ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ

1.   2.   3.


Τα δρομολόγια του έθνους

Μπορεί το ιδεολογικοπολιτικό τους περιεχόμενο να ξεχείλιζε από κάθε λογής αρχαϊσμούς, η βασική όμως ιδέα των εκδρομών του Εθνικού Ιδρύματος φαίνεται πως δικαιώνεται απόλυτα από τις κατεξοχήν νεωτεριστικές επεξεργασίες των κοινωνικών επιστημών. Αναφερόμαστε συγκεκριμένα στον γνωστό κοινωνικό ανθρωπολόγο και ιστορικό Μπένεντικτ Άντερσον και το -κλασικό πλέον- βιβλίο του "Φαντασιακές κοινότητες. Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού" (1983). Μελετώντας τις διαδικασίες και τους όρους της εθνικής συγκρότησης στις πάλαι ποτέ ευρωπαϊκές αποικίες του Τρίτου Κόσμου, ο Άντερσον καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτό που καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την έκταση των υπό διαμόρφωση εθνικών "φαντασιακών κοινοτήτων" υπήρξαν οι μετακινήσεις της μορφωμένης νέας γενιάς που κλήθηκε να επανδρώσει τον τοπικό διοικητικό μηχανισμό: με δυο λόγια, η εικόνα της κάθε πατρίδας αναδύθηκε μέσα από τους σχολικούς χάρτες κι εμπεδώθηκε χάρη στα (πραγματικά ή δυνητικά) "προσκυνήματα" που συγκροτούσαν οι υπηρεσιακές διαδρομές των κατώτερων υπαλλήλων στην επικράτειά της. Η άμεση επαφή με τις επιμέρους διαφορετικές συνιστώσες του "εθνικού χώρου", εκτιμά ο συγγραφέας, λειτούργησε καθοριστικά για την ανεξίτηλη εγγραφή της έννοιας του τελευταίου στη συλλογική συνείδηση.
Εκτιμήσεις ενός κοσμοπολίτη διανοούμενου, χωρίς την παραμικρή επαφή με τις ιδιαιτερότητες της εθνικής συγκρότησης στην καθ' ημάς Ανατολή; Κατά διαβολική σύμπτωση, την ίδια ακριβώς διαπίστωση -για τον καθοριστικό ρόλο των μετακινήσεων στη συλλογική συνειδητοποίηση της έννοιας του εθνικού χώρου- έχει κάνει, σε εντελώς ανύποπτους καιρούς, και ο διεισδυτικότατος Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Ο λόγος του αφορά φυσικά τη γενιά των αγωνιστών του '21. "Εις τον καιρό μου η κοινωνία των ανθρώπων ήτο μικρή, δεν είναι παρά η επανάστασίς μας οπού εσχέτισε όλους τους Έλληνας", διαβάζουμε στα απομνημονεύματα που ο Γέρος του Μοριά υπαγόρευσε το 1836 στο Γεώργιο Τερτσέτη. "Ευρίσκοντο άνθρωποι οπού δεν εγνώριζαν άλλο χωριό μακριά μίαν ώραν από το εδικό τους. Την Ζάκυνθο την ενόμιζαν ως νομίζομεν τώρα το μακρύτερο μέρος του κόσμου. Η Αμερική μας φαίνεται ως πως τους εφαίνετο αυτών η Ζάκυνθος, έλεγαν εις την Φραγκιά"...


Εκδρομές και προπαγάνδα


Μπορεί να χρειάστηκε να περιμένουμε ως τα μέσα της δεκαετίας του '60 για να πάρουν οι "εθνοδιαπλαστικές" εκδρομές των μακεδονόπουλων τη συστηματική μορφή που τους έδωσαν ο μηχανισμός του Εθνικού Ιδρύματος και η σταθερή χρηματοδότηση των Ειδικών Προγραμμάτων, οι πρώτες όμως εφαρμογές της ίδιας ιδέας χρονολογούνται από πολύ νωρίτερα.

Ένα κάποιο βήμα είχε σημειωθεί ήδη πριν το 1912, όταν τα αντιμαχόμενα βαλκανικά κράτη επιδίδονταν σε αγώνα δρόμου για να κατακτήσουν "το των ψυχών έδαφος" των σλαβόφωνων χριστιανών της περιοχής. Παράλληλα με την ένοπλη δράση, οι επιτελείς του Μακεδονικού Αγώνα θα επιστρατεύσουν τη μέθοδο των ταξιδιών στην Αθήνα, προκειμένου να τονωθεί το εθνικό φρόνημα των γηγενών. "Εδημιουργήθη επικοινωνία μεταξύ των Μακεδόνων της υπαίθρου χώρας και της Ελλάδος", γράφει χαρακτηριστικά στις αναμνήσεις του ο στρατηγός Αλέξανδρος Μαζαράκης. "Μετά των αποστελλομένων προς εκπαίδευσιν και εκγύμνασιν, απεστέλλοντο ασθενείς ακόμη δε και προς απλήν επίσκεψιν, ως κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνας του 1906, οπότε απεστάλησαν από πλείστα Μακεδονικά χωρία σλαυόφωνοι, επέστρεψαν δε ενθουσιασμένοι" ("Απομνημονεύματα", Αθήναι 1948, σ. 73).

Αυτά όμως αφορούν το απώτατο παρελθόν. Ως έλληνες -και όχι οθωμανοί- πολίτες, παιδιά από τα "ευπαθή" χωριά της βορειοδυτικής Μακεδονίας συμμετείχαν για πρώτη φορά σε τέτοιες εκδρομές στα μέσα της δεκαετίας του '30. Οργανωτής τους ήταν ένας (τυπικά τουλάχιστον) ιδιώτης: ο Συμεών Στανόης, κοινοτικός γραμματέας του χωριού Αλωνα και πρόεδρος του εκεί "Προοδευτικού Συλλόγου Νέων" που είχε συσταθεί με παρότρυνση και υλική υποστήριξη του νομάρχη Σουλιώτη-Νικολαϊδη και διακηρυγμένο σκοπό την "διάδοσιν της Ελληνικής γλώσσης, των Ελληνικών ασμάτων και την εξύψωσιν του Εθνικού φρονήματος εις απάσας τας Κοινότητας του Νομού". Σε μεταγενέστερο (28/10/36) υπόμνημά του προς το βασιλιά Γεώργιο Β΄, θα εξηγήσει ο ίδιος με κάθε λεπτομέρεια το σκεπτικό που τον ώθησε στο σχεδιασμό του πρώιμου αυτού κοινωνικού τουρισμού: "Από του έτους 1930 διέβλεπον ότι η Νεολαία του Νομού Φλωρίνης ήρχισε να διαπνέεται και καθοδηγήται από ιδέας αντεθνικάς. Εις τα χωρία των περιφερειών Φλωρίνης και Καστορίας, ευρισκόμενα υπό την επίρρειαν των αντεθνικών προπαγανδών (κομμουνιστών, αυτονομιστών) μέγα μέρος της νεολαίας ήρχισε να παρουσιάζεται επηρεασμένον από διάφορα άσματα και μέσα που τακτικά τα ενεφάνιζον άι προπαγάνδαι εις συγκεντρώσεις και διασκεδάσεις και να στρέφεται προς αυτάς. [...] Εσκέφθην ότι τούτο δύναται να καταπολεμηθή με την διενέργειαν εκδρομών νέων και νεανίδων εις την πρωτεύουσαν και λοιπά μέρη της Ελλάδος, όπου ερχόμενοι εις επαφήν με τον λαόν του κέντρου και τον ελληνικόν πολιτισμόν θα ήσαν σε θέση να αποκρούσουν κάθε φθοροποιόν προπαγάνδαν στρεφομένην εναντίον της πατρίδος".

Για την υλοποίηση του σχεδίου, διαφωτιστική είναι η πυκνή σχετική αλληλογραφία που περιέχεται στο αρχείο του τοπικού πολιτικού (και Γενικού Διοικητή Μακεδονίας το 1933-34) Φίλιππου Δραγούμη. Η πρώτη απ' αυτές τις εκδρομές, το Σεπτέμβριο του 1934, αφορούσε 60 παιδιά από 10 χωριά της Φλώρινας και περιορίστηκε στα αξιοθέατα των Αθηνών. Μια δεύτερη, το Μάρτιο του 1936, επεκτάθηκε σε γύρο της Πελοποννήσου, με πανηγυρική υποδοχή των εκδρομέων από τις κατά τόπους αρχές. Ήταν άλλωστε η εκτεταμένη κινητοποίηση του κρατικού μηχανισμού αυτή που έκανε δυνατή την πραγματοποίησή της. "Δεν παραλείπω να σου υπενθυμίσω", γράφει χαρακτηριστικά ο Δραγούμης στο Στανόη στις 30.3.36, "ότι πρέπει να ευχαριστήσεις τας διαφόρους αρχάς που συνέτειναν εις την επιτυχίαν της εκδρομής, ήτοι τα Υπ. Εξωτερικών, Εσωτερικών, Παιδείας & Στρατιωτικών, τους ΣΕΚ και ΣΠΑΠ, του Τουρισμού, τους Νομάρχας Αρκαδίας, Μεσσηνίας και Αχαϊας, το Γενικόν Επιτελείον Στρατού, την Γεν. Διοίκησιν Μακεδονίας, το Γ΄ Σώμα Στρατού και τον κ. Βλάχον διά την έκπτωσιν εις το βασιλικόν θέατρον".

(Ελευθεροτυπία, 28/5/2000)

 

www.iospress.gr                                 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ