Η ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΤΟΥ ΦΑΣΤ-ΦΟΥΝΤ

1.   2.   3.

 

Η δίκη των χάμπουργκερ


Η δικαστική υπόθεση που επρόκειτο να καταλήξει στη μεγαλύτερη δίκη στην ιστορία της Μεγάλης Βρετανίας ξεκίνησε το 1990, ύστερα από μήνυση του διεθνούς κολοσσού Μακντόναλντ εναντίον των μελών μιας μικρής ομάδας αντιεξουσιαστών οικολόγων ακτιβιστών που έχουν το όνομα London Greenpeace (δεν ταυτίζονται με τη γνωστή διεθνή οργάνωση). Η κατηγορία (συκοφαντική δυσφήμηση) είχε σχέση με μια προκήρυξη που μοίραζαν οι κατηγορούμενοι, και στην οποία η βιομηχανία φαστ-φουντ εμφανιζόταν να προωθεί ανθυγιεινό φαγητό, να καταστρέφει το περιβάλλον, να εκμεταλλεύεται τους εργαζόμενους, να παραπλανά τα παιδιά και να προκαλεί πόνο στα ζώα.
Ολο το βάρος της μεγάλης εταιρείας έπεσε τελικά πάνω σε δυο μέλη της London Greenpeace, τον Ντέιβ Μόρις και την Ελεν Στιλ, οι οποίοι δεν δέχθηκαν να υπογράψουν χαρτί μετάνοιας για την προκήρυξή τους.
Η δίκη ξεκίνησε στις 28 Ιουνίου 1994 και ολοκληρώθηκε τρία χρόνια αργότερα, στις 19 Ιουνίου 1997, σπάζοντας όλα τα ρεκόρ. Από τη μια μεριά, η εταιρεία βασιζόταν στις πολύτιμες υπηρεσίες μιας ομάδας λαμπρών ειδικευμένων δικηγόρων. Από την άλλη, οι δυο κατηγορούμενοι δεν είχαν χρήματα για συνήγορο, αλλά στηρίχθηκαν στην εθελοντική βοήθεια του διεθνούς κινήματος συμπαράστασης που αναπτύχθηκε γύρω από τη μοναδική αυτή περίπτωση. Υπολογίζεται ότι η εταιρεία δαπάνησε 5 δισεκατομμύρια στην υπόθεση, ενώ οι κατηγορούμενοι βολεύτηκαν με 17,5 εκατομμύρια που συγκεντρώθηκαν από τους συμπαραστάτες τους.
Οι νόμοι περί συκοφαντικής δυσφήμησης στη Βρετανία είναι δρακόντειοι. Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που επέλεξε αυτή την οικολογική ομάδα ως αντίπαλο η Μακντόναλντ, ενώ παρόμοιες προκηρύξεις κυκλοφορούν σ' όλο τον κόσμο. Σύμφωνα με τον βρετανικό νόμο, ο κατηγορούμενος οφείλει να αποδείξει τους ισχυρισμούς του με τις καταθέσεις άμεσων μαρτύρων. Αποκλείεται, δηλαδή, η χρήση ερευνών, μελετών και συγγραμμάτων, αν δεν καταθέτει ο ίδιος ο συγγραφέας ή μελετητής. Υπ' αυτές τις συνθήκες, η υπεράσπιση των δυο ακτιβιστών ήταν σισύφειο έργο.
Δεν ήταν, λοιπόν, έκπληξη το γεγονός ότι η ετυμηγορία του δικαστηρίου υπήρξε καταδικαστική. Ο δικαστής Μπελ παραδέχθηκε ότι οι δυο κατηγορούμενοι είχαν πράγματι συκοφαντήσει την Μακντόναλντ.
Ομως η απόφαση υπήρξε πραγματικό μπούμερανγκ για την εταιρεία. Το δικαστήριο έκρινε ότι οι κατηγορούμενοι δεν μπόρεσαν να αποδείξουν τους ισχυρισμούς τους ότι η εταιρεία ευθύνεται για την καταστροφή των δασών, ότι τα προϊόντα της προκαλούν καρδιακά νοσήματα και καρκίνους, ότι έχουν σχέση με λιμούς στον Τρίτο Κόσμο και ότι οι συνθήκες εργασίας στα μαγαζιά της είναι κακές. Φυσικά, το γεγονός ότι δεν αποδείχθηκαν, δεν σημαίνει ότι οι ισχυρισμοί ήταν αναληθείς. Απλώς δεν μπόρεσαν να τους τεκμηριώσουν η Ελεν και ο Ντέιβ με τα κριτήρια του δικαστή.
Από την άλλη, όμως, μεριά, ο δικαστής δέχθηκε ως αληθείς τους ισχυρισμούς της προκήρυξης ότι η εταιρεία εκμεταλλεύεται τα παιδιά με τις διαφημίσεις της, ότι κακώς διαφημίζει τα φαγητά της ως υγιεινά, ότι οι τακτικοί της πελάτες διακινδυνεύουν την υγεία τους, ότι ευθύνεται για σκληρότητα απέναντι στα ζώα, ότι αντιτίθεται στα συνδικάτα των εργαζομένων και ότι πληρώνει χαμηλούς μισθούς.
Τον περασμένο Απρίλιο εκδικάστηκε η έφεση της υπόθεσης. Και πάλι οι κατηγορούμενοι βρέθηκαν ένοχοι, όμως η απόφαση του εφετείου δεν παρέλειψε να προσθέσει ότι η τροφή στο φαστ φουντ μπορεί να προκαλέσει πραγματικό κίνδυνο καρδιακής προσβολής.
Η υπόθεση θα συνεχιστεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.



ΣΤΟ ΟΡΙΟ

ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ
. Οταν το 1988 άνοιξε το πρώτο Μακντόναλντ στο Βελιγράδι, το γεγονός καταγράφηκε ως μια ακόμη συμβολική αποτύπωση της προέλασης του δυτικού καπιταλισμού προς ανατολάς, αλλά και της πλήρους πια ενσωμάτωσης της (ενιαίας, τότε) Γιουγκοσλαβίας στη διεθνοποιημένη οικονομία της αγοράς. Μια δεκαετία αργότερα, έμελλε να αποδειχθεί πως αυτή η ανάδειξη σε σύμβολο της παγκοσμιοποίησης και της (ιμπεριαλιστικής) Νέας Τάξης έχει και τα μειονεκτήματά της: εκφράζοντας στις 30 Μαρτίου 1999 την οργή τους για τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς ενάντια στις (άδειες) πρεσβείες των ΗΠΑ, του Βελγίου και της Τουρκίας, οι βελιγραδινοί διαδηλωτές δεν παρέλειψαν να "περιποιηθούν" δεόντως και τα δυο υποκαταστήματα της Μακντόναλντ στη σερβική πρωτεύουσα.

ΗΠΑ. Η πατρίδα της υπερατλαντικής ταχυφαγίας υπήρξε ταυτόχρονα το λίκνο της εξέγερσης κατά του "McWorld". Οι πρώτες κινητοποιήσεις κατά της εταιρείας- σύμβολο σημειώθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του '60, με το μποϊκοτάζ των προϊόντων της από μαύρες κοινότητες που διαμαρτύρονταν για τον φυλετικό καταμερισμό εργασίας στο εσωτερικό της πολυεθνικής. Ακολούθησαν οι οικολόγοι (για προφανείς λόγους), οι εβραίοι φονταμενταλιστές (που διαμαρτύρονταν για την ανάμειξη κρέατος και τυριού, που αντιβαίνει στους ιερούς κανόνες) και άλλοι πολλοί. Σε μια τυπική κινητοποίηση του είδους, στις 5 Ιανουαρίου 1995, διαδηλωτές εισέβαλαν στο πρώτο φαστφουντάδικο του Σικάγου (και της υφηλίου) την ώρα που η διοίκηση της εταιρείας γιόρταζε τα 40χρονά της, με κεντρικό σύνθημα "40 χρόνια Μαντόναλντς, 40 χρόνια τροφές για τα σκουπίδια".

ΓΑΛΛΙΑ. Στη χώρα του φωτός, τα Μακντόναλντ έγιναν το 1992-94 στόχος βίαιων επιθέσεων από αγρότες που διαδήλωναν δυναμικά ενάντια στην GATT. Οι πολιτικές δυνάμεις που επένδυσαν σε αυτές τις εκδηλώσεις αντιαμερικανισμού προέρχονταν κυρίως από το χώρο της εθνικιστικής και ρατσιστικής ακροδεξιάς (Εθνικό Μέτωπο, κλπ). Για πρώτη φορά, αριστερές κινητοποιήσεις για το ίδιο θέμα σημειώθηκαν τον Οκτώβριο του 1997, με την ευκαιρία των εγκαινίων ενός νέου φαστ-φούντ στο Παρίσι. Λίγο νωρίτερα, γκρούπες οικολόγων είχαν προχωρήσει σε θεαματικά χτυπήματα συμβόλων του "McWorld", όπως η "απαγωγή" (Μάρτιος 1997) των δυο διαφημιστικών κλόουν της εταιρείας, που οδήγησε σε βαριά καταδίκη των υπευθύνων για κλοπή (7/10/98). Τον Μάρτιο του 1998, τέλος, η φοιτητική ένωση UNEF κυκλοφόρησε προεκλογική αφίσα με το λογότυπο "Μ" της Μακντόναλντς να καταλήγει στη λέξη Merde (σκατά). Η εταιρεία απείλησε με υποβολή μηνύσεων, απέφυγε όμως να δώσει συνέχεια στο θέμα.

ΑΓΓΛΙΑ. Στις 6 Ιουνίου 1995, διαδηλωτές διέκοψαν το γύρισμα διαφημιστικού φιλμ της Μακντόναλντ σε πάρκο του Λονδίνου. Εντυπωσιακότερη ήταν η κινητοποίηση της 12ης Οκτωβρίου 1996, "διεθνούς ημέρας αλληλεγγύης στους εργαζόμενους της Μακντόναλντ": με επικεφαλής έναν "υπάλληλο" της εταιρείας που ήταν αλυσοδεμένος σε ένα τεράστιο χάμπουργκερ, οι διαδηλωτές εκσφενδόνισαν ένα σωρό σκουπίδια στα πολυτελή κεντρικά της γραφεία.

ΕΛΛΑΔΑ. Μολονότι από τη χώρα μας απουσιάζει οποιαδήποτε οργανωμένη κινητοποίηση αυτού του είδους, αξίζει να υπενθυμίσουμε εδώ ότι κατά τη διάρκεια της μαθητικής εξέγερσης του περασμένου χειμώνα, τα φαστφουντάδικα αποτέλεσαν για πρώτη φορά στόχο των βίαιων ομάδων της "άγριας νεολαίας" που συμμετείχε με το δικό της τρόπο στα συλλαλητήρια. Το αποκορύφωμα αυτών των επεισοδίων υπήρξε αναμφίβολα η "τυφλή" επίθεση εναντίον των Wendy's της οδού Σταδίου, που έμελλε να προβληθεί κατά κόρον από τα (διψασμένα για θέαμα) ηλεκτρονικά ΜΜΕ. Αλλά και στη Θεσσαλονίκη, όπως διαβάζουμε στο ρεπορτάζ της "Ε" για την πανελλαδική "ημέρα της μαθητικής οργής" (21/1/99), "στο στόχαστρο των πιο 'θερμόαιμων' διαδηλωτών βρέθηκαν (όχι μόνο τα 'κλασικά') υποκαταστήματα τραπεζών (αλλά και) φαστ-φουντάδικα, εναντίον των οποίων των οποίων πέταξαν πέτρες και άλλα αντικείμενα". Επρόκειτο ολοφάνερα για μια αυθόρμητη διεύρυνση των στόχων του κινήματος, έτσι ώστε εκτός από την "υλική βάση" της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης να περιληφθούν και οι υλικές αποτυπώσεις του πολιτικοϊδεολογικού της "εποικοδομήματος".



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

George Ritzer "The McDonaldization of Society"
(εκδ. Pine Forge Press, California 1996). Ανάλυση της σύγχρονης κοινωνίας, κάτω από την επίδραση της βιομηχανίας φαστ-φουντ. Ο συγγραφέας ακολουθεί τη θεωρία του Βέμπερ και του Σίμελ για να αποδείξει ότι ο σύγχρονος ορθολογισμός διδάσκεται από την επιτυχία των Μακντόναλντ.

John Vidal "Burger Culture on Trial" (εκδ. Macmillan, London 1997). Συναρπαστικό χρονικό της μεγαλύτερης δίκης στην ιστορία της Μεγάλης Βρετανίας, που έφερε αντιμέτωπους τον κολοσσό της Μακντόναλντ και δυο απλούς οικολόγους ακτιβιστές.

Paul Aries, "Petit manuel, anti-Macdo. A l' usage des petits et des grands" (εκδόσεις Golias 1999). Σύντομο αλλά πυκνό εγχειρίδιο "για μικρούς και μεγάλους" με θέμα τους μύθους που συνοδεύουν τη διάδοση των προϊόντων Μακντόναλντ. Επιθυμία του συγγραφέα να χρησιμοποιηθεί το κείμενό του ως μανιφέστο για τη δημιουργία ενός μαζικού και ειρηνικού κινήματος κατά της κουλτούρας του φαστ- φουντ.



ΔΕΙΤΕ

"McLibel: Two Worlds Collide"
. Ωριαίο ντοκιμαντέρ για τη δίκη των δυο ακτιβιστών που μοίραζαν προκήρυξη με περιεχόμενο κριτικό για τη βιομηχανία φαστ-φουντ και τη Μακντόναλντ. Τις σκηνές με τα αποσπάσματα αναπαράστασης της δίκης έχει σκηνοθετήσει ο Κεν Λόουτς. Η προβολή του ντοκιμαντέρ στο BBC και στο Channel 4 σταμάτησε μετά από νομική παρέμβαση της βιομηχανίας φαστ-φουντ.

Ο πρίγκιπας της Ζαμούντα (Coming to America) του Τζον Λάντις (1988). Το φαστφουντάδικο ως χώρος μύησης στο δυτικό πολιτισμό. Ενας αφρικανός πρίγκιπας καταφθάνει στη Ν.Υόρκη σε αναζήτηση νύφης και πιάνει δουλειά σε ένα υποκατάστημα της αλυσίδας "McDowells".

Ο υπναράς (Sleeper) του Γούντι Αλεν (1973). Διατηρημένος κατά λάθος στην ψύξη για 200 χρόνια, ένας νεοϋορκέζος τζαζίστας ξυπνά το 2.174 μΧ για να βρεθεί αντιμέτωπος με έναν εντελώς άγνωστό του, ολοκληρωτικό κόσμο. Οταν αντικρίζει το πρώτο McDonald's, διαπιστώνει πως μερικές αξίες εξακολουθούν να παραμένουν σταθερές και στον εικοστό δεύτερο αιώνα...

(Ελευθεροτυπία, 27/6/1999)

 

www.iospress.gr                                  ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ   -    ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ