ΑΠΟΓΡΑΦΗ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

Πόσοι Είμαστε;

1.   2.   3.

 

Σε τρεις Κυριακές απογράφεστε. Όλοι στα σπίτια σας. Υποχρεωτικά! Μην πάει το μυαλό σας στη Βηθλεέμ και τον Ηρώδη. Ο σύγχρονος απογραφέας μπορεί να σας φανεί κάπως αδιάκριτος, όμως κακή πρόθεση δεν θα 'χει.
Αν κάτι σας σπρώχνει να μετρηθείτε στο χωριό σας για λόγους "τόνωσης της επαρχίας" να ξέρετε ότι πλην άλλων συγκρούεσθε και με τη στατιστική επιστήμη. Πάντως η ηλεκτρονική συγκέντρωση των ατομικών σας στοιχείων, αν πιστέψουμε την ΕΣΥΕ, δεν αποτελεί σατανική βάση δεδομένων.


ΤΗΝ Κυριακή 17 Μαρτίου κάποιος θα σας χτυπήσει την πόρτα και δεν θα 'ναι ο γαλατάς. Θα σας επισκεφθεί ένας από τους 130.000 απογραφείς που μετέχουν σε μια γιγαντιαία Επιχείρηση κόστους 6,5 δισεκατομμυρίων δρχ., υπό την εποπτεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας (ΕΣΥΕ).
Η γενική αυτή "απογραφή πληθυσμού - κατοικιών και οικοτεχνίας" ακολουθεί την "απογραφή οικοδομών -κτιρίων" (1η Δεκεμβρίου 1990 έως 26 Φεβρουαρίου 1991) και προηγείται της "απογραφής γεωργίας - κτηνοτροφίας" που θα πραγματοποιηθεί από 18 Μαρτίου μέχρι 30 Ιουνίου 1991.
Με την ακολουθούμενη μέθοδο της προσωπικής συνέντευξης, θα είστε υποχρεωμένοι να ανοίξετε την καρδιά σας στον εντεταλμένο του κράτους, ασχέτως συμπαθείας γι' αυτόν ή για τη δουλειά του.
"Κανείς δεν σας ενόχλησε ποτέ και ούτε θα σας ενοχλήσει για τα στοιχεία που δηλώνετε γιατί: Είναι εμπιστευτικά και χρησιμοποιούνται ως αριθμοί, ως στατιστικοί πίνακες", μας καθησυχάζει η ΕΣΥΕ και μας προτρέπει να συνεργαστούμε με ειλικρίνεια "για να μάθουμε πόσοι είμαστε".

Προϊστορία και δυσπιστία

Γενικές απογραφές πληθυσμού και εγγείου ιδιοκτησίας για στρατολογικούς και φορολογικούς λόγους, είναι γνωστές από την προϊστορία.
Γύρω στο 3500 π.Χ. αναφέρεται η πρώτη στη Βαβυλώνα (στην περιοχή της σημερινής Βαγδάτης!).
Στην Αίγυπτο των Φαραώ γίνονταν περιοδικά απογραφές από τον 31ο π.Χ. αιώνα ήδη. Η πρώτη πλήρης απογραφή πληθυσμού και εθνικού κεφαλαίου πραγματοποιήθηκε στην Κίνα το 2238 π.Χ. Αλλά κι από τα "θρησκευτικά" ποιος δεν γνωρίζει πως η γέννηση του Χριστού συνέπεσε με μια γενική απογραφή που διεξήγετο σ' ολόκληρη τη ρωμαϊκή επικράτεια;
Υπάρχει ολόκληρη παράδοση στη δυσπιστία που πάντοτε περιβάλλει λίγο ως πολύ, αυτού του είδους τις, έστω και απλώς τεχνοκρατικές μοντέρνες κρατικές μετρήσεις. Σύμφωνα με το ισχύον Ν.Δ. 3627/56: "Υπάλληλος της Στατιστικής Υπηρεσίας, υπεύθυνος δια την συλλογήν και επεξεργασίαν στατιστικών πληροφοριών, αποκαλύπτων ατομικάς πληροφορίας χαρακτηρισθείσας ως εμπιστευτικάς, εις τρίτους ή εις ετέραν κρατικήν υπηρεσίαν, τιμωρείται (...)".
Αλλά και: "Ο εσκεμμένος διαδίδων ψευδείς φήμας, δυναμένας να επηρεάσωσιν ή να παραβλάψωσι την επιτυχίαν της διενεργούμενης στατιστικής, ή εμποδίζων την εργασίαν των υπευθύνων δια την συλλογήν των πληροφοριών (...)" ομοίως "τιμωρείται".
Τα πράγματα, επομένως, δεν είναι τόσο αθώα. Υπάρχουν απ' ό,τι φαίνεται, κάποιοι πραγματικοί λόγοι για τους οποίους ο νομοθέτης, η κρατική εξουσία γενικά, οφείλουν να πάρουν τα μέτρα τους. Από τη μια να υποχρεώνουν τους πολίτες να απαντούν με ειλικρίνεια σε ιδιωτικής φύσεως ερωτήματα, υπογράφοντας μάλιστα το δελτίο απογραφής (δήλωση) και από την άλλη να βεβαιώνουν πως τα ιδιωτικά αυτά στοιχεία δεν θα αξιοποιηθούν από τρίτους... Χωρίς φυσικά να αποκλείεται η οποιαδήποτε κεντρική επεξεργασία και χρήση, από την ίδια την κρατική μηχανή.

Αποκλίσεις

Ωστόσο οι σοβαρότεροι κίνδυνοι για την αξιοπιστία της απογραφής δεν προέρχονται τόσο από την όποια αντιεξουσιαστική συμπεριφορά των πολιτών, ούτε από την επιστημονική ή τεχνολογική επάρκεια της ΕΣΥΕ. Αντίθετα! Πέρα και πάνω από την αρτιότητα των μεθόδων βρίσκεται και καραδοκεί η κοινωνική πραγματικότητα.
Είναι γνωστό πως κριτήριο για μια σειρά από παροχές, προνόμια και άλλα ωφελήματα προς τις περιφέρειες και τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ), ήταν και παραμένει, ο πραγματικός πληθυσμός της κάθε περιοχής.
Σύμφωνα με το σύνταγμα και τους νόμους από τους οποίους διατίθενται τα ωφελήματα, πραγματικός πληθυσμός είναι ο αριθμός των κατοίκων της τελευταίας απογραφής και όχι τα νούμερα των δημοτολογίων. Αυτό σημαίνει πως την 17η Μαρτίου θα συμβεί κάτι ανάλογο με τις εκλογές. Χιλιάδες πολίτες θα ταξιδέψουν πολλά χιλιόμετρα, ώστε να απογραφούν στους τόπους καταγωγής τους με τη διαφανή πρόθεση να "ζωντανέψουν στα χαρτιά" την περιφέρεια και το χωριό τους.
Ακραίο φαινόμενο αυτής της κατάστασης υπήρξε η οργανωμένη μεταφορά τουριστών από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (!) για τις "δημογραφικές ανάγκες" ενός παραλιακού δήμου της Αττικής, τον Απρίλιο του 1981, την προηγούμενη δηλαδή γενική απογραφή. Και να σκεφτεί κανείς ότι η εποχή που διενεργείται η στατιστική έρευνα, η άνοιξη, επιλέγεται ακριβώς για να αποφευχθεί η καταμέτρηση τουριστών στον πραγματικό πληθυσμό. Η ανομολόγητη όμως αυτή "πλάνη" δεν περιορίζεται μονάχα στη γεωγραφική κατανομή ή την πυκνότητα του πραγματικού πληθυσμού, αλλά επεκτείνεται και σε άλλα μεγέθη.
Θα βρεθούν προ εκπλήξεων οι στατιστικολόγοι, όταν ανακαλύψουν σε απομακρυσμένα, κατά τεκμήριο φτωχά χωριά, απίθανα ποσοστά επιστημόνων και υψηλόμισθων, συνωστισμένων ωστόσο σε λίγα τετραγωνικά χωριάτικου σπιτιού!

Το ερωτηματολόγιο

Όπως μας είπε ο κ. Χαρίσης του τμήματος απογραφής πληθυσμού της ΕΣΥΕ, η διαμόρφωση του ερωτηματολογίου ολοκληρώθηκε στα τέλη του 1989 από ειδικές ομάδες εργασίας, στις οποίες πήραν μέρος παράγοντες από τα υπουργεία Εθνικής Οικονομίας, Παιδείας, Εσωτερικών, Εξωτερικών, Δημοσίων Έργων, Άμυνας και Πολιτισμού.
Προηγουμένως έγινε μια δοκιμαστική έρευνα τον Απρίλιο του 1989, σε 14 νομούς. Σ' αυτή ακολουθήθηκε η μέθοδος της "αυτοαπογραφής", δηλαδή της εθελοντικής συμπλήρωσης των δελτίων. Τα αποτελέσματα δεν ήταν ενθαρρυντικά. Μόνο ένα 10% ως 15% των κατοίκων απάντησαν. Έτσι, οδηγήθηκαν στην παλιά μέθοδο της υποχρεωτικής γενικής απογραφής...
Η ΕΣΥΕ φιλοδοξεί να πραγματοποιήσει, για πρώτη φορά, καθολική επεξεργασία των στοιχείων και όχι δειγματοληψία. Το κόστος της επεξεργασίας θα ανέλθει στα 60 εκατομμύρια δρχ., δηλαδή στο 1% του συνολικού κόστους (Ι) και όλα τα αποτελέσματα θα εξαχθούν σε διάστημα ενός χρόνου.
Στο φετινό ερωτηματολόγιο έχουν προστεθεί ερωτήματα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, τη γεννητικότητα, τη χρήση μεταφορικών μέσων, τη μετανάστευση και την εκπαίδευση. Εντύπωση προξενεί το γεγονός ότι στα εκπαιδευτικά στοιχεία δεν περιλαμβάνεται ερώτημα για τη γνώση ξένων γλωσσών, σε συνδυασμό μάλιστα με την απάλειψη ερωτημάτων θρησκεύματος ή μητρικής γλώσσας που ίσχυαν σε παλαιότερες απογραφές (1928,1951).
"Οι περισσότερες χώρες δεν παίρνουν στοιχεία για το θρήσκευμα ή τη γλώσσα" απάντησε ο κ. Χαρίσης όταν του θυμίσαμε την ερώτηση στη Βουλή (16.11.90) των Οικολόγων. Επιπλέον, μας διαβεβαίωσε πως: "Δεν υπήρξε τέτοιο αίτημα από κανένα φορέα, ιδιωτικό ή δημόσιο".
Όμως στην εγκύκλιο 1 (Μάιος 1990) με τις "οδηγίες προπαρασκευής και οργάνωσης της απογραφής" προβλέπεται διορισμός διερμηνέων, συνοδών των απογραφέων, "σε ορισμένες περιοχές της χώρας, όπου θα βρεθούν απογραφόμενοι που δεv ομιλούν την ελληνική γλώσσα".
Θα περίμενε κανείς πως το κράτος ενδιαφέρεται για την ακριβή καταγραφή, πέραν των ξένων υπηκόων, και των Ελλήνων πολιτών που μιλούν άλλη - πλην της ελληνικής - γλώσσα, ειδικά την περίοδο αυτή που πολύς λόγος γίνεται για μειονότητες.
Από άλλους ερευνητές μάθαμε πως τελικά γίνονται απογραφές στις "ευαίσθητες" περιοχές, που όμως κρατούνται απόρρητες.
Συνήθως γίνονται παράλληλα με τις γενικές απογραφές και χρησιμοποιούνται επιπλέον ερωτηματολόγια ή διεξάγονται στο πλαίσιο άλλων ερευνών. Πάντως, απ' ό,τι ξέρει ο κ. Χαρίσης σε "καμία άλλη έρευνα δεν καταχωρίζονται στοιχεία θρησκείας ή γλώσσας".
Το θέμα είναι λεπτό και διφορούμενο. Μπορεί να φαίνεται επιστημονικά άψογο, να καταγράφονται αναλυτικά τέτοιου είδους στοιχεία, ωστόσο όμως η περαιτέρω χρήση τους δεν είναι πάντοτε επιστημονική. Κάθε άλλο μάλιστα. Η στατιστική δεν υπήρξε ποτέ μια ουδέτερη επιστήμη. Άλλωστε "αναπτύχθηκε" με απόρρητο ή και διαφανή τρόπο, από τις πιο ολοκληρωτικές εξουσίες. Από αυτή τη σκοπιά, όση ανάγκη διαπιστώνεται για μια αξιόπιστη και αντικειμενική εικόνα της κοινωνίας, άλλη τόση διστακτικότητα εισπράττεται από ειδικές και όχι μόνο ομάδες πολιτών.
Οι ξένοι μετανάστες είναι λογικό να κρυφτούν την ημέρα της απογραφής, αφού δεν αισθάνονται πολίτες αυτής της χώρας και κινδυνεύουν με φυλάκιση ή απέλαση κάθε στιγμή. Κάποιοι αγρότες θα δηλώσουν λιγότερη έκταση των καλλιεργειών τους για φορολογικούς λόγους.

Στην ΕΟΚ

Για παρόμοιους λόγους πολλοί θα κρύψουν τις πηγές, το είδος των εισοδημάτων τους ή τα τεκμήρια τους. Μια προσπάθεια συγχρονισμού των απογραφών άρχισε το 1973 στην ΕΟΚ. Η επιτροπή, έχοντας ανάγκη τις στατιστικές, διαπίστωνε εκείνη την εποχή πως οι κατατάξεις, οι πινακοποιήσεις και η διασπορά των ημερομηνιών απογραφής μεταξύ των κρατών - μελών, μείωνε δραστικά τις δυνατότητές της να εξάγει συγκεκριμένα αποτελέσματα. Έτσι, το Συμβούλιο των Υπουργών υιοθέτησε την οδηγία 73/ 403 (22.11.1973) που άνοιγε τον κύκλο των απογραφών του 1980 και αποσκοπούσε
α) στην καλύτερη συγκέντρωση των ημερομηνιών διεξαγωγής της απογραφής στα κράτη-μέλη μέσα σε μια συγκεκριμένη περίοδο και
β) στην κατάρτιση ενός πυρήνα πινάκων τυποποιημένου σχήματος αναφορικά με τα κύρια θέματα που θα έπρεπε να προετοιμαστούν από όλες τις χώρες.
Το κοινό, όμως, δεν έδειχνε ικανοποιητική διάθεση να απογραφεί.
Στην Ολλανδία το 1981 οδηγήθηκαν σε μια άνευ προηγουμένου δαπανηρή αποτυχία.
Στη Γερμανία το 1983, αμφισβητήθηκε η σκοπιμότητα της απογραφής με προσφυγές στο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο.
Στη Γαλλία και την Ιταλία οι διοικητικές υπηρεσίες των δήμων και των κοινοτήτων πρόβαλαν φόρτο εργασιών λόγω εκλογών το 1981. Οι περισσότερες χώρες έτσι δεν πέτυχαν τις απογραφές στον προβλεπόμενο από την οδηγία 73/403 χρόνο, δηλαδή 1 Μαρτίου έως 31 Μαΐου 1981.
Επίσης, σε ορισμένες χώρες παραλείφθηκαν μερικά απαραίτητα ερωτήματα, ενώ υπήρχαν άλλα που δεν ζήταγε η ΕΟΚ.

Είμαστε νούμερα

Στη Βρετανία και την Ιρλανδία π. χ., ζητήθηκε ο τόπος γεννήσεως και όχι η υπηκοότητα. Άλλες χώρες κατέτασσαν άτομα ηλικίας κάτω των 15 ετών στον ενεργό πληθυσμό και άλλες όχι. Η Γαλλία και το Λουξεμβούργο δεν συνέλεξαν πλήρη στοιχεία για την εκπαίδευση. Προβλήματα διαπιστώθηκαν και στην καταγραφή κατοικίας ή του "χώρου νοικοκυριού".
Η τάση ωραιοποίησης των αριθμών κατά το εκάστοτε συμφέρον των κρατών, είναι μια παλιά ιστορία. Οι αγνές προθέσεις πολλών διεθνών οργανισμών, συμπεριλαμβανομένου και του ΟΗΕ, να αποκτούν διαφανή εικόνα των χωρών, προσκρούει στους ανταγωνισμούς και σε άλλες αντικειμενικές δυσκολίες. Μια σχολή κοινωνικών ερευνητών θεωρεί ανούσια τη μέθοδο της υποχρεωτικής γενικής απογραφής. Και όπως φάνηκε πιο πάνω, έχουν δίκιο. Μπορεί κανείς δουλεύοντας με δειγματοληψίες και στοιχεία από τα δημοτολόγια, τα ληξιαρχεία, τη ΔΕΗ, τον ΟΤΕ, την ΕΥΔΑΠ, τον αριθμό των μαθητών ανά σχολείο κ.λπ., να εξάγει ακριβή κοινωνικά συμπεράσματα. Και μάλιστα ανώνυμα, απομακρύνοντας τους υπαρκτούς κινδύνους από τη συγκεντροποίηση και την ηλεκτρονική επεξεργασία (που είναι όπως είδαμε πάμφθηνη) των κατά τα άλλα αθώων ατομικών μας στοιχείων.

 

• Η μεγαλύτερη απογραφή όλων των εποχών έγινε στην Κίνα το 1982. Ένα από τα ερωτήματα ήταν: "Ποια προφυλακτικά μέσα χρησιμοποιείτε;".
• Το 1981 η πακιστανική κυβέρνηση ζητούσε, μεταξύ άλλων, από τους πολίτες της να μάθει πόσοι ήταν σε θέση να διαβάζουν το Κοράνι.
• Το 1981 μόνο ένας Ελβετός πολίτης τιμωρήθηκε με χρηματικό πρόστιμο επειδή αρνήθηκε να απαντήσει στην απογραφή, ήταν αστυνομικός.
• Στις απογραφές των ΗΠΑ οι απαντήσεις σε "δύσκολα" ερωτήματα για την οικογενειακή και την οικονομική κατάσταση των πολιτών είναι αθρόες. Μόνο που η ειλικρίνεια τους αμφισβητείται έντονα, εφόσον μόνο το 5% των Αμερικανών είναι πεισμένο ότι η κυβέρνηση δεν θα κάνει κακή χρήση αυτών των στοιχείων.
• Το συγκρότημα ενός βερολινέζικου καμπαρέ αντέδρασε στην απογραφή του 1983 με το δικό του τρόπο: "Έχουμε πολύ περισσότερα να πούμε από όσα ρωτάει το δελτίο. Πώς μπορούν να μας κυβερνήσουν αν δεν γνωρίζουν ότι ο Χόλγκερ είναι ομοφυλόφιλος και ότι η Αστριντ κάνει αερόμπικ;" Τους έστειλαν μάλιστα και φωτογραφίες από τις διακοπές τους και το φαγητό σε ένα ελληνικό εστιατόριο τον Απρίλιο του 1980...
• Η "διαβόητη" γερμανική απογραφή του 1983 δεν πρόβλεπε προσωπική επαφή του απογραφέα με τον απογραφόμενο. Για να υπερβεί το εμπόδιο η γερμανική κυβέρνηση είχε επιλέξει ένα μέγεθος δελτίου απογραφής που δεν χωρούσε στο συμβατικό φάκελο (30.524.3). Ούτε να διπλωθεί επιτρεπόταν, εφόσον έτσι θα δυσκολευόταν το έργο του υπολογιστή. Μ' αυτό τον τρόπο οι πολίτες υποχρεώνονταν να παραδίδουν στα χέρια των απογραφέων τα συμπληρωμένα δελτία και να τους δίνουν έτσι τη δυνατότητα να εκτιμούν ιδίοις όμμασι την ακρίβεια των απαντήσεων. Στην Ελλάδα, ο ίδιος ο νόμος επιβάλλει την προσωπική εκτίμηση του απογραφέα.

(Ελευθεροτυπία, 24/2/1991)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ