ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ

1.   2.   3.


ΣΤΟ ΟΡΙΟ



ΤΟ ΙΔΡΥΜΑ. Το Βασιλικό Εθνικό Ίδρυμα δημιουργήθηκε το 1947, ως ΝΠΙΔ αρμόδιο για τη διεκπεραίωση του "φιλανθρωπικού έργου" της Φρειδερίκης. Αργότερα μετονομάστηκε σε "Εθνικό Ίδρυμα 'Ο Βασιλεύς Παύλος'" και, μετά το 1981, σε "Εθνικό Ίδρυμα Νεότητας". Σύμφωνα με τον Meynaud (1965), την περίοδο εκείνη αποτελούσε "την χαρακτηριστικότερη και πιο συστηματική περίπτωση σφετερισμού εις βάρος της λαϊκής κυριαρχίας", καθώς "κατέληξε να αποτελεί ένα είδος οργανισμού κοινωνικών ασφαλίσεων με αποκλειστικά μοναρχική διοίκηση, που αναπτύσσει τη δράση του παράλληλα προς το επίσημο κρατικό σύστημα" (σ.340). Για τη χρηματοδότησή του -εκτός από τα μυστικά κονδύλια των Ειδικών Προγραμμάτων- είχε επιβληθεί μια ολόκληρη γκάμα έμμεσων φόρων στα δημόσια θεάματα, τα εισαγόμενα ΙΧ, τον καπνό κόκ.

Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ. "Εις τας Νομαρχίας Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, εις άς εφαρμόζεται το Ειδικόν Πρόγραμμα, υφίστανται ειδικά Γραφεία (Γραφεία Πολιτιστικών Σχέσεων) άτινα μεριμνούν δια τα πάσης φύσεως θέματα των εν λόγω Προγραμμάτων", επισημαίνει σε εμπιστευτικό έγγραφό του προς τη διοίκηση του Ιδρύματος ο ΓΓ του ΥΒΕ, Κων/νος Μαρινάκης (16/6/76). "Ως εκ τούτου, δεν είναι αναγκαία η ανάμιξις ετέρων υπαλλήλων, καθόσον τα ως άνω Γραφεία είναι ενήμερα τόσον της εφαρμοζομένης επί του θέματος πολιτικής όσον και των αναγκαίων προτεραιοτήτων". Το 1976, τέτοια γραφεία υπήρχαν στις Νομαρχίες Φλωρίνης, Καστορίας, Κοζάνης, Κιλκίς, Σερρών και Πέλλας. Αργότερα διατηρήθηκαν μονάχα στις (αισθητά πιο "ευπαθείς") νομαρχίες της Δυτικής Θράκης.


Η ΕΠΙΛΟΓΗ. Σύμφωνα με αναλυτική έκθεση του Ε.Ι. προς τα αρμόδια Γραφεία Πολιτιστικών Σχέσεων (19/5/76), οι έφηβοι που θα επιλέγονταν έπρεπε να είναι "ηλικίας από 14 έως και 18 ετών, εκ πτωχών ως επί το πλείστον οικογενειών, διακρινόμενοι δια το ήθος, φρόνημα και ικανότητα μεταδόσεως των εντυπώσεων εκ των εκδρομών εις τους συμπολίτας των προς όφελος του επιδιωκομένου υπό τούτων σκοπού, κυρίως δε εκ των καλών μαθητών των Μαθητικών Εστιών και Κέντρων Νεότητος του Εθνικού Ιδρύματος". Οι αγροτομητέρες έπρεπε να έχουν ηλικία "ουχί μεγαλυτέρα των 40 ετών", και "να διακρίνωνται δια την εν πνεύματι Κοινοτικής Αναπτύξεως προσφοράν κοινωνικών υπηρεσιών εις τα χωρία των ως και δια τας φιλοπροοόδους τάσεις των, και να δίδουν άριστον παράδειγμα Εθνικής και Ηθικής συμπεριφοράς".


ΤΑ ΑΣΜΑΤΑ. Ειδική προσοχή καταβάλλεται -και μάλιστα διαχρονικά- για το "σωστό" περιεχόμενο και ύφος της μουσικής διασκέδασης των εκδρομέων. "Το κοινόν και άγονον ενδιαφέρον των μαθητών περί την λαϊκήν μουσικήν, εδυσχαίρανεν ημάς αρχικώς εις την προσπάθειαν δημιουργίας εθνικής ατμοσφαίρας κυρίως προ της αφίξεως ημών εις χώρους ιστορικούς, ένθα θα έδη εκ των προτέρων να υφίσταται κατάλληλος ψυχική προπαρασκευή", σημειώνει σε μια από τις εκθέσεις του το 1964 το Χρήστος Κωνσταντόπουλος. "Δια την περίπτωσιν ταύτην, εγένετο διακοπή των λαϊκών ασμάτων και από του μικροφώνου του πούλμαν, απησχολούντο οι μαθηταί υφ' ημών επί θέματος ευχαρίστου και ενδιαφέροντος άπαντα τα μέλη της ομάδος". Δώδεκα χρόνια αργότερα, οι οδηγίες του Ε.Ι. προβλέπουν ρητά (19/5/76) ότι "τραγούδια ψυχοφθόρα απαγορεύονται" κατά τη διαδρομή. Αλλά κι εν έτει 1980, ο αρχηγός της τότε εκδρομής θα σημειώσει με ανακούφιση στον απολογισμό του ότι "αυτή τη φορά δεν υπήρχαν κασέτες (ευτυχώς) με ρεμπέτικα και ψυχοφθόρα άσματα"...


ΟΙ ΑΝΑΓΩΓΟΙ. Παρά τις συνήθεις θριαμβολογίες, οι εκθέσεις των υπευθύνων δεν παραλείπουν ωστόσο να αναφερθούν και σε δυσάρεστες πλευρές της επαφής τους με τους "αγροτόπαιδες". Ενα από τα συμβάντα που ο αρχηγός της εκδρομής του 1964 επικαλείται ως ενδεικτικό της "εγκαταλείψεως των νέων από απόψεως αγωγής", μας φέρνει όντως σε μια άλλη Ελλάδα: "Η 3η ομάς μαθητριών, κατά την διανυκτέρευσίν της εις την Εθνικήν Ακαδημίαν Σωματικής Αγωγής εν Αθήναις, αντί των αποχωρητηρίων τα οποία επεδείχθησαν αυταίς προ της κατακλίσεως, εχρησιμοποίησαν τον προ των κοιτώνων διάδρομον. Κατά την επομένην, άι ίδιαι τη προτροπή των συνοδών των διδασκαλισσών, απεκατέστησαν μετά δυσκολίας την καθαριότητα". Απροσδιόριστα παραμένουν, αντίθετα, τα "ζητήματα " που "εδημιουργήθησαν από μέρους ελαχίστων κατασκηνωτριών" το 1980, και τα οποία εκτιμάται ότι "χρήζουν ιδιατέρας συζητήσεως μεταξύ του Εθνικού Ιδρύματος και Υπουργείου Βορείου Ελλάδος (Υπηρεσία Πολιτικών Υποθέσεων)".

 


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Τάσος Κωστόπουλος "Η απαγορευμένη γλώσσα. Κρατική καταστολή των σλαβικών διαλέκτων στην ελληνική Μακεδονία" (Αθήνα 2000, εκδ. Μαύρη Λίστα). Ένας αιώνας υπηρεσιακών σχεδιασμών για την εξάλειψη του "τρισκατάρατου ξενικού ιδιώματος" μέσα από δημοσιεύματα, αφηγήσεις και έγγραφα, πολλά από τα οποία έρχονται στο φως για πρώτη φορά. Εκτενής αναφορά στα Ειδικά Προγράμματα της δεκαετίας του '60.

Μπένεντικτ Άντερσον "Φαντασιακές κοινότητες. Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού" (Αθήνα 1997, εκδ. Νεφέλη). Πρωτοπόρα μελέτη σχετικά με τη διαδικασία και τους όρους συγκρότησης του σύγχρονου έθνους. Έμφαση στα πολιτισμικά συμφραζόμενα της εθνογένεσης και ειδική αναφορά στο ρόλο που διαδραμάτισαν οι μετακινήσεις μαθητών και υπαλλήλων στην εμπέδωση της έννοιας του εθνικού χώρου.

Άννα Φραγκουδάκη "Τα αναγνωστικά βιβλία του δημοτικού σχολείου. Ιδεολογικός πειθαναγκασμός και παιδαγωγική βία" (Αθήνα 1978, εκδ. Θεμέλιο). Διεισδυτική ανάλυση του περιεχομένου των σχολικών βιβλίων της περιόδου 1954-74, και μέσα από αυτά των αξιών και προτύπων που πρόβαλε -και εν πολλοίς επέβαλε- η κυρίαρχη μετεμφυλιακή εθνικοφροσύνη.

Βασίλης Γούναρης, Γιώργος Αγγελόπουλος & Ιάκωβος Μιχαηλίδης (επιμ) "Ταυτότητες στη Μακεδονία" (Αθήνα 1997, εκδ. Παπαζήσης). Συλλογή κειμένων για τις ποικίλες εκφάνσεις του εθνικού και εθνοτικού αυτοπροσδιορισμού στην ελληνική (αλλά και τη μείζονα) Μακεδονία.

Jean Meynaud "Πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα" (Αθήνα 1975, εκδ. Μπάυρον). Η πρώτη σοβαρή ανάλυση των πολιτικοκοινωνικών δυνάμεων της μετεμφυλιακής Ελλάδας, γραμμένη το 1965 κι αξεπέραστη μέχρι σήμερα. Λεπτομερής αναφορά στην "σκανδαλώδη" υποκατάσταση των κοινωνικών λειτουργιών του κράτους από το Βασιλικό Εθνικό Ιδρυμα, οι δραστηριότητες του οποίου εντάσσονται στις ευρύτερες παρεμβάσεις της Φρειδερίκης στην πολιτική και κοινωνική ζωή.

Πέτρος Βότσης "Μακεντόντσετο" (Αθήνα 1998, εκδ. Πλέθρον). Αυτοβιογραφική αφήγηση ενός σλαβόφωνου μακεδονόπουλου από τα χρόνια του Εμφυλίου. Ιδιαίτερα ζωντανή η αποτύπωση της εξόδου από το γνώριμο κύκλο του χωριού, της πρώτης επαφής με το "αλλόγλωσσο" περιβάλλον της υπόλοιπης Ελλάδας και της τελικής καθόδου στον αφιλόξενο και συνάμα εντυπωσιακό κόσμο της μεγαλούπολης. Εμπειρίες, που θα μπορούσαν να θεωρηθούν λίγο πολύ αντιπροσωπευτικές για την πρώτη γενιά εκδρομέων του ΒΕΙ. 


ΔΕΙΤΕ

Αμαρκόρντ (Amarcord) του Φεντερίκο Φελίνι (1974). Παιδικές αναμνήσεις του σκηνοθέτη από την "εθνική διαπαιδαγώγισή" του επί μουσολινισμού. Χαρακτηριστική η σκηνή της κωμικοτραγικής διάβασης του -σχεδόν αποξηραμένου, πια- Ρουβίκωνα από τους μαθητές και τον οιστρηλατημένο δάσκαλό τους.

(Ελευθεροτυπία, 28/5/2000)

 

www.iospress.gr                                 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ