Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ


Ιερή Οστεο-πώρωση 

1.   2.   3. 

Οι κατσαρές τρίχες του Προφήτη


Ο προσεκτικός επισκέπτης των ανακτόρων του Τοπ Καπί (της πάλαι ποτέ Υψηλής Πύλης) στην Κωνσταντινούπολη θα παρατηρήσει χωρίς αμφιβολία μια διαφοροποίηση στις προτιμήσεις των περιηγητών του χώρου. Αν οι περισσότεροι δυτικοί τουρίστες τείνουν να εκστασιάζονται κυρίως μπροστά στα τεραστίων διαστάσεων πολύτιμα πετράδια του θησαυροφυλακίου των σουλτάνων, για τους μουσουλμάνους επισκέπτες άλλα είναι τα εντυπωσιακότερα εκθέματα. Πρόκειται για μια σειρά κειμήλια, ιερά για τους μουσουλμάνους, που εκτίθενται στην αίθουσα 2 της τρίτης αυλής, γνωστότερη σαν Xιρκά-ι-Σερίφ, και συνδέονται με το πρόσωπο του προφήτη Μωάμεθ. Ανάμεσά τους συγκαταλέγονται όχι μόνο ο μανδύας (χιζκα-ι-σααντέτ), το λάβαρο (σαντζάκ-ι-σερίφ), το μπαστούνι, το τόξο, το ξίφος και μια επιστολή του Προφήτη, αλλά και ένα δόντι του, αποτύπωμα της πατούσας του και μια καθόλου ευκαταφρόνητη συλλογή από ιερές κατσαρές τρίχες της γενειάδας του. Στην είσοδο της αίθουσας, πινακίδες προειδοποιούν τους αλλόθρησκους για την ιερότητα του συγκεκριμένου χώρου και τους καλούν να δείξουν τον προσήκοντα σεβασμό.
Για την ιστορία των εν λόγω εκθεμάτων, εγκυκλοπαίδειες και τουριστικοί οδηγοί μας πληροφορούν ότι αρχικός ιδιοκτήτης τους υπήρξε ο -συνομήλικος του Προφήτη- άραβας ποιητής Καάμπ Μπέν Ζουχαϊρ · στη συνέχεια πέρασαν στην ιδιοκτησία των Φατμιδών κι αργότερα των Μαμελούκων της Αιγύπτου. Στην Κωνσταντινούπολη μεταφέρθηκαν το 1517 από το σουλτάνο Σελίμ τον Α' το Σκληρό (1470-1520), αμέσως μετά την κατάκτηση του Καϊρου, και έκτοτε αποτέλεσαν βασικό νομιμοποιητικό σύμβολο της κυριαρχίας των Οσμανιδών. "Απαξ του έτους", μας θυμίζουν ο Νικηφόρος Μοσχόπουλος και η Νοεμή Ζωηρού-Πασιά από τις στήλες της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκοπαιδείας, "την 15ην του μηνός της νηστείας (Ραμαζάν) οι σουλτάνοι μετέβαινον εν πομπή εις τα παλαιά ταύτα ανάκτορα, εκεί δε ανοιγομένου του διαμερίσματος, εις το οποίον εφυλάσσοντο τα θρησκευτικά κειμήλια, προσεκύνουν ταύτα, εξελέγχοντες ούτω και το κατά πόσον διετηρούντο". Δικαίωμα να αντικρύσουν τα λείψανα του Προφήτη είχαν αποκλειστικά και μόνο ο ίδιος ο σουλτάνος και ο μεγάλος Μουφτής της Βασιλεύουσας. Ολα αυτά άλλαξαν πάντως δραστικά μετά την κατάργηση του Χαλιφάτου το 1924 και το διαχωρισμό θρησκείας και κράτους που επέβαλε ο Κεμάλ. Το Τοπ Καπί μετατράπηκε σε μουσείο και από το 1962 τα ιερά κειμήλια εκτίθενται πλέον στη δημόσια θέα.
Υπάρχουν φυσικά και αυτοί που αμφισβητούν την αυθεντικότητά τους. Τα περισσότερα πυρά συγκεντρώνει η (γραμμένη σε δέρμα γαζέλας) ιδιόχειρη επιστολή του Προφήτη -με το επιχείρημα ότι είναι αμφίβολο αν ο υποτιθέμενος συντάκτης της ήξερε γραφή κι ανάγνωση. Τις ίδιες -άν όχι περισσότερες αμφιβολίες- εκφράζουν οι περισσότεροι δυτικοί τουριστικοί οδηγοί για την αυθεντικότητα ενός άλλου ιερού λειψάνου, που φυλάσσεται στην ακριβώς απέναντι αίθουσα, μαζί με τα υπερμεγέθη διαμάντια και σμαράγδια του θησαυροφυλακίου των σουλτάνων. Υπενθύμιση του ομφάλιου λώρου που συνδέει το Ισλάμ με τη Χριστιανοσύνη, τα οστά του χεριού του Ιωάννη του Προδρόμου εκτίθενται κι αυτά στις προθήκες της Υψηλής Πύλης, μέσα σε χρυσό περιτύλιγμα...



Ο θρύλος της Λαλίμπελα 

H προσπάθεια τόνωσης του θρησκευτικού φρονήματος μέσα σπό τη δημόσια έκθεση των λειψάνων κάποιου προσώπου στενά συνδεδεμένου με τα θεία δεν περιορίζεται μονάχα στα θετικά παραδείγματα. Τουλάχιστον αυτό προκύπτει από την πρόσφατη επίσκεψή μας στην καρδιά της αφρικανικής Ορθοδοξίας, την πολιτεία που ο θεοσεβής -άν και κομμάτι βίαιος- βασιλεύς Λαλίμπελα (1181-1221 μ.Χ.) προσπάθησε να αναδείξει σε "δεύτερη επίγεια Ιερουσαλήμ" και που αποτελεί μέχρι σήμερα ιερό τόπο προσκυνήματος για όλους τους ομόδοξους Χριστιανούς της Αιθιοπίας και πάσης Αφρικής.
Καμάρι της αιθιοπικής χριστιανοσύνης, "όγδοο θαύμα του κόσμου" και ταυτόχρονα τουριστική ατραξιόν (για τους πάσης φύσεως συναλλαγματοφόρους απίστους) αποτελούν οι έντεκα μονολιθικές εκκλησίες της Λαλίμπελα, σκαλισμένες κυριολεκτικά μέσα στο βράχο -με τη βοήθεια των αγγέλων και του Αη Γιώργη, σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις που μόνο άφρονες θα επιχειρούσαν να αμφισβητήσουν. Στον "πυθμένα" της εντυπωσιακότερης από όλες, του σταυρόσχημου Αγίου Γεωργίου (Bet Giorgis), μας περίμενε μια έκπληξη: σε μια από τις σκήτες που συνήθως φιλοξενούν κάποιους από τις εκατοντάδες σεβάσμιους μοναχούς που παρεπιδημούν στην ιερή πόλη, τρία μουμιοποιημένα πτώματα εκτίθενται σε κοινή θέα, χωρίς οποιοδήποτε κάλυμμα (παρά την υπεραφθονία μυγών που μαστίζουν τον ιερό τόπο) και σε τέτοια θέση ώστε ο επισκέπτης να μπορεί -αν θέλει- μέχρι και να τα ακουμπήσει... Πρόκειται για τις σορούς τριών μοναχών που, σύμφωνα με το θρύλο, είχαν επιφορτιστεί με το ζύμωμα του άρτου της θείας κοινωνίας αλλά στο δρόμο τους έπιασε πείνα και υπέπεσαν στο αμάρτημα να τσιμπήσουν λίγο από το προϊόν των χεριών τους. Η θεία οργή έπεσε αυτοστιγμεί στα κεφάλια τους και δηλητηριάστηκαν · καθώς όμως είχαν βαφτιστεί στον Ιορδάνη ποταμό, τα σώματά τους δεν έλιωσαν αλλά διατηρήθηκαν στον αιώνα τον άπαντα.
Δυστυχώς, ο διπλωματούχος ξεναγός μας, άριστος γνώστης των τοπικών δοξασιών, δεν ήταν σε θέση να χρονολογήσει -έστω και κατά προσέγγιση- το συμβάν. Πολύ δε περισσότερο, να μας εξηγήσει αν το ηθικό δίδαγμα της υπόθεσης είναι η συνηγορία υπέρ της αγιότητας των νεκρών που δεν έλιωσαν ή η προειδοποίηση για την τύχη των πεινασμένων που τολμούν να παραβιάσουν τους θείους κανόνες...

Ο θησαυρός των κρανίων 

Τα οστά, και κυρίως τα κρανία, συμμετέχουν στην ενεργό ζωή της ομάδας, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της γενιάς, του γένους, της φυλής. Η απώλεια των λειψάνων, ιδιαίτερα όταν τα αρπάζει ή τα καταστρέφει ο εχθρός, ισοδυναμεί με τον εσχατολογικό θάνατο του νεκρού που έτσι χάνει κάθε λειτουργία του. Εξίσου σοβαρά πλήττεται και η κοινότητα, στερούμενη τις αποδείξεις του παρελθόντος της. Είναι προφανές ότι η τεχνοκρατική εποχή μας διαθέτει και άλλα μέσα πέραν της λατρείας των προγόνων για να ενισχύσει τις δομές της. Οπως και να είναι, το απλό γεγονός ότι τα οστά, ακόμη και εκείνα από ομαδικούς τάφους, φυλάσσονται με τη μεγαλύτερη ευλάβεια, αποδεικνύει το σεβασμό και το φόβο που εμπνέουν ακόμη και σε ένα δυτικό μυαλό. Εκτός αυτού, όταν δεν θεωρούνται ιερά λείψανα, τα οστά γίνονται κάποτε αντικείμενο οικογενειακής λατρείας. Ο Φιλίπ Αριές σημειώνει τη συνήθεια των προσωποποιημένων οστεοφυλακίων, των "κουτιών με τα κρανία", που φύλασσαν με ευσέβεια οι Βρετόνοι του περασμένου αιώνα. Ακόμη πιο ζωτική σημασία αποδίδουν κάποιες αρχαϊκές κοινωνίες στο "καλάθι με τους προγόνους". Οι Μπαρ-Τέκε του Κονγκό δεν το αποχωρίζονται ποτέ και το μεταφέρουν μαζί τους όταν αλλάζουν τόπο. Οι Μπα-Κόνγκο του Ζαϊρ το αναρτούν στην "καλύβα των προγόνων", όπου καίει φως που δεν πρέπει να σβήσει ποτέ.
Στο επίπεδο του συμβολισμού των οστών, το κρανίο έχει μια
υπερπροσδιορισμένη αξία, καθώς δεν σηματοδοτεί μόνο τη διάρκεια, αλλά θυμίζει ακόμη το πρόσωπο και τη ζωή. Ετσι, η λατρεία των κρανίων ανάγεται στο απώτατο παρθελθόν της ανθρωπότητας: τα πρώτα ίχνη τοποθετούνται στην παλαιολιθική εποχή. Πλησιέστερες σε εμάς, κάποιες γαλατικές φυλές διατηρούσαν σε μικρά σεντούκια το κεφάλι του αρχηγού τους ταριχευμένο μέσα σε λάδι κέδρου. Αλλά και την εποχή του χριστιανισμού, η διατήρηση των κρανίων υπήρξε συχνά αντικείμενο ιδιαίτερης φροντίδας: φυλάσσσονται χωριστά στα οατεοφυλάκια, ενώ το κρανίο ενός αγίου θεωρείται πάντοτε τμήμα του θησαυρού μιας εκκλησίας. Στα 813, η ανακάλυψη ενός κρανίου που αποδόθηκε στον Αγιο Ιάκωβο προκάλεσε τις ατέλειωτες προσκυνηματικές πορείες προς τη μικρή ισπανική πόλη Σαντιάγο ντε Κομποστέλα.
Τα πιο απτά παραδείγματα προέρχονται προφανώς από τις παραδοσιακές κοινωνίες. Σε έναν πολιτισμό που δεν διαθέτει γραφή και η ομιλία ταυτίζεται με τη ζωή, το κρανίο αποκτά μια νέα συμβολική διάσταση: το στόμα και τα αφτιά είναι η έδρα της λεκτικής ανταλλαγής. Ο πρόγονος δεν μιλά πια, αλλά, χάρη στις δυνάμεις που του αποδίδονται, το κρανίο του συνεχίζει να απευθύνεται στην ομάδα: αποδεικνύει την προέλευση και εξασφαλίζει τη συνέχειά της.(...)
Ας σημειώσουμε ακόμη τη συμβολική διάσταση των λειψάνων του εχθρού, που συνήθως φυλάσσονται ως κρανία-τρόπαια ή κεφάλια που υπέστησαν κάποια διαδικασία συντήρησης. (...) Το κυνήγι των κεφαλών συναρτάται με το μύθο περί ενός ανώτερου και ενός κατώτερου κόσμου, μύθο που συμβολίζει την αιώνια σύγκρουση μεταξύ ζωής και θανάτου: η προσωρινή ήττα μιας ομάδας προϋποθέτει την ανάσταση της ανταγωνιστικής ομάδας. Ετσι, η διατήρηση των τροπαίων εξασφαλίζει την επιβίωση της κοινότητας. (...)
Τα ανθρώπινα λείψανα, όποια κι αν είναι η μορφή της διατήρησής τους, είναι γεμάτα συμβολισμούς που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ζωντανών. Συχνά γίνονται αντιληπτά ως φορείς ιερής δύναμης ή μαγικής εξουσίας. Τότε παίζουν σημαντικό ρόλο στη θρησκευτική τελετουργία: η λατρεία των λειψάνων έχει τη δική της θέση στη χριστιανική παράδοση. Στο πιο άναρχο πεδίο της μαγείας, τα παραδείγματα είναι εξίσου πλούσια: τα περιδέραια-φυλαχτά που φορούν οι Παπούα (Νέα Γουινέα) κατασκευάζονται από τα οστά των εχθρών τους. Το κρανίο ενός μελανήσιου μάγου, τοποθετημένο πάνω σε ομοίωμα, αντιμετωπίζεται ως "βροχοποιός", κάτοχος της εξουσίας του θανάτου. (...)
Αν αφαιρέσουμε τους συμβολισμούς, τα οστά -όσο και το νεκρό σώμα- , οι επιτύμβιες πλάκες, τα ποικίλα νεκρώσιμα αντικείμενα δεν είναι στην πραγματικότητα τίποτα. Αυτό όμως το τίποτα γειτονεύει με το παν, γιατί ό,τι σχετίζεται με τη μοίρα του πτώματος, με την απουσία, με την ανυπαρξία απελευθερώνει πλήθος φαντασμάτων που, φωτίζοντας τις αγωνίες και τις ελπίδες μας, αποκαλύπτουν την ίδια την ουσία της ανθρώπινης φύσης.

Louis-Vincent Thomas
("Le cadavre...", σ. 94-97.)

 


(Ελευθεροτυπία, 12/4/1998)

 

www.iospress.gr                                   ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -   ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ