ΕΜΦΥΛΙΟΠΟΛΕΜΙΚΑ

Νοσταλγοί του εμφυλίου 

1.   2.   3.


Οι ανεπιθύμητοι επισκέπτες 

1. Μεσημέρι Σαββάτου, 29 Αυγούστου 1998. Δυο πούλμαν φθάνουν στο Ξινό Νερό, 32 χιλιόμετρα από τη Φλώρινα. Πρόκειται για την οργανωμένη εκδρομή του σωματείου "Ο πράσινος μπερές", με σκοπό τον εορτασμό της "Νίκης του Εθνους" κατά τον εμφύλιο πόλεμο. Μαζί με τους απόστρατους καταδρομείς, στην εκδρομή συμμετέχει και κάποιο ΚΑΠΗ της Θεσσαλονίκης.
2. Οι επισκέπτες θέλουν να στεφανώσουν την προτομή του Πέτρου Παπαπέτρου που βρίσκεται στην είσοδο του χωριού. Ομως οι κάτοικοι θεωρούν την κίνηση αυτή ως πρόκληση. Ο εορτασμός της "εθνικής νίκης" στον εμφύλιο είναι απαράδεκτος γι' αυτούς που κατάγονται σε μεγάλη πλειοψηφία από μαχητές του ΕΛΑΣ και του ΔΣΕ.
3. Μαζί με τους εκδρομείς, στο χωριό εμφανίζεται και ο Αρχιμανδρίτης του Αμυνταίου Σεβαστιανός. Είναι γνωστό το επεισόδιο που δημιούργησε ο ίδιος, ψάλλοντας το "Νίκας τοις βασιλεύσι" στα μούτρα των επισήμων που επισκέπτονταν την περιοχή τον περασμένο Ιανουάριο (στο χωριό Τσέγκαν - επισήμως Αγιο Αθανάσιο).
4. "Να το πάτε το στεφάνι στο Βίτσι", φωνάζουν οι κάτοικοι, και δίνουν πράγματι το στεφάνι πίσω στους ανεπιθύμητους επισκέπτες. Οι αστυνομικοί παρακολουθούν διακριτικά. Δεν χρειάζεται να επέμβουν, διότι το επεισόδιο περιορίζεται σε φραστικές αντεγκλήσεις.
5. "Εσύ είσαι αφορισμένος", λέει σε έντονο ύφος ο Σεβαστιανός προς τον αντιπρόεδρο της κοινότητας. "Και πολύ το χαιρόμαστε", απαντά εκείνος. Πράγματι, ο Αρχιμανδρίτης, ο οποίος βαδίζει στα χνάρια του Καντιώτη, έχει προηγούμενα με τους κατοίκους. Εχουν επιτιμηθεί από την εκκλησία με αφορισμό, όσοι τόλμησαν να συμμετάσχουν στο τοπικό καρναβάλι.
6. Προς στιγμή επικρατεί ένταση, μόλις οι κάτοικοι αντιλαμβάνονται ότι κάποιος από τους εκδρομείς ηχογραφεί κρυφά το επεισόδιο. Απαιτούν να σταματήσει. Οι αστυνομικοί επεμβαίνουν κατευναστικά.
7. Ενας απ' τους κατοίκους απευθύνεται στον Αρχιμανδρίτη: "Ξέρεις πόσα άτομα έχουν σκοτωθεί από το Ξινό; Τριακόσια πενήντα άτομα έχουν σφάξει από το χωριό."
8. Ο Σεβαστιανός προκαλεί τον συνομιλητή του:
"Εσύ είπες ότι δεν είσαι Ελληνας."
"Μακεδόνας είμαι."
"Δεν είσαι Ελληνας;"
"Μακεδόνας είμαι."
9. Η συμπεριφορά του Σεβαστιανού ξεσηκώνει και τους υπόλοιπους. Ολοι φωνάζουν. "Σήκω φύγε. Να πας στο Βίτσι, να πας στο Αμύνταιο." Σιγά σιγά όλοι οι εκδρομείς αντιλαμβάνονται ότι είναι ανεπιθύμητοι και αρχίζουν να συγκεντρώνονται προς τα πούλμαν της επιστροφής.
10. Μια κυρία κοντοστέκεται. "Γιατί δεν μας αφήνετε; Ελλάδα δεν είναι; Ο παππούς μου ήταν Μακεδονομάχος." Δείχνει να μην καταλαβαίνει αυτό που της λένε οι κάτοικοι, δηλαδή ότι ο Παπαπέτρος κατέδιδε τους κατοίκους στους Τούρκους κατακτητές.
11. Οι εκδρομείς, συνοδευόμενοι από την αστυνομία, επιβιβάζονται στα δυο πούλμαν. Οσοι προέρχονται από τα ΚΑΠΗ δεν έχουν καταλάβει για ποιο λόγο τους διώχνουν. Οπως δεν κατάλαβαν και για ποιο λόγο τους πήγανε.
12. Τα πούλμαν ξεκινούν. Το πρόγραμμα προβλέπει παρόμοιες επισκέψεις στα χωριά Μελίτη και Γάβρο. Ομως κι εκεί η υποδοχή θα είναι ανάλογη.
13. Η προτομή του Παπαπέτρου μένει αστεφάνωτη. Στους κατοίκους του Ξινού, αυτή η προτομή δεν είναι καθόλου δημοφιλής. Κάθε λίγο και λιγάκι την βρίσκανε οι αρχές ξαπλωμένη κάτω. "Πάλι φύσηξε αέρας χθες το βράδυ", εξηγούσανε με νόημα οι κάτοικοι. Μέχρι και φρουρό της βάλανε, όπως στον Τρούμαν. Και, τέλος, την πακτώσανε με γερές λάμες.
14. Συγκεντρωμένοι γύρω από την προτομή, οι κάτοικοι έχουν διάθεση για καλαμπούρι, μετά την αποχώρηση των ξένων. Μιλούν στην ντόπια γλώσσα: "Νε γκο τίργκαϊ πόπο μπρε", λέει ο ένας προς τον κάμεραμαν (δηλ. "Μην τραβάς τον παπά ρε".) Κι ένας άλλος απαντά: "Ουστάιγκο, ουστάιγκο, κε γκο ίμαμε ζα σπόμεν" (δηλ. "Αστον, άστον, θα τον έχουμε για ενθύμιο.")
15. Μια κυρία περνά μπροστά στους συγκεντρωμένους και τους δείχνει το φαράσι της χαριτολογώντας: "Νέκα πράβεσε, νέκαϊ ντα βε ούντρε, κι μου γκο τοβάρβασε να γκλάβατα μου." (δηλ. "Ας έκανε κανείς πως σας ακουμπούσε και θα τον κοπάναγα μ' αυτό").



Η παράδοση του μίσους

Η φετινή ιδιόρρυθμη εκδρομή των "καταδρομέων" στο Ξινό Νερό και τη Μελίτη δεν έρχονται από το πουθενά. Απεναντίας, αντλούν τη νομιμοποίησή τους από μια μακρόχρονη παράδοση αντίστοιχων τελετουργιών φρονηματισμού του "εσωτερικού εχθρού", παράδοση που στην περιοχή της Φλώρινας υπερβαίνει κατά πολύ τη μετεμφυλιακή εμπειρία του 1949-74. Δεν αναφερόμαστε στις αλυσιδωτές εθνοκαθάρσεις που γνώρισε η περιοχή κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών και Παγκοσμίων πολέμων, αλλά σε κάποιες βλακώδεις εκδηλώσεις "εθνικής πυγμής" σε καιρούς απόλυτα ειρηνικούς. Δυο δημοσιεύματα από τις φανταρίστικες στήλες εφημερίδων της Aριστεράς, με διαφορά 57 χρόνων μεταξύ τους, μας πείθουν ότι -αν μη τι άλλο- κάποιοι στρατοκρατικοί κύκλοι ελάχιστα έχουν διδαχθεί στο ενδιάμεσο διάστημα.
Η πρώτη μαρτυρία προέρχεται από την αντιμιλιταριστική στήλη του "Ριζοσπάστη" (22.8.1934) και τιτλοφορείται "Φασιστικές γιορτές στη Μακεδονία". Κάποιος ανώνυμος "ανταποκριτής του 28ου Τάγματος" διαμαρτύρεται -ως συνήθως- για τα βάσανα της στρατιωτικής του θητείας. Χρησιμοποιεί την κομματική αργκό της εποχής, η μαρτυρία του όμως παραμένει ενδιαφέρουσα: "Φλώρινα, Ιούλης. Τις τελευταίες μέρες μας ξεθέωσαν όλους τους φαντάρους του 28ου τάγματος πεζικού στις ατέλειωτες πορείες στα χωριά. Εκεί, αντί για ανάπαυση, έχουμε φασιστικές πολεμικές γιορτές, προσκλητήρια των νεκρών μπροστά στα ηρώα και δοξολογίες. Τέτοιες γιορτές γίνηκαν στα μακεδονικά χωριά Κότορι [σημερινή Υδρούσα] και Ποποζάνι [σημερινό Παπαγιάννη] και θα γίνεται κάθε βδομάδα και σ' ένα χωριό, με σκοπό να ανεβάσουν το πατριωτικό αίσθημα των Μακεδόνων, που παρακολουθούν αδιάφοροι τα φασιστικά αυτά πανηγύρια μονάχα 5-6 άνθρωποι, παρ' όλο που ειδοποιείται από πριν όλο το χωριό". Η "ανταπόκριση" τελειώνει με την προτροπή, "οι μακεδόνες φαντάροι και οι πατεράδες τους που γευτήκανε όλο το φαρμάκι των πολέμων και που δοκιμάζουν τώρα τη διπλή καταπίεση, να ξεσηκώσουν μια σειρά μαχητικούς αντιπολεμικούς και αντιφασιστικούς αγώνες, ενάντια στα πολεμικά γυμνάσια και τα φασιστικά πανηγύρια".
Μισόν αιώνα (και μια δεκαετία πολέμων) αργότερα, η νοοτροπία κάποιων στρατιωτικών για την ανάγκη "βελτίωσης" του εθνικού φρονήματος του ντόπιου πληθυσμού παραμένει η ίδια, όπως και τα προτεινόμενα μέσα. Βρισκόμαστε στο φθινόπωρο του 1991, την επαύριο του δημοψηφίσματος για την αυτοδιάθεση της ΠΓΔΜ. Στη στήλη "Ανοικτό φύλλο πορείας" της εφημερίδας "Εποχή" δημοσιεύεται (10/11/91) επιστολή ορισμένων φαντάρων που, ελέω γιουγκοσλαβικής κρίσης, είχαν μεταφερθεί σε χρόνο μηδέν από τη Λήμνο στα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα του νομού Φλώρινας. Η προβληματική πληροφόρηση των στρατευμένων "ανταποκριτών" για την κατάσταση στην περιοχή είναι προφανής, όπως και το κλίμα εχθρότητας προς το γηγενές στοιχείο που φαίνεται να καλλιεργεί στους φαντάρους η -ως επί το πλείστον άτυπη- "εθνική διαπαιδαγώγηση": "Ο λόγος που μας έφεραν εδώ", γράφουν, "ήταν όπως μας είπαν τα γεγονότα στη Γιουγκοσλαβία, έτσι αόριστα. Ομως, όπως μάθαμε, στα χωριά που βρίσκονταν γύρω στην περιοχή, όπως ήταν η Βεύη, το Μελίτη υπήρχαν τάσεις στα Σκόπια [sic]. Αλλωστε οι κάτοικοι των χωριών αυτών μιλούν γιουγκοσλαβικά, όπως διαπίστωσαν μερικοί φαντάροι που κατέβηκαν να πάρουν τηλέφωνο. Στο χωριό Μελίτη είχαν κατεβάσει πρόσφατα την ελληνική σημαία και γι' αυτό κάναμε παρέλαση στο χωριό. Ενας λόγος απ' ό,τι καταλαβαίνουμε που ήρθαμε εδώ πέρα, είναι και ο εντυπωσιασμός των γύρω χωριών για να σταματήσουν τα όνειρα και τις βλέψεις που έχουν -προσάρτησης στα Σκόπια".

(Ελευθεροτυπία, 29/11/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ