Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΥΦΕΣΗ

1.  2.  3.

 

Είμαι κεφάτη, ψωνίζω μακεδονικά

Χωρίς αμφιβολία, υπήρξε μια από τις κορυφαίες στιγμές της "μάχης του ονόματος" που συγκλόνισε την Ελλάδα στις αρχές της περασμένης δεκαετίας. Ήταν τέλη Φεβρουαρίου του 1992, όταν ο Κ. Βερόπουλος -ιδιοκτήτης της ομώνυμης αλυσίδας Σούπερ Μάρκετ και πρόεδρος του οικείου Συνδέσμου (ΕΣΜΕ)- εξαπέλυσε την προσωπική του εκστρατεία για το φρονηματισμό των κοινοτικών εταίρων μας που δεν έλεγαν να συμμορφωθούν μέχρι κεραίας με τις ελληνικές θέσεις της εποχής. Με εκατοντάδες τυποποιημένες πινακίδες, τοποθετημένες στα ράφια των καταστημάτων του, πληροφορούσε τους πελάτες του ότι κάποια συγκεκριμένα προϊόντα προέρχονταν από την Ολλανδία ή την Ιταλία, "μια χώρα εναντίον της Ελλάδας στο Μακεδονικό" -και, συνεπώς, καλό θα ήταν να το ξανασκεφτούν προτού τα αγοράσουν [φωτ. 1-2]. Δεν είχε περάσει ούτε δεκαήμερο από το πρώτο μεγάλο συλλαλητήριο της Θεσσαλονίκης, το έθνος κολυμπούσε στα πελάγη τού (κατά φαντασίαν) "νέου μακεδονικού αγώνα" και η ανταπόκριση του κοινού στην εισήγηση του τολμηρού επιχειρηματία υπήρξε μαζικότατη: αρκεί κανείς να ξεφυλλίσει τις εφημερίδες των ημερών για να αλιεύσει δεκάδες "εθνικά υπερήφανες" δηλώσεις καταναλωτών που απορρίπτουν μετά βδελυγμίας τα ανθελληνικά γκούντα. Η επιτυχία του εγχειρήματος ήταν τέτοια, που γρήγορα βρέθηκαν μιμητές του -από τα τα συνεταιριστικά σούπερ μάρκετ "Αθηνά" ώς τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Ιδιοκτητών Φροντιστηρίων Ξένων Γλωσσών- προτού το όλο ρεύμα καταλαγιάσει μπροστά στο φόβο των ευρωπαϊκών τουριστικών αντιποίνων.

Οκτώ χρόνια μετά τις μέρες εκείνες τις γενικευμένης εθνικής ανάτασης, ο κ. Βερόπουλος δείχνει να βρίσκεται ξανά στην πρωτοπορία της μακεδονικής μας πολιτικής. Τα τρία σούπερ μάρκετ που έχει ανοίξει στα Σκόπια επιδεικνύονται από τους κατοίκους της πόλης ως ένα χτυπητό παράδειγμα της ελληνικής οικονομικής διείσδυσης στη γειτονική μας χώρα. Το πιο ενδιαφέρον, ωστόσο, είναι η απρόσκοπτη προσαρμογή του πάλαι ποτέ σκοπιανοφάγου επιχειρηματία στις τοπικές προδιαγραφές, ακόμη και όσον αφορά την επίμαχη ορολογία: τυπικό δείγμα, οι τσάντες των υποκαταστημάτων του στην Π.Γ.Δ. Μακεδονίας, με το σήμα της επιχείρησης και την επιγραφή Made in Macedonia [3]. Ο κίτρινος χαμογελαστός ήλιος στο κέντρο, είναι το έμβλημα της τρέχουσας καμπάνιας του εκεί Υπουργείου Εμπορίου κατά της ξενομανίας και υπέρ της κατανάλωσης τοπικών προϊόντων (κάτι σαν το δικό μας "Ο επιμένων Ελληνικά" της δεκαετίας του '80). Οι σχετικές αφίσες, τις οποίες βλέπει κανείς στις βιτρίνες όλων των καταστημάτων της χώρας, φέρουν στα σλαβομακεδονικά την παρότρυνση "Να αγοράζουμε ντόπια προϊόντα" και την επεξήγηση: "Made in Macedonia. Για το καλό μας" [4]. Η υιοθέτηση του συνθήματος από την αλυσίδα του κ. Βερόπουλου πιστοποιεί με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ότι η υστερία του 1992-94 έχει όντως παρέλθει ανεπιστρεπτί.

 

Ο ρεαλιστής Ίων

 

Η μορφή του συνδέθηκε όσο τίποτε άλλο με την αναζωπύρωση του μακεδονικού, στις αρχές της περασμένης δεκαετίας. Από τους βασικούς οργανωτές του (αυθεντικού) Μακεδονικού Αγώνα το 1903-04 αλλά και ηγετική φυσιογνωμία του ελληνικού εθνικισμού της εποχής, ο Ιωάννης ("Ιών") Δραγούμης ανασύρθηκε ξαφνικά από το χρονοντούλαπο της Ιστορίας (και το ρεπερτόριο της "εθνικιστικής" ακροδεξιάς) για να αναγορευτεί σε ένα είδος πανεθνικού ινδάλματος. Παραγνωρισμένα επί δεκαετίες εξαιτίας του παρωχημένου προβληματισμού τους, τα κείμενά του άρχισαν να επανεκδίδονται σε μαζική κλίμακα και να προβάλλονται άκριτα ως ο κατεξοχήν εθνοσωτήριος στοχασμός. Στην προβολή του αυτή συνεισέφερε, βέβαια, αρκετά και η θυελλώδης προσωπική ζωή του: όπως θα θυμούνται οι αναγνώστες, κεντρικός ιστός του πολυδιαφημισμένου σχετικού σίριαλ του ΑΝΤ-1 (1993) δεν ήταν άλλος από το περιπετειώδες ειδύλλιο του Ίωνα με την "εθνική μας συγγραφέα", Πηνελόπη Δέλτα.

Επτά χρόνια μετά, η έκδοση του αδημοσίευτου αρχείου του Ίωνα για τα γεγονότα της εποχής έρχεται να τινάξει στον αέρα ένα μεγάλο μέρος από την εικόνα που επί δεκαετίες είχε χτιστεί για πρόσωπα και πράγματα. Αναφερόμαστε στα "Τετράδια του Ιλιντεν", μια ογκώδη συλλογή εγγράφων, επιστολών και προσωπικών σημειώσεων του Δραγούμη (και, δευτερευόντως, άλλων προσωπικοτήτων της εποχής) που επιμελήθηκε κι εξέδωσε πρόσφατα ο Γιώργος Πετσίβας, και τα οποία καλύπτουν ολόκληρο το κρίσιμο διάστημα της παρουσίας του τελευταίου στη Μακεδονία (Φεβρουάριος 1903 - Απρίλιος 1904). Πρόκειται για το σύνολο του σχετικού υλικού που φυλάσσεται στο Αρχείο Ίωνα Δραγούμη, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, και το οποίο βάσει των όρων που είχε θέσει η δωρήτρια οικογένεια παρέμενε κλειστό μέχρι το 2000. Η εικόνα που ξεπηδά μέσα από τις σελίδες του έρχεται να αμφισβητήσει κατ' επανάληψη τους εθνικούς μύθους που έχουν πλεχθεί γύρω από την πολιτική προϊστορία της περιοχής και των κατοίκων της - και κυρίως για τη μεγάλη αντιοθωμανική εξέγερση του 1903, που αποτελεί και το κλειδί για την κατανόηση των μετέπειτα εξελίξεων.

Η μεγαλύτερη έκπληξη της συλλογής είναι ωστόσο ότι, διά στόματος του κατεξοχήν συμβόλου των καθ' ημάς εθνικιστών, έρχεται να συνηγορήσει όσο γίνεται πιο θερμά υπέρ των ρεαλιστικών χειρισμών και της "ελαστικότητας" στην εξωτερική πολιτική. Δεν αναφερόμαστε μονάχα στα σχέδια του Ίωνα για πιθανό εισοδισμό του ελληνικού μηχανισμού στις τάξεις των κομιτατζήδων, έτσι ώστε "να εκτραπεί το κίνημα προς όφελός μας". Το πιο εντυπωσιακό -και οδυνηρό για όσους μετέτρεψαν την εικόνα του σε λάβαρο του πιο ανορθολογικού εθνικισμού- είναι η ρητή επισήμανσή του ότι, ακόμη και σε μια συγκυρία όπου το διακύβευμα ήταν απόλυτα πραγματικό, η οργανωμένη εθνικιστική ζύμωση στο εσωτερικό της χώρας μόνο αρνητικά μπορούσε να επιδράσει στις εξελίξεις. "Εν Ελλάδι δεν πρέπει να εξάπτωνται πλέον του δέοντος περί των Μακεδονικών", γράφει χαρακτηριστικά στον πατέρα του στις 6 Απριλίου 1904. "Ας εξάπτωνται τόσον μόνον όσον απαιτείται ίνα χορηγώσιν υπέρ της Μακεδονίας. Αλλ' ουδέ και τούτον είναι αναγκαίον. Χρήματα έχει η Κυβέρνησις ικανά. [...] Πέρυσιν ήτο αναγκαίον να εξαφθή ο Ελληνισμός ίνα βιάση την Κυβέρνησιν να αναλάβη τον αγώνα. Αλλ' αφού η Κυβέρνησις ήδη εννόησε και ανέλαβε (καλώς ή κακώς) το έργον, πρέπει να παύση η έξαψις των εν Ελλάδι. Αν θέλεις, ανακοίνωσον ταύτα είς τινάς. Πρέπει να ώμεν ελαστικοί εν τη πολιτική".

(Ελευθεροτυπία, 11/6/2000)

 

www.iospress.gr                                             ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ - ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ