Νομικής Αθήνας, όπου θεωρείται ότι μπαίνει η αφρόκρεμα των μαθητών, διαπιστώνω ότι υπάρχει ένα επίπεδο που λογικά δεν θα ήταν επιτρεπτό." (Σπ. Τρωγιάνος, κοσμήτορας της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθήνας και πρόεδρος του Ιονίου Πανεπιστημίου, 3.7.95).
Υπάρχει εξήγηση αυτής της διαχρονικής απειλής που εκστομίζεται απ' τα πιο υπεύθυνα χείλη. Το περίφημο "επίπεδο" δεν είναι μόνο -ούτε κυρίως- ένα ύψος μόρφωσης. Το "επίπεδο" είναι στην πραγματικότητα ένας χώρος όπου συσπειρώνεται μια μερίδα του πληθυσμού προκειμένου να διατηρήσει τα προνόμιά της. Μόνο μ' αυτή την ερμηνεία μπορούμε να κατανοήσουμε τη φαινομενικά παράδοξη συσχέτιση του "επιπέδου" με τον αριθμό των εκπαιδευόμενων. Εχει παρατηρηθεί ότι η πρώτη αντίδραση στη διαπίστωση ότι όλο και περισσότεροι μαθητές καταλήγουν με ένα δίπλωμα ή ότι όλο και περισσότεροι εισάγονται στα πανεπιστήμια δεν είναι ποτέ θετική. Πάντοτε συνοδεύεται με την υποψία ή τη βεβαιότητα ότι αυτή η αύξηση του αριθμού των πτυχιούχων σημαίνει ταυτόχρονα και μια παρακμή του εκπαιδευτικού συστήματος. Το ίδιο φαινόμενο περιγράφουν οι Baudelot-Establet για τη Γαλλία: "Σήμερα, όπως και χθες, οι εξελίξεις που αποδεικύουν μια βελτίωση της σχολικής επίδοσης των μαθητών αναλύονται και περιγράφονται μέσα σε ένα αρνητικό πλαίσιο καταστροφισμού." ('Le niveau monte', ed. du Seuil, Paris 1989).
Με δυο λόγια το "επίπεδο", χωρίς να έχει τα χαρακτηριστικά μιας επιστημονικής έννοιας που μπορεί να οριστεί και να μετρηθεί, είναι ωστόσο πιο συγκεκριμένο από τους ασαφείς ιδεολογικούς όρους της "δημιουργίας", της "αυτενέργειας" και της "ελευθερίας", οι οποίες επίσης χρησιμοποιούνται στις αναλύσεις περί εκπαίδευσης. Το "επίπεδο" είναι ο τρόπος κοινωνικής οργάνωσης της εκπαίδευσης. Οταν περισσεύουν οι διαμαρτυρίες για την "πτώση" του, πρέπει να είμαστε σίγουροι ότι κάτι ετοιμάζεται. Οχι πάντως ή "άνοδος" του επιπέδου. Αυτό που ετοιμάζεται είναι η περιστολή της δυνατότητας πρόσβασης στην εκπαίδευση των ανεπιθύμητων μερίδων του πληθυσμού.

(Ελευθεροτυπία, 25/8/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ