ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Πόσοι Είμαστε;

1.   2.   3.

 

Από το Soft στο Hardware

ΠΑΙΡΝΟΝΤΑΣ αφορμή από το μεγάλο αριθμό των ερωτήσεων που περιλαμβάνει συνήθως κάθε απογραφή του πληθυσμού, οι πολέμιοι ενός αυξημένου κρατικού ελέγχου πάνω στους πολίτες έχουν συχνά την τάση να την εξομοιώνουν (ή, έστω, συγκρίνουν) με κάποιες άλλες, συνήθως γενικότερα καταδικαστέες, πρακτικές κοινωνικού ελέγχου.
Συχνή είναι, λόγου χάρη, η σύγκριση με τον περίφημο Ενιαίο Κωδικό Αριθμό Μητρώου (ΕΚΑΜ), που θα "ενοποιούσε" το σύνολο σχεδόν των πληροφοριών που διαθέτει το κράτος για τον πολίτη - και του οποίου η κατάργηση αποτελεί το μοναδικό ίσως θεσμικό έργο της κυβέρνησης Τζαννετάκη που εξακολουθεί να ισχύει.
Ωστόσο, το γεγονός της συγκέντρωσης ποικίλων πληροφοριών για κάποιο πρόσωπο σε ένα και το αυτό αρχείο δεν αρκεί για να εξομοιώσει την απογραφή με το ηλεκτρονικό φακέλωμα.
Ο λόγος που αυτά τα δυο πράγματα διαφέρουν είναι απλός: Στην περίπτωση της απογραφής, πρόσβαση σύμφωνα με το νόμο στα στοιχεία έχουν μόνο οι εντεταλμένοι γι' αυτό υπάλληλοι της Στατιστικής Υπηρεσίας, και μάλιστα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Η πλειοψηφία των πληροφοριών που συγκεντρώνονται, εξάλλου, βρίσκονται ήδη (διασκορπισμένες, βέβαια) στη διάθεση διαφόρων κρατικών υπηρεσιών.
Απεναντίας, αυτό που αποτελούσε την καινοτομία του ΕΚΑΜ (και, συνακόλουθα, τους αυξημένους κινδύνους που προέκυπταν από την εφαρμογή του), είναι η δυνατότητα του οποιουδήποτε διωκτικού οργάνου να πληροφορείται όποτε το θελήσει για όλα όσα έχουν καταχωρισθεί στο σχετικό μητρώο. Με την άδεια του νομοθέτη φυσικά.
Όπως και να το κάνουμε, άλλο πράγμα είναι να μπορεί κάποιος άχρωμος και άοσμος "κομπιουτεράς" να μάθει το εμβαδά της κατοικίας ή τα πτυχία μας, κι άλλο να γίνεται όλη η ζωή μας "κτήμα" του πρώτου αστυνομικού που θα μας σταματήσει στο δρόμο για "έλεγχο ταυτότητας".
Αλλά ποιος εγγυάται ότι ο σημερινός "κομπιουτεράς" δεν θα 'ναι αύριο
"εντεταλμένος" συνεργάτης των διωκτικών αρχών;



150 χρονιά μέτρημα

Η ΓΕΝΙΚΗ απογραφή του Μαρτίου είναι η 28η κατά σειρά από την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Η πρώτη έγινε το 1928, επί Καποδίστρια, και ήταν απλή απαρίθμηση με μόνο διακριτικό το θρήσκευμα. Όλες οι απογραφές είναι σημαδεμένες από την εποχή που έγιναν. Όχι μόνο η τεχνική τους εξελίχθηκε, ακολουθώντας την ανάπτυξη της στατιστικής επιστήμης, αλλά κυρίως τα ερωτήματα που καλούνταν κάθε φορά να απαντήσει ο απογραφόμενος, διαφοροποιούνταν ανάλογα με τα δεδομένα της χρονικής στιγμής.

 

ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

1828 1836-1856 1861 1870 1879 1889 1896 1907 1920 1928 1940 1951 1961 1971 1981
ΦΥΛΟ + + + + + + + + + + + + + +
ΗΛΙΚΙΑ + + + + + + + + + + + + + +
ΘΡΗΣΚΕΙΑ - + + + + + + + + + + - - -
ΓΛΩΣΣΑ - - + + + - + + + + + - - -
ΑΝΕΡΓΙΑ - - - - - - - + + - + + + +


Ο πίνακας που δημοσιεύουμε δίνει συγκριτικά στοιχεία για τα ερωτήματα που έθετε κάθε απογραφή. Από τα 5 ερωτήματα που διαλέξαμε, βλέπουμε ότι κανένα δεν συμπεριλαμβάνεται σε όλες τις απογραφές και ορισμένα έχουν διακοπτόμενη παρουσία. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο αριθμός ανέργων. Το σχετικό ερώτημα πρωτοεμφανίζεται το 1920 και από τότε παραμένει σταθερό σε όλες τις απογραφές, πλην του 1940. Ο Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός δεν ήταν δυνατόν να παραδεχτεί ότι υπήρξε ανεργία στη χώρα.. Από το 1836 ως το 1856 έγιναν δεκατρείς συνολικά απογραφές και μάλιστα τα πρώτα δέκα χρόνια επαναλαμβάνονταν άπαξ ετησίως. Σ' αυτές συγκεντρώνονταν στοιχεία για το φύλο και την ηλικία, αλλά δεν δημοσιεύτηκαν ποτέ. Για τη συλλογή των στοιχείων χρησιμοποιούνταν πολυσέλιδα απογραφικά βιβλία. Το 1861 είναι η πρώτη απογραφή με τη σημερινή έννοια. Για πρώτη φορά δημοσιεύτηκαν αναλυτικοί πίνακες του πληθυσμού κατά γεωγραφικό διαμέρισμα, αλλά και κατά ποιοτικά χαρακτηριστικά. Στην περιοχή Αθήνας και Πειραιά πρωτοεμφανίζεται το οικογενειακό δελτίο απογραφής. Για δεύτερη φορά μετά το 1828 ζητείται το θρήσκευμα του ερωτώμενου.
Το 1870, στην απογραφή που διεύθυνε ο Αλέξανδρος Μανσόλας, προστέθηκε ερώτημα για τη γλώσσα του πληθυσμού. Για πρώτη φορά δημοσιεύτηκε όχι μόνο ο αριθμός των κατοίκων (πραγματικός πληθυσμός) αλλά και ο αριθμός των δημοτών (νόμιμος πληθυσμός). Η επόμενη απογραφή, που διεύθυνε πάλι ο Μανσόλας, το 1879 ήταν ακόμη λεπτομερέστερη από τις προηγούμενες και περιέλαβε τους Έλληνες του εξωτερικού.
Το 1889 έγινε η πρώτη απογραφή εντός μιας μόνο ημέρας, αλλά δεν ολοκληρώθηκε η επεξεργασία των απογραφικών δελτίων, έτσι ώστε τελικά δημοσιεύτηκαν μόνο στοιχεία του πραγματικού πληθυσμού. Σ' αυτή την απογραφή γενικεύτηκε η χρήση οικογενειακού δελτίου.
Το 1896 η απογραφή έγινε με ατομικά δελτία. Τα ερωτήματα παρέμειναν ίδια, εκτός από τη γλώσσα που παραλείφθηκε. Το απογραφικό υλικό καταστράφηκε από πυρκαγιά πριν τελειώσει η επεξεργασία των στοιχείων.
Μετά από αυτές τις δυο αποτυχίες, το 1907 η έρευνα είχε ικανοποιητικά αποτελέσματα που δημοσιεύτηκαν στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το 1908.
Το 1920 η απογραφή ήταν λεπτομερέστερη. Χρησιμοποιήθηκαν και ατομικά και οικογενειακά δελτία. Στα ερωτήματα περιλήφθηκαν ο τόπος γεννήσεως και ο τρόπος αποκτήσεως της ελληνικής ιθαγένειας. Από την προηγούμενη απογραφή ο πληθυσμός έχει υπερδιπλασιαστεί (5.531.474 από 2.631.952) και η επιφάνεια της επικράτειας από 63.211 τετραγ. χλμ. έφτασε τα 150.833. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή έγινε τον Απρίλιο του 1923 απογραφή των προσφύγων, ήταν όμως οικειοθελής και κατά συνέπεια ανακριβής.
Η απογραφή του 1928 είναι -τηρουμένων των αναλογιών - η πιο ολοκληρωμένη από όσες έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα. Με τα στοιχεία της μπορεί να γίνει σύγκριση, εφόσον το ελληνικό κράτος έχει φτάσει περίπου τις σημερινές του διαστάσεις. Ειδικά ερωτήματα προβλέπονταν για τη διακρίβωση του αριθμού και της κοινωνικής σύνθεσης των προσφύγων. Χρησιμοποιήθηκε μόνο το ατομικό δελτίο.
Το 1940, παραμονές του πολέμου, η απογραφή δεν μπορούσε παρά να έχει σημαδευτεί από την ιστορική συγκυρία και τη δικτατορική κυβέρνηση. Το 1951, δυο χρόνια μετά τη λήξη του εμφύλιου, η απογραφή απεικονίζει αρκετά καθαρά τη μεταπολεμική Ελλάδα. Είναι η τελευταία φορά που περιλαμβάνονται στα ερωτηματολόγια η γλώσσα και η θρησκεία των πολιτών. Στις τρεις απογραφές που θα ακολουθήσουν αυτά τα ερωτήματα θα απαλειφθούν.



Οι δυσκολίες στις απογραφές

Οι δυσκολίες που συναντά το σημερινό κράτος στις απογραφές πληθυσμών δεν συγκρίνονται με τα ανυπέρβλητα εμπόδια των παλιότερων προσπαθειών. Γι' αυτό το λόγο, η χρήση των παλιών στατιστικών δεδομένων είναι συχνά πολύ επισφαλής. Στο "Οδοιπορικό Ηπείρου και Θεσσαλίας" που εκδόθηκε από το υπουργείο Στρατιωτικών το 1880, ο διευθυντής του επιτελικού γραφείου Ι. Κοκκίδης περιγράφει με απελπισία την αδυναμία του:
"Τι δε να είπωμεν περί του πληθυσμού; Αρκεί ν' αναφέρωμεν ότι ουδ' αυτή η τουρκική αρχή έχει ακριβή γνώσιν της κατά διοικήσεις διανομής των χωρίων, ην προς μείζονα σύγχυσιν συχνά μετέβαλλεν. Τούτου ένεκα ελάβομεν ως βάσιν την εκκλησιαστικήν διαίρεσιν, ήτις μένει αμετάβλητος. Αλλά τα εξ αυτής δεδομένα, καίπερ όντα τα σχετικώς ασφαλέστερα, παρέχουσι μόνο τον χριστιανικόν πληθυσμόν. Δια τον μωαμεθανικόν ελάβομεν άλλοθεν τας πληροφορίας, αίτινες όμως δεν είναι λίαν ασφαλείς, ως πας τις δύναται να πεισθή, εάν αναφέρωμεν ότι αρχή τις διεβίβασεν ημίν εις διάστημα ενός μηνός δύο καταλόγους του πληθυσμού των κατοίκων ενός και του αυτού διαμερίσματος, ουδόλως συμφωνούντος μεταξύ των. Το τοιούτον δεν επιβαρύνει την αρχήν ταύτην, διότι εν τη Οθωμανική αυτοκρατορία αι εκάστοται γενόμενοι στατιστικοί εργασίαι παρουσιάζουσι μεγάλας διαφοράς αναλόγως της ικανότητος των ενεργούντων αυτάς και του επιδιωκομένου σκοπού.
Ι. Οι Οθωμανοί αποσιωπώσι τον αληθή πληθυσμόν αυτών, ιν' αποφύγωσι την στρατολογίαν.
2. Οι χριστιανοί αποκρύπτουσι τον αληθή αριθμόν των μελών εκάστης οικογενείας, ιν' αποφύγωσι τον εις πάντα άρρενα επιβαλλόμενον στρατιωτικόν φόρον και την κατά στέφανα φορολογίαν.
3. Παρά τοις οθωμανοίς το γυναικείον φύλον ουδόλως λαμβάνεται υπ' όψιν.
4. Μέρος του πληθυσμού των χωρίων και πόλεων εδόθη ημίν κατ' οικογενείας, και μέρος κατά ψυχάς. Ως προς την μετατροπήν του αριθμού των οικογενειών εις πληθυσμόν δια μεν την Θεσσαλίαν, άλλοι μεν δέχονται ότι εκάστη αυτών σύγκειται εκ 5 ή 6 ατόμων, άλλοι δε εξ 7, και τίνες μάλιστα εξ 8. Προς εξίσωσιν της διαφοράς αυτής εδέχθημεν τον μέσον όρον 6 ατόμων κατ' οικογένειαν και τα εντεύθεν πορίσματα συμφωνούσι μετά των δεδομένων αρχής τινός.
Διά δε την Ηπειρον επίσης, τινές μεν δέχονται ότι εκάστη οικογένεια σύγκειται εκ 5 ατόμων, τινές δε εξ 6, ημείς εδέχθημεν τον αριθμόν 6, καθ' ότι τα εντεύθεν προκύπτοντα εξαγόμενα συμφωνούσι μετ' άλλων γενικών δεδομένων, άλλως τε και ο δοθείς ημίν αριθμός κατ' οικογενείας δεν είναι μέγας, και η εκ παραδοχής των 5 ή 6 ψυχών κατ' οικογένειαν διαφορά δεν είναι σημαντική, χρησιμεύει δε μάλιστα προς εξίσωσιν των προκυπτόντων σφαλμάτων εκ της ατέλειας των ως είρηται δεδομένων".

(Ελευθεροτυπία, 24/2/1991)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ