Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ


1.   2.

 

Ελληνικές πονηριές

Η εκπαίδευση των μεταναστών έχει με τον πιο επίσημο τρόπο εξαιρεθεί από τις διεθνείς συνθήκες που ρυθμίζουν την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των μειονοτικών πληθυσμών σε μια χώρα. Ακόμα και οι πιο γνήσιοι υπερασπιστές των μειονοτικών δικαιωμάτων δέχονται ότι τα εκπαιδευτικά και γλωσσικά δικαιώματα των μειονοτήτων σταματούν στους αυτόχθονες μειονοτικούς πληθυσμούς. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Χάρτη των περιφερειακών ή μειονοτικών γλωσσών του Συμβουλίου της Ευρώπης. Πρόκειται για το πιο σύγχρονο πλαίσιο μειονοτικών δικαιωμάτων, το οποίο έχει ήδη υπογράψει και η χώρα μας. Ο Χάρτης αυτός αποκλείει από τη θεσμική προστασία του τις γλώσσες και την εκπαίδευση των μεταναστών. Ο προφανής λόγος αυτής της διάκρισης είναι ότι οι μετανάστες θεωρούνται "μεταβατικός" πληθυσμός και επιδιώκεται η πάση θυσία μείωση των δικαιωμάτων τους, δημιουργώντας αντικίνητρα στην παραμονή τους στις χώρες υποδοχής.

Η Ελλάδα, όπως πάντα, πρωτοτύπησε και σ' αυτό το σημείο. Κατά τις μακρόχρονες διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη σύνταξη του Χάρτη, ο εκπρόσωπος της χώρας μας επιχείρησε να βραχυκυκλώσει τις σχετικές διαδικασίες, εισηγούμενος την επέκταση των δικαιωμάτων και στους μετανάστες. Όπως διαβάζουμε σε εμπιστευτική έκθεση του Ευάγγελου Κωφού, τότε εμπειρογνώμονα στο Υπουργείο Εξωτερικών: "Από ελληνικής πλευράς, στα πλαίσια των οδηγιών μου, υπέβαλα σειρά ερωτήσεων και επισήμανα τις υπέρμετρα φιλόδοξες πρόνοιες για τις περιφερειακές και μειονοτικές γλώσσες, τονίζοντας την ανάγκη εξισορρόπησης των συμφερόντων κρατών και μειονοτήτων. (...) Ιδιαίτερα ζήτησα την ένταξη στις ρυθμίσεις του Χάρτη όλων των μειονοτήτων καθώς και των μεταναστών και εργατών."

Με αυτές τις "πονηρές" προτάσεις επιχειρούσε τότε το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών να καθυστερήσει την ψήφιση του Χάρτη. Ήταν Δεκέμβριος του 1986, και το έντονο μεταναστευτικό ρεύμα προς τη χώρα μας δεν είχε ακόμα εκδηλωθεί. Οπότε οι ελληνικοί λεονταρισμοί γίνονταν εκ του ασφαλούς. Οι μεγάλες, όμως, ευρωπαϊκές χώρες είχαν ήδη προσανατολιστεί στη νέα φάση της αντιμεταναστευτικής πολιτικής που θα οδηγούσε στη Σένγκεν.

Στα Πίσω Θρανία

Στο Στέκι του Δικτύου Κοινωνικής Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών (Βαλτετσίου 35, Εξάρχεια) πραγματοποιούνται εδώ και καιρό μαθήματα ελληνικών για μετανάστες. Τα μαθήματα έχει αναλάβει μια ομάδα τριάντα περίπου εθελοντών εκπαιδευτικών που έχουν συγκροτήσει την ομάδα "Πίσω Θρανία. Πρωτοβουλία για Εκπαίδευση χωρίς διακρίσεις" και ασχολούνται συστηματικά με την εκπαίδευση των "ξένων" παιδιών. Τα μαθήματα στο Στέκι παρακολούθησαν πέρσι 200 περίπου ενήλικοι μετανάστες προερχόμενοι από 25 διαφορετικές κοινότητες.

Όπως εξηγούν οι εκπαιδευτικοί που συμμετέχουν στο εγχείρημα, "τα μαθήματα στο Στέκι είναι προσαρμοσμένα στις ανάγκες των μεταναστών και η μέθοδος της διδασκαλίας είναι βιωματική και επικοινωνιακή. Στους μαθητές δίνονται προφορικά και γραπτά ερεθίσματα που αφορούν την καθημερινότητά τους και μέσω αυτών των ερεθισμάτων προσεγγίζεται βήμα βήμα η ελληνική γλώσσα. Αντίστοιχα ερεθίσματα προκύπτουν από τους ίδιους τους μαθητές: η ανάγνωση ενός γράμματος που πήρε ο μετανάστης από την οικογένειά του, η μετάφραση των στίχων ενός τραγουδιού, τα προβλήματα με τους εργοδότες αποτελούν αφορμές για μάθημα" ("Εκπαιδευτική κοινότητα", τ.55).

Αν, όμως, στο Στέκι των Μεταναστών οι εκπαιδευτικοί έχουν τη δυνατότητα να πειραματιστούν με τους τρόπους διδασκαλίας που τους φαίνονται οι πιο πρόσφοροι, διαφορετική είναι η πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν καθημερινά στα σχολεία τους. Εκεί, η ομάδα "Πίσω Θρανία" έχει από καιρό εντοπίσει τις θεσμικές ασάφειες που αφήνουν ανοιχτή την πόρτα σε αυθαιρεσίες, καθώς και τους μηχανισμούς που μέσω της επιλεκτικής συγκρότησης τάξεων υποδοχής ευνοούν τη σταδιακή διαμόρφωση σχολείων πρώτης κατηγορίας (αποκλειστικά για Έλληνες) και δεύτερης κατηγορίας (κυρίως για αλλοδαπούς).

Αναζητώντας τρόπους για την εξουδετέρωση των πρακτικών εκπαιδευτικού αποκλεισμού, η ομάδα "Πίσω Θρανία" απευθύνεται στους συλλόγους εκπαιδευτικών, θέτοντάς τους υπόψη τις διεθνείς νομοθετικές ρυθμίσεις που εξασφαλίζουν το δικαίωμα της μόρφωσης σε όλα τα παιδιά. "Διαπιστώνουμε τα πολλαπλά προβλήματα που καθημερινά αντιμετωπίζουν τα παιδιά των μεταναστών, των προσφύγων και άλλων περιθωριοποιημένων κοινωνικών ομάδων του πληθυσμού της χώρας", αναφέρεται στο σχετικό κείμενο. "Ενώ τα παιδιά από τις παραπάνω ομάδες φτάνουν μέχρι την πόρτα του σχολείου -κάτι που δεν είναι αυτονόητο αν σκεφτεί κανείς τα προβλήματα επιβίωσης των οικογενειών τους- βρίσκουν τη σχολική πόρτα 'κλειστή': άρνηση εγγραφής, εμμονή σε τυπικά έγγραφα [...]. Αλλά ακόμη κι όταν ξεπερνιούνται τα πρώτα προβλήματα, βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα μονοπολιτισμικό και δύσκαμπτο εκπαιδευτικό σύστημα που καθόλου δεν τους βοηθάει στη σχολική διαδρομή τους".

Ενδιαφέρουσα είναι η κριτική που ασκείται στο ίδιο κείμενο σε έγγραφο της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης (30/4/1999), σύμφωνα με το οποίο "τα παιδιά που προέρχονται από εκπαιδευτικά συστήματα άλλων χωρών ή ευπαθείς κοινωνικές ομάδες ... γίνονται δεκτά για φοίτηση χωρίς τα προβλεπόμενα δικαιολογητικά για εύλογο χρονικό διάστημα". "Ποιο όμως είναι το εύλογο χρονικό διάστημα;", αναρωτιέται η ομάδα. "Τι συμβαίνει στις περιπτώσεις που στη χώρα προέλευσης του παιδιού οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες δεν επιτρέπουν την έκδοση των απαραίτητων δικαιολογητικών; Τι συμβαίνει όταν οι γονείς των παιδιών δεν καλύπτουν όλες τις προϋποθέσεις νόμιμης παραμονής στην Ελλάδα, άρα δυσκολεύονται να αποκτήσουν και να παρουσιάσουν τα απαραίτητα δικαιολογητικά; Το παιδί θα πρέπει να διακόψει τη φοίτησή του στο σχολείο και να διωχτεί από αυτό; Το σχολείο θα πρέπει να αρνηθεί την παροχή πιστοποιητικών φοίτησης, την προαγωγή του μαθητή, την πρόσβασή του στην επόμενη βαθμίδα; Στο κενό αυτό της ελληνικής νομοθεσίας απαντά η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Σύμφωνα με το άρθρο 28, τα συμβαλλόμενα κράτη 'ενθαρρύνουν την ανάπτυξη διάφορων μορφών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, τις καθιστούν ανοιχτές και προσιτές σε κάθε παιδί'. Και πέρα από την εγγραφή στο σχολείο, πώς εξασφαλίζεται η συμμετοχή στην εκπαιδευτική διαδικασία στη βάση της ισότητας των ευκαιριών όπως προβλέπεται από τις διεθνείς συμβάσεις (άρθρο 280);".

 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Χρήστου Κάτσικα, Εύας Πολίτου, "Εκτός 'Τάξης' το 'Διαφορετικό'; Τσιγγάνοι, μειονοτικοί, παλιννοστούντες και αλλοδαποί στην ελληνική εκπαίδευση" (εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 1999). Ανάλυση του λόγου περί διαπολιτισμικότητας και ειδικά κεφάλαια για την εκπαίδευση των Τσιγγάνων, των παλιννοστούντων και αλλοδαπών και της μειονότητας της Θράκης.

Άννας Φραγκουδάκη, Θάλειας Δραγώνα (επιμ.), "'Τι είν' η πατρίδα μας;' Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση" (εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1997). Η εικόνα του εκπαιδευτικού συστήματος όπως προκύπτει από την ανάλυση περιεχομένου των σχολικών βιβλίων και των αντιλήψεων εκπαιδευτικών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Βλ. κυρίως: Θ. Δραγώνα, Γ. Κουζέλη και Ν. Ασκούνη, "Περιγραφή των αποτελεσμάτων της έρευνας πεδίου" (σ. 220-282) και Ν. Ασκούνη, "Απέναντι σε δύο αντιθετικές φιγούρες του 'εθνικού λόγου': στοιχεία από μια ανάλυση του λόγου των εκπαιδευτικών" (σ. 283-322).

Μανόλη Δρεττάκη, "Αυξάνονται τα παιδιά Παλιννοστούντων και Αλλοδαπών στα σχολεία;" ("Σύγχρονη Εκπαίδευση" 113/Ιούλιος-Αύγουστος 2000, σ. 27-35). Στατιστικά στοιχεία για την παρουσία "ξένων" μαθητών στα σχολεία για τα έτη 1995-1998.

Πίσω Θρανία (ομάδα εκπαιδευτικών), "Το δικαίωμα των μεταναστών στην εκπαίδευση: δυνατότητες-προβλήματα" ("Εκπαιδευτική κοινότητα" 55/Αύγουστος-Οκτώβριος 2000, σ. 15-17). Μια αντιρατσιστική φωνή από δασκάλους που ασχολούνται συστηματικά με την εκπαίδευση των μεταναστών. 

Γιώργου Τσιάκαλου, "Οδηγός αντιρατσιστικής εκπαίδευσης" (εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2000). Στοιχεία για την εμφάνιση του ρατσισμού και τους τρόπους αντιμετώπισής του σε ένα εγχειρίδιο που απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς.

"Σχολείο χωρίς σύνορα", (έκδοση του Κέντρου Μελετών και Τεκμηρίωσης της ΟΛΜΕ, Αθήνα 2000). Δύο βιβλία, ένα για τους μαθητές ("Μαθητικά γυμνάσματα στα ανθρώπινα δικαιώματα") και ένα για τους εκπαιδευτικούς ("Βιβλίο της καθηγήτριας/του καθηγητή") με αντικείμενο τα ανθρώπινα δικαιώματα προσφύγων και μεταναστών.

ΔΕΙΤΕ

"Ισμαήλ" (1994) του Γιώργου Ζαφείρη. Μια βραβευμένη μικρού μήκους ταινία με θέμα τις περιπέτειες

(Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 5/11/2000)

www.iospress.gr                                                            ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ