ΜΟΝΤΕΛΟ ΒΟΣΝΙΑ

1.   2.   3.


Αλλοι ψηφίζουν, άλλοι εκλέγουν

Η εκλογική διαδικασία που επιλέχθηκε και εφαρμόζεται στη Δημοκρατία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης εικονογραφεί με τον πλέον σαφή τρόπο τα προβλήματα που ανακύπτουν από τις πρακτικές της διεθνούς αποστολής στη συγκεκριμένη χώρα. Ούτως ή άλλως, στην περίπτωση της Βοσνίας η "παρατήρηση" των εκλογών έχει δώσει τη θέση της ρητά στην "επιτήρησή" τους, στη δυνατότητα δηλαδή των αξιωματούχων που εκπροσωπούν επί τόπου τη "διεθνή κοινότητα" να καθορίζουν το πώς αλλά και το κατά πόσον θα διεξαχθούν οι εκλογές. Πρόκειται για πρακτικές εξαιρετικά προβληματικές, οι οποίες κινούνται συχνά στον αντίποδα των διακηρύξεων περί ανθρώπινων δικαιωμάτων την αποκατάσταση των οποίων υποτίθεται ότι επιδιώκουν.
Ενα προφανές ζήτημα συνιστά ασφαλώς η εισαγωγή στη Βοσνία αντιλήψεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα από νομικές παραδόσεις και πολιτικές πρακτικές των δυτικών κρατών που έχουν τη δυνατότητα, οικονομική και πολιτιστική, να προωθούν μια πολιτική εξαγωγής δικαιωμάτων του ανθρώπου ως όρο επέμβασής τους στα εσωτερικά τρίτων κρατών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπως μας εξηγεί ο Δημήτρης Χριστόπουλος, η προσπάθεια βορειοαμερικανών νομικών να πείσουν για την ανάγκη συνταγματικής ρύθμισης της ποσοστιαίας συμμετοχής των γυναικών στα κυβερνητικά αξιώματα της Βοσνίας. Η ένσταση που διατυπώθηκε από μέλη της ίδιας της αποστολής, απαντήθηκε με τον πιο κυνικό τρόπο: "Αφού εδώ μπορούμε, γιατί να μην το δοκιμάσουμε;".
Το δίλημμα μεταξύ οικουμενικότητας και σχετικότητας των ανθρώπινων δικαιωμάτων, όπως αυτό εκφράστηκε στις εκλογές της Βοσνίας, δεν εξαντλείται στην υπόθεση των ποσοστώσεων. "Ο μέσος γιουγκοσλάβος πολίτης ήξερε προεκλογικά ότι δεν ήταν δυνατό να βγαίνει στο μπαλκόνι και να βρίζει και να απειλεί τον αντίπαλό του", σχολιάζει ο συνομιλητής μας. "Η εμπειρία του πολέμου τον έκανε να αντιληφθεί ότι κάτι τέτοιο μπορεί να οδηγήσει σε σφαγή μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Ερχονταν, όμως, οι Αμερικανοί και υποστήριζαν τη γενική αρχή της 'ελευθερίας του λόγου', τη δυνατότητα δηλαδή να λέει ο καθένας ό,τι θέλει. Πρόκειται για την αμερικανική εκδοχή της 'ελευθερίας του λόγου', κάτι με το οποίο διαφωνούν πολλοί Ευρωπαίοι που δεν θεωρούν θεμιτό να καλεί π.χ. κάποιος σε γενοκτονία των Εβραίων".
Πώς, όμως, θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς συνολικά τις εκλογές στη Βοσνία; Στο σημείο αυτό, ο Δημήτρης Χριστόπουλος είναι ιδιαίτερα σαφής: "Οι εκλογές που διοργανώνονται από τον ΟΑΣΕ έχουν κατοχυρωθεί στη συνείδηση των Βοσνίων ως election engineering, ένα κατασκεύασμα που επιχειρεί να επιτύχει κάποια σύγκλιση μεταξύ τοπικής και διεθνούς κοινότητας. Κανένας δεν πιστεύει πως οι εκλογές αυτές είναι αδιάβλητες. Τα τελευταία προσχήματα έπεσαν μετά την απόλυση του Πόπλασεν, του προέδρου της Σερβικής Δημοκρατίας. Η διεθνής κοινότητα πληρώνει του κόσμου τα χρήματα για τις εκλογές και στο τέλος διώχνει τον πρόεδρο της Δημοκρατίας που εξελέγη με 72%. Είναι προφανές ότι οι θεσμοί που προσπαθούν να περάσουν οι Δυτικοί έχουν ηθικά καταρρεύσει. Σε όλα τα κράτη, οι εκλογές διατηρούν κάποια ηθική αξία. Οχι στη Βοσνία".
Σοβαρό πρόβλημα συνιστά κατά τον συνομιλητή μας η ύπαρξη της ημιαυτόνομης Εκλογικής Επιτροπής Εφέσεων που λειτουργεί στο πλαίσιο της αποστολής και διατηρεί το δικαίωμα να αποκλείσει κάποιον από τις εκλογές, όταν θεωρεί ότι ο συγκεκριμένος υποψήφιος τοποθετείται κατά της συνθήκης του Ντέιτον: "Στις πρώτες εκλογές η διαδικασία αποκλεισμού αφορούσε αποκλειστικά τους Σέρβους. Τότε, το 1996, το έκαναν επιδεικτικά για να δείξουν στους Σέρβους ότι τους έχουν στο μάτι. Τώρα, την εποχή που ήμουν εκεί, οι αποκλεισμοί αφορούσαν Σέρβους και Κροάτες".
Η τακτική αυτή οδήγησε το συνομιλητή μας να παραιτηθεί από τη θέση του επιτηρητή στην Ορασγε. "Οταν τον έδιωξαν, ο δήμαρχος της πόλης μού πρότεινε για πλάκα να καλέσουμε τους δημοσιογράφους και να βρούνε εμένα στη θέση του", θυμάται ο Δημήτρης Χριστόπουλος. "Τελούσα ήδη υπό παραίτηση, όταν έδιωξαν τους πρώτους υποψήφιους στην περιοχή. Εξήγησα ότι δεν μπορούσα να συναινέσω στη διαδικασία αυτή, αλλά ότι θα έμενα μέχρι να τελειώσουν οι εκλογές. Αν έφευγα προηγουμένως, το σκάνδαλο θα ήταν μεγάλο και εκλογές στην περιοχή δεν θα γίνονταν. Στους τρεις αυτούς μήνες που παρέμεινα απέκτησα πολύ στενές σχέσεις με τους ανθρώπους που έβλεπαν ότι ήδη είχα ηθικά παραιτηθεί και έτσι με εμπιστεύονταν".
Στο τέλος της συζήτησης, ζητούμε από το συνομιλητή μας να συνοψίσει την εμπειρία του από τις εκλογές στη Βοσνία και την "επιτήρησή" τους από τη διεθνή αποστολή. "Τα προσωπικά μου βιώματα επιβεβαιώνουν τα λόγια του δημάρχου της Τούζλα, Μπέσλαγιτς, ενός σοσιαλδημοκράτη μουσουλμάνου, του μόνου αιρετού μη εθνικιστή εκπροσώπου στη Βοσνία', απαντά χωρίς δισταγμό ο Δημήτρης Χριστόπουλος. " 'Τι τις θέλετε τις εκλογές;' μας ρώτησε κάποια στιγμή ο βόσνιος πολιτικός. Και συμπλήρωσε: 'Ελάτε να κάνετε το κουμάντο σας, δεν υπάρχει λόγος να χαλάσετε κι όλα αυτά τα χρήματα'".


Τα αυτοκίνητα χωρίζουν ή ενώνουν 

Μετά το Ντέιτον, οι μήνες στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη περνούσαν και οι κοινοί θεσμοί που προέκυπταν δεν απέδιδαν τίποτα. Οι "οντότητες" είτε αδιαφορούσαν -αφού όλα τα "έλυναν" οι διεθνείς ειδήμονες-, είτε εργάζονταν για να διατηρήσουν τα σύνορα και τις "κατακτήσεις" που κέρδισαν στο πεδίο των σφαγών. Το καλοκαίρι του 1998, ο Υπατος Εκπρόσωπος Κάρλος Ουέστεντορπ επέβαλε τις κοινές πινακίδες κυκλοφορίας για όλα τα οχήματα όλων των περιοχών της υβριδικής χώρας. Η ιδέα ήταν να κινούνται χωρίς φόβο οι πολίτες στο εσωτερικό, αλλά και να ελέγχονται αυστηρά στα εξωτερικά σύνορα.
"Υπάρχει έντονη αναλογία του Κοσόβου με την Ανατολική Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας (ΑΣΔΒ)", μας εξηγεί ο Δ. Χριστόπουλος. "Η ΑΣΔΒ ζει με το πραγματιστικό όραμα της ενσωμάτωσής της στη Γιουγκοσλαβία. Τα σύνορά τους δεν είναι απολύτως ανοιχτά. Υπάρχει η δύναμη SFOR που τους εμποδίζει. Το 'δεν πας στη Σερβία', ωστόσο, ορίστηκε πρακτικά με τις κοινές ταμπέλες στα αυτοκίνητα. Η μεγαλύτερη 'νίκη' της διεθνούς κοινότητας στη Βοσνία ήταν αυτή η εξέλιξη. Μέχρι τον Ιούνιο του '98, η ΑΣΔΒ είχε τις δικές της πινακίδες με κυριλλικά γράμματα, η Κροατική οντότητα -μη αναγνωρισμένη διεθνώς- είχε τις δικές της με την κοκκινόμαυρη σκακιέρα, και οι μουσουλμάνοι ξεχώριζαν με τους κρίνους της σημαίας τους. Ο Ουέστεντορπ υποστήριξε ότι 'αυτοί, αν δεν τους βάλουμε κοινή πινακίδα, δεν πρόκειται να πατήσουν στο κομμάτι του διπλανού τους'. Πράγματι, με κροατική πινακίδα δεν μπορούσες να πας άφοβα στους Σέρβους. Η διαδικασία της αλλαγής έγινε σε τρεις περίπου μήνες και έπεσαν άφθονα λεφτά."
"Κατά τη γνώμη μου ήταν απογοητευτικό ότι και αυτό έπρεπε να το επιβάλει από τα πάνω η διεθνής κοινότητα, με την απειλή μεγάλων προστίμων, χωρίς μελέτη των επιπτώσεων. Αλλά και οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, ως τότε, δεν είχαν κινηθεί. Αποτέλεσμα ήταν να περιοριστεί ριζικά η καθημερινή επικοινωνία των ανθρώπων της ΑΣΔΒ με τη Γιουγκοσλαβία, διότι με το που άλλαξαν οι ταμπέλες χρειαζόταν βίζα (και 50 μάρκα) για το πέρασμα των συνόρων. Αυτό το μπλοκάρισμα της ελεύθερης επικοινωνίας δεν το συζητά κανείς".

(Ελευθεροτυπία, 23/5/1999)

 

www.iospress.gr                                ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ   -   ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ