Ο ΝΕΟΣΥΝΤΗΡΗΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑ


Η Θεολογία της Υποδούλωσης

1.   2.

Το τέλος του κόκκινου επισκόπου


Για τους Ινδιάνους του Τσιάπας ήταν ο «επίσκοπος των φτωχών». Για το καθεστώς, ο «κόκκινος επίσκοπος». Μεξικανική κυβέρνηση και Βατικανό συντόνισαν τις προσπάθειές τους για την απομάκρυνσή του από την εξεγερμένη πολιτεία και, κυρίως, για την καταστροφή του έργου του.

Ο Σαμουέλ Ρουίς ονομάστηκε επίσκοπος του Σαν Κριστόμπαλ ντε λας Κάσας το 1960, σε ηλικία μόλις 36 χρόνων. Εκείνη την εποχή, θεωρούνταν βαθιά συντηρητικός -και ως εκ τούτου κατάλληλος για την απομακρυσμένη αυτή επισκοπή με τις κραυγαλέες ταξικές αντιθέσεις. 

Τα πρώτα χρόνια της θητείας του θα διακριθεί για τα κηρύγματά του κατά των «άθεων κομμουνιστών». Ομως η καθημερινή επαφή του με την αθλιότητα των ινδιάνικων κοινοτήτων, τις οποίες επισκέπτεται με άλογο ή με τα πόδια, τον οδηγεί σταδιακά να αναθεωρήσει ριζικά απόψεις. 

Η συμμετοχή του στη Σύνοδο του Μεντεγίν, το 1968, θα αποτελέσει το σημείο τομής: Οπαδός της θεολογίας της απελευθέρωσης πλέον, αφιερώνει όλη τη δραστηριότητά του στη δημιουργία μιας «αυτόχθονος εκκλησίας» που θα κινητοποιεί, αντί να καταστέλλει, τους ιθαγενείς για την κατάκτηση των δικαιωμάτων τους. 

Το 1972 επιβλέπει τη μετάφραση της «Εξόδου» στα τσελτάλ, μια από τις βασικές γλώσσες της περιοχής, προκειμένου να καταπολεμήσει τις τάσεις μοιρολατρίας του πληθυσμού. Το 1974 οργανώνει ένα συνέδριο ιθαγενών των «φτωχότερων ανάμεσα στους φτωχούς», και πυροδότη ενός ευρύτατου κοινωνικού κινήματος τα επόμενα χρόνια. Στην πορεία, θα συνεργαστεί με μια οργάνωση μαοϊκών φοιτητών, την «Προλεταριακή Γραμμή». Εντυπωσιασμένος από τη δουλειά τους στο βόρειο Μεξικό, τους καλεί το 1977 να έρθουν να οργανώσουν τους χωρικούς της επισκοπής του σε συνδικάτα και συνεταιρισμούς. 

Ολη αυτή η πολιτικοσυνδικαλιστική δραστηριότητα, και κυρίως η αμείλικτη καταστολή της, θα οδηγήσουν στην ένοπλη εξέγερση των Ζαπατίστας. Μολονότι ο Ρουίς και ο μηχανισμός της μητρόπολης θα αντιταχθούν μέχρι τέλους στην επιλογή των όπλων, σχεδόν αμέσως θα θεωρηθούν ηθικοί αυτουργοί (αν όχι καθοδηγητές) της «ανταρσίας». Στις 16 Μαρτίου 1994, οι δημοτικοί άρχοντες και οι οργανώσεις ιδιοκτητών του Σαν Κριστόμπαλ ζητούν επίσημα την άμεση απομάκρυνση του «κόκκινου επισκόπου» και των «κατηχητών, πρακτόρων και ιερέων που προωθούν τη θεολογία της απελευθέρωσης». 

Παρακρατικές οργανώσεις μοιράζουν φυλλάδια, απαιτώντας από τον πληθυσμό και να μποϊκοτάρει τη «διαβρωμένη από τον κομμουνισμό» εκκλησία, τα γραφεία της επισκοπής λεηλατούνται το 1995 από 300 «αγανακτισμένους πολίτες» και «άγνωστοι» ανοίγουν πυρ το 1997 κατά του μητροπολίτη και της συνοδείας του.

Αποτελεσματικότερες θα είναι οι διαπραγματεύσεις ανάμεσα στη μεξικανική κυβέρνηση και το Βατικανό, τον Ιούλιο του 1998. 

Σύμφωνα με απόρρητο έγγραφο της εποχής, αποσπάσματα του οποίου δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα La Jornada (6/5/2000), αντικείμενο της συνεννόησης ανάμεσα στον τότε υπουργό Εσωτερικών, Λαμπαστίδα, και τον υπ. Εξ. του πάπα, Αντζελο Σολάνο, ήταν η επαναφορά της «κανονικότητας» στην εξεγερμένη πολιτεία με τη «συνταξιοδότηση» του 75χρονου Ρουίς, τη μετάθεση του βοηθού του Ραούλ Βέρα σε άλλη περιοχή της χώρας, τη «συστηματική εισαγωγή νομιμοφρόνων ιερέων (ως επί το πλείστον φραγκισκανών) σε διάφορες ενορίες της μητρόπολης» και την απομάκρυνση των (υπερβολικά ριζοσπαστών) ιησουιτών μοναχών από την περιοχή. 

Οπερ και εγένετο: ο δυναμικός Βέρα «προήχθη» με διαταγή του ίδιου του Ιωάννη-Παύλου του Β' σε επίσκοπο του Σαλτίγιο (στο Βορρά του Μεξικού) το 1999, ο δε «κόκκινος επίσκοπος» βγήκε στη σύνταξη το 2000. Μια άλλη ιδέα αφορούσε την υπαγωγή των εξεγερμένων Υψιπέδων του Τσιάπας σε μια νέα μητρόπολη, με ποιμένα κάποιον «ανώτερο κληρικό αντίθετο στη Θεολογία της Απελευθέρωσης». 



Το δόγμα του Ιωάννη Παύλου Β'

Τις γραμμές που ακολουθούν συνέταξε ο Μικαέλ Λεβί για τον «Ιό της Κυριακής». Κοινωνιολόγος και συγγραφέας, διευθυντής ερευνών στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, ο Μικαέλ Λεβί έχει ασχοληθεί συστηματικά με τη θεολογία της απελευθέρωσης: 

Η θεολογία της απελευθέρωσης είναι η έκφραση ενός ευρύτατου κοινωνικού κινήματος -θα μπορούσε να ονομαστεί και «χριστιανισμός της απελευθέρωσης»- που κινητοποίησε εκατομμύρια χριστιανούς της Λατινικής Αμερικής, στρατεύοντάς τους στην πάλη των φτωχών για τη χειραφέτησή τους. Από την αρχή της δεκαετίας του 1980, το Βατικανό, με άλλα λόγια ο πάπας Ιωάννης-Παύλος Β', έχει αναλάβει ένα λυσσώδη αγώνα για να καταπνίξει, να περιθωριοποιήσει ή να εξουδετερώσει τη θεολογία της απελευθέρωσης. Μια πρώτη απόπειρα σημειώθηκε το 1984 με τις «Παρατηρήσεις επί ορισμένων όψεων της "θεολογίας της απελευθέρωσης"», η οποία είχε συνταχθεί εκ μέρους του Σαντ Οφίτσιο από τον καρδινάλιο Ράτσινγκερ, δεξί -από κάθε άποψη- χέρι του πάπα. Το κείμενο αυτό καταδίκαζε τη νέα λατινοαμερικανική θεολογία ως αίρεση βασισμένη στη χρήση μαρξιστικών εννοιών. Σε αντίθεση με τη μακραίωνη παράδοση της Καθολικής Εκκλησίας που συνοψίζεται στην παροιμιώδη λατινική φράση «Roma locuta, causa finita» («από τη στιγμή που μίλησε η Ρώμη, δηλαδή το Βατικανό, η συζήτηση θεωρείται λήξασα»), οι λατινοαμερικανοί θεολόγοι απάντησαν στον Ράτσινγκερ, ασκώντας κριτική στο κείμενό του και αρνούμενοι να αποκηρύξουν τις πεποιθήσεις τους. Πνέοντας μένεα, το Βατικανό δοκίμασε τότε τη μέθοδο της άμεσης λογοκρισίας: ο φραγκισκανός βραζιλιάνος Λεονάρντο Μποφ, από τους πλέον επιφανείς θεολόγους της απελευθέρωσης, συγγραφέας μιας οξύτατης κριτικής κατά των αυταρχικών δομών της Καθολικής Εκκλησίας -όπου συγκρίνεται η απόλυτη εξουσία του εκάστοτε ποντίφικα με την εξουσία των γενικών γραμματέων του ΚΚΣΕ-, καταδικάστηκε στα 1985 από το Σαντ Οφίτσιο σε σιωπή ενός έτους. Η απόφαση αυτή προκάλεσε ένα τεράστιο σκάνδαλο -ο Μποφ παρουσιάστηκε ως σύγχρονος Γαλιλαίος από τα μέσα ενημέρωσης ολόκληρου του κόσμου- και η σιγή του θεολόγου ξεσήκωσε τόσο θόρυβο, ώστε η Ρώμη υποχρεώθηκε να υπαναχωρήσει και ύστερα από λίγους μήνες να άρει το επιτίμιο.

Από εκείνη τη στιγμή, ο Ιωάννης-Παύλος Β' εμφανίζεται να επιλέγει διαφορετική τακτική: στο εξής θα επιχειρήσει να περιθωριοποιήσει τη θεολογία της απελευθέρωσης μέσω της συστηματικής ανάδειξης στη Λατινική Αμερική επισκόπων και καρδιναλίων γνωστών για την εχθρότητά τους προς τη θεολογία της απελευθέρωσης, σχετιζόμενων συχνά με την Opus Dei και άλλα αντιδραστικά εκκλησιαστικά ρεύματα.

Ο στόχος αυτός επετεύχθη εν μέρει, εφόσον το απελευθερωτικό ρεύμα αποδυναμώθηκε, ωστόσο ο Ιωάννης-Παύλος Β' δεν κατόρθωσε να επιβάλει τους προσανατολισμούς του σε ολόκληρη τη λατινοαμερικανική Εκκλησία. Η Εκκλησία της Βραζιλίας, λόγου χάρη, η κατά πολύ σημαντικότερη της ηπείρου, συνεχίζει να υιοθετεί αρκετά προχωρημένες θέσεις σε μια σειρά από ζητήματα: υποστήριξη της πάλης για την αγροτική μεταρρύθμιση, καταγγελία της νεοφιλελεύθερης κυβερνητικής πολιτικής, καμπάνια για τη μη αποπληρωμή του εξωτερικού χρέους κ.ο.κ. 

Από την άλλη, όμως, στα θέματα που σχετίζονται είτε με τη σεξουαλική ηθική είτε με το δικαίωμα των γυναικών να ορίζουν το σώμα τους, το δόγμα του Βατικανού ακολουθείται από το σύνολο των Εκκλησιών...

Οι απλοί πιστοί, οι άνθρωποι που δεν ανήκουν στον κλήρο, διαφεύγουν τον έλεγχο της Ρώμης. Οι χριστιανοί αυτοί που ασπάζονται τη θεολογία της απελευθέρωσης βρίσκονται ακόμη και σήμερα πίσω από μερικά από τα σημαντικότερα κοινωνικά κινήματα της Λατινικής Αμερικής, από το κίνημα των ακτημόνων στη Βραζιλία έως τα κινήματα των αυτοχθόνων στον Ισημερινό ή το Μεξικό. 


ΜΙΚΑΕΛ ΛΕΒΙ




ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Ρ. Sweezy κ.ά. «Αριστερά και Θρησκεία. Η θεολογία της απελευθέρωσης»
(μετάφραση Μίλτου Φραγκόπουλου, ειδική έκδοση της Μηνιαίας Επιθεώρησης, Αθήνα, 1984). Το αφιέρωμα του γνωστού περιοδικού της αμερικανικής αριστεράς περιλαμβάνει κείμενα για τη σχέση χριστιανισμού και αριστεράς τις δεκαετίες του '60 και του '70 και αναλύσεις για τη θεολογία της απελευθέρωσης σε όλες τις χώρες του Τρίτου Κόσμου.

Maniere de voir «L' offensive des religions» (Le Monde Diplomatique, 48, Νοέμβριος - Δεκέμβριος 1999). Αφιέρωμα στην «επίθεση των θρησκειών», με πρώτο θέμα το Βατικανό και την επίσημη καταδίκη της θεολογίας της απελευθέρωσης.

John W. Shermann «Latin America in crisis» (Westview Press, Boulder Colorado 2000). Το κεφάλαιο που επιγράφεται «Χριστιανισμός και αντεπανάσταση» περιλαμβάνει σημαντικές πληροφορίες και ανάλυση για την καταστολή της θεολογίας της απελευθέρωσης από το Βατικανό στις μέρες του Ιωάννη Παύλου Β'.

Πάπας Ιωάννης Παύλος Β' «Διαβαίνοντας το κατώφλι της ελπίδας» (απόδοση Βιτόριο Μεσόρι, μετάφραση Ντίνας Σιδέρη, εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 1994). Οι επίσημες απόψεις του πάπα σε μορφή συνέντευξης. Φυσικά δεν υπάρχει λέξη για τη θεολογία της απελευθέρωσης. Στο κεφάλαιο περί κομμουνισμού αναφέρει ότι είχαν προφητέψει την πτώση τρία παιδιά στη Φάτιμα της Πορτογαλίας το 1917. 


ΔΕΙΤΕ

«Ρομέρο»
(Romero) του Τζον Ντούιγκαν (1989) Κινηματογραφική βιογραφία του δολοφονημένου από την ακροδεξιά αρχιεπισκόπου του Ελ Σαλβαντόρ. Χρηματοδοτημένη από καθολικούς κύκλους των ΗΠΑ, προσπαθεί να συμβιβάσει τα ιστορικά γεγονότα με τη νέα, συντηρητική ματιά του Βατικανού. 

(Ελευθεροτυπία, 6/5/2001)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ