Η ΠΟΙΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΛΑΣΦΗΜΙΑΣ



1.   2.   3.



ΟΡΙΑ


Ο όρος «βλασφημία» ως ένδειξη ασέβειας προς τους Θεούς είναι σχεδόν άγνωστος στην ελληνική αρχαιότητα. Οι απειροελάχιστες σχετικές αναφορές περιορίζονται στον Πλάτωνα, τον Πίνδαρο και τον Μένανδρο. Στους «Νόμους» ο Πλάτωνας, μιλώντας για βλασφημία, αναφέρεται απλώς σε νεολαιίστικη παρέκκλιση, ένα είδος ανεπίτρεπτης αλλά θεσμοθετημένης ελευθεριότητας: «Αφού γίνει θυσία και καούν τα σφάγια σύμφωνα με το νόμο, αν κάποιος, λέμε, παρουσιαστεί προσωπικά στους βωμούς και στους ναούς, γιος ή αδερφός, και αρχίζει να ξεστομίζει κάθε λογής βλαστήμιες, δε θα πούμε άραγε ότι με τα λόγια ενσπείρει στην ψυχή του πατέρα και των άλλων συγγενών του απογοήτευση, θλίψη και δυσάρεστα συναισθήματα;» (απόδοση Βασίλη Μοσκόβη, βιβλίο Ζ’, 800, c). 

Οι άλλοι που εμφανίζονται να βλαστημούν στους «Νόμους» είναι οι ψυχικά διαταραγμένοι: «Άλλοι τρελαίνονται επειδή τη βίαια φυσική τους προδιάθεση χειροτέρεψε και η κακή τους ανατροφή. Αυτοί είναι που, με την παραμικρή αφορμή, ξεφωνίζουν δυνατά, ξεστομίζουν φοβερές βλαστήμιες ο ένας εναντίον του άλλου, και παρουσιάζουν ένα θέαμα που δεν ταιριάζει με κανένα τρόπο σε μια πόλη που έχει καλούς νόμους. Θα διατυπώσουμε, λοιπόν, ένα και μοναδικό νόμο για να απαγορευθεί σ’ αυτούς τους ανθρώπους να ξεστομίζουν απρεπείς εκφράσεις. Και να ποιος είναι: Κανείς να μη βρίζει τον άλλο.» (στο ίδιο, βιβλίο ΙΑ’, 934 e). Είναι σαφές ότι ο Πλάτωνας μιλάει εδώ για απλή εξύβριση μεταξύ ανθρώπων και όχι για ασέβεια προς τους Θεούς. 

Αντιθέτως, στην Ιουδαιοχριστιανική παράδοση η απαγόρευση της βλασφημίας είναι συστατικό στοιχείο της πίστης και αρχικά συνδέεται με την υποταγή στην κοσμική εξουσία: «Το Θεό δεν πρέπει να τον βλαστημάς, ούτε κανέναν άρχοντα του λαού σου να βρίζεις.» (Έξοδος, 22,27). Η τιμωρία της βλασφημίας πρέπει να είναι αμείλικτη. «Αυτός που θα βλαστημήσει το όνομα του Κυρίου, πρέπει οπωσδήποτε να θανατωθεί: ολόκληρη η κοινότητα θα τον λιθοβολήσει, είτε είναι ξένος είτε Ισραηλίτης. Αφού βλαστήμησε το όνομα του Κυρίου πρέπει να θανατωθεί.» (Λευιτικόν, 24,16). Είναι αδύνατον να γνωρίζουμε σήμερα πόσο συχνά εφαρμοζόταν αυτή η θανατική ποινή για τους βλάσφημους. Υπάρχουν ωστόσο σχετικές αναφορές τόσο στην Παλαιά (ο Ναβουθαί στο Α’ Βασιλέων 21,14) όσο και στην Καινή Διαθήκη (ο Στέφανος στις Πράξεις Αποστόλων, 7,58).

Ο Χριστιανισμός ακολουθεί την εβραϊκή παράδοση στο θέμα της βλασφημίας. «Όποιος πιστέψει και βαφτιστεί θα σωθεί. Όποιος δεν πιστέψει θα καταδικαστεί.» (Μαρκ. 16,16). «Φύγετε από μπροστά μου καταραμένοι. Πηγαίνετε στην αιώνια φωτιά που έχει ετοιμαστεί για το διάβολο και τους δικούς του.» (Ματθ. 25,41).

Κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία το αδίκημα βλασφημίας δεν διακρίνεται από το έγκλημα της εσχάτης προδοσίας. Ως αυτοτελές αδίκημα η βλασφημία εμφανίζεται για πρώτη φορά μετά την προσχώρηση του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου στον Χριστιανισμό. 

Οι πρώτοι επίσημοι νόμοι εναντίον της βλασφημίας που διαπράττουν οι εθνικοί και οι αιρετικοί εμφανίζονται το 380 στον Κώδικα του Θεοδοσίου. Η πρώτη επίσημη εκτέλεση βλάσφημου-αιρετικού καταγράφεται το 385.

Η πλήρης διατύπωση του αδικήματος της βλασφημίας απαντάται αρκετά αργότερα, στον Κώδικα του Ιουστινιανού και αργότερα στις Νεαρές (535-540). Το κείμενο (LXXVII, 1-2) αντιγράφει απολύτως τις ποινές εναντίον των βλάσφημων που προβλέπει ο μωσαϊκός νόμος.

Η ανάδειξη της βλασφημίας ως μείζονος εγκλήματος κατά τους Μέσους Χρόνους σχετίζεται με την παράλληλη ενίσχυση κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας και την ταύτιση του σεβασμού στο λόγο του Θεού με την υποταγή στον ηγεμόνα. 


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Patrice Dartevelles, Philippe Denis, Johannes Robyn "Βλασφημία και Ελευθερία" (μετάφραση Βίκυ Παπαοικονόμου, επιμέλεια, νομική τεκμηρίωση, επίμετρο Δημήτρη Δημούλη, υπό έκδοση στη "Μαύρη Λίστα"). Επιστημονική, ιστορική και θεολογική προσέγγιση του προβλήματος από τα στελέχη της LABEL (Ένωση για την Κατάργηση των Νόμων που Απαγορεύουν τη Βλασφημία). Περιλαμβάνεται η σύγχρονη ευρωπαϊκή νομολογία και έχει προστεθεί μελέτη του Δημήτρη Δημούλη για την ελληνική περίπτωση, με τίτλο "Βλασφημία, ένα φεουδαρχικό υπόλειμμα στο θρησκευόμενο κράτος".

Δημήτρη Χριστόπουλου (επιμ.) "Νομικά ζητήματα θρησκευτικής ετερότητας στην Ελλάδα" (Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων, εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 1999). Οι σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας στη σύγχρονη Ελλάδα από νομική σκοπιά. Η χαμένη ευκαιρία της συνταγματικής αναθεώρησης, το πρόβλημα της θρησκευτικής ελευθερίας, οι ευρωπαϊκές διαστάσεις.

Nicolas Walter "Blasphemy, Ancient and Modern" (Rationalist Press Association, London 1990). Μια κριτική παρουσίαση της ιστορίας και της νομικής υπόστασης του αδικήματος της βλασφημίας από τη σκοπιά του "βλάσφημου". Ο συγγραφέας είναι γραμματέας της αγγλικής Επιτροπής Εναντίον των Νόμων της Βλασφημίας. 

Karlheinz Deschner "Die beleidigte Kirche" (Ahriman, Freiburg 1988). Η περίπτωση της ποινικής δίωξης ενός γερμανού φοιτητή, ο οποίος χαρακτήρισε την Εκκλησία ως τη "μεγαλύτερη εγκληματική οργάνωση στην ιστορία της ανθρωπότητας." Ο συγγραφέας ανατρέπει την κατηγορία της βλασφημίας και τεκμηριώνει με αδιάσειστα στοιχεία την αλήθεια των ισχυρισμών του κατηγορουμένου. Ο ίδιος έχει συντάξει την πολύτομη "Εγκληματική Ιστορία του Χριστιανισμού", η οποία θεωρείται πλέον κλασική και τη μελέτη "Σεξουαλικότητα και Χριστιανισμός" που έχει μεταφραστεί και στα ελληνικά.

Αρχ. Μ. Κοντοστάνου "Το Α' εν Αθήναις Αντιβλασφημικόν Συνέδριον" (Εν Αθήναις 1937). Τα πρακτικά του "Αντιβλασφημικού Συνεδρίου", το οποίο οργανώθηκε από εκκλησιαστικούς παράγοντες κατά τη δικτατορία Μεταξά για να επιβάλει σκληρές ρυθμίσεις κατά της βλασφημίας.


ΔΕΙΤΕ

Ένας προφήτης μα τι προφήτης (The life of Brian) του Τέρι Τζόουνς (1979). Καταλυτική σάτιρα της Καινής Διαθήκης από την ομάδα των Μόντι Πάιθονς, με σημείο εκκίνησης μια ιστορική παρεξήγηση: οι τρεις μάγοι κατά λάθος φέρνουν τα δώρα (και χρίζουν ως Μεσσία) όχι τον Ιησού αλλά τον απλό θνητό Μπράιαν. Από τις χαρακτηριστικές στιγμές της ταινίας, ο λιθοβολισμός του ανθρώπου που υπέπεσε στο αμάρτημα της βλασφημίας...

(Ελευθεροτυπία, 2/4/2000)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ