ΥΠΟΘΕΣΗ ΣΟΦΡΙ


Η τυχαία καταδίκη ενός αθώου 

1.   2.   3. 

 
Η παράδοση της Ιεράς Εξετάσεως

Ιστορικός γνωστός για την ενασχόλησή του με την Ιερά Εξέταση, συγγραφέας του κλασικού πλέον βιβλίου "Το τυρί και τα σκουλίκια", ο Κάρλο Γκίνζμπουργκ είναι ένας από τους βασικούς υπερασπιστές του Αντριάνο Σόφρι και των συντρόφων του. Στο απόσπασμα που ακολουθεί, από συνέντευξή του στην παρισινή Liberation (9/10/97), ο Γκίνζμπουργκ εξηγεί τους λόγους που τον οδήγησαν στη σύγκριση της δίωξης των στελεχών της Lotta Continua με τα κυνήγια μαγισσών του παρελθόντος.


Συνηθισμένος να διαβάζω δίκες της Ιεράς Εξετάσεως του 14ου-17ου αιώνα, είχα τη δυνατότητα, αναλύοντας τα πρακτικά της "δίκης Σόφρι", να αποκαλύψω ορισμένες ομοιότητες, που δε λειτουργούν υπέρ των δικαστών του εικοστού αιώνα! Οπως και στα ιεροεξεταστήρια, οι ανακρίσεις των συλλαμβανόμενων διεξάγονταν εν κρυπτώ, ακόμα και σε χώρους τόσο ακατάλληλους όσο οι στρατώνες των καραμπινιέρων. Ο ιστορικός έχει να κάνει με γραπτά ντοκουμέντα, για τα οποία δεν αρκεί να πεί αν είναι πραγματικά ή ψεύτικα: πρέπει να καταλάβει ποια είναι τα φίλτρα που κατέστησαν δυνατή την κατασκευή τους. Το πρόβλημα της μεταγραφής είναι ουσιώδες. Στο γραπτό λόγο, αρκετά πράγματα χάνονται -οι σιωπές, οι δισταγμοί, κλπ- που οι μεταγραφείς επιχειρούν να περισώσουν με τη στίξη ή με σημειώσεις εντός παρενθέσεων ("γέλια", "δάκρυα"), χωρίς να συνειδητοποιούν πάντοτε ότι έτσι προσθέτουν ερμηνείες. Το ίδιο ακριβώς έκαναν και οι γραφείς του Ιερού Δικαστηρίου. Επιπλέον, στις δίκες για μαγεία καθοριστικό ήταν το γεγονός ότι ο πρώτος κατηγορούμενος (συνήθως μετά από βασανιστήρια) ενέπλεκε και άλλα άτομα, τα οποία είχαν λχ συμμετάσχει μαζί του στις σατανιστικές τελετές. Μια και μόνο δίκη, αυτόματα, συνεπαγόταν δεκάδες άλλες, κατά συρροή. Σήμερα, έχουμε τη μορφή του "μεταμεληθέντος", που διαδραματίζει μεγάλο ρόλο στις δίκες κατά της Μαφίας. Ουδέποτε σκέφτηκα πως θα πρέπει να αγνοήσουμε τις μαρτυρίες ατόμων που τα ίδια διέπραξαν εγκληματικές πράξεις ή υπήρξαν συνεργοί σ' αυτές. Πρέπει ωστόσο ο έλεγχος των ισχυρισμών τους να είναι από τους πιο αυστηρούς, να μην παραμελούμε ποτέ την αναζήτηση ανεξάρτητων αποδεικτικών στοιχείων, ιδίως αν ο "μεταμεληθείς", χάρη στις δηλώσεις του, έχει κάποιο όφελος (μείωση ποινής, αστυνομική προστασία, χρηματικά ποσά). Κι όμως, από αυτή την άποψη, σε ορισμένους δικαστές της Ιεράς Εξετάσεως υπήρχε μια μέριμνα για την απόδειξη που δε βρίσκω πάντα στους σημερινούς συναδέλφους τους...
Η εικόνα [που θέλει το έργο των ιεροεξεταστών να χαρακτηρίζεται πάντα από βία κι αυθαιρεσία] είναι φυσικά αληθινή. Παρόλα αυτά, την πρώτη αμφισβήτηση της διαδικασίας των εκκλησιαστικών δικαστηρίων, την χρωστάμε στην Ιερά Εξέταση της Ρώμης. Στις αρχές του 17ου αιώνα, εκδόθηκε στο χώρο της Συνόδου του Ιεροδικαστηρίου της Ρώμης μια "Οδηγία για τον τρόπο διεξαγωγής των δικών των μάγων και μαγισσών" που συνιστούσε στους δικαστές να αναζητούν "επιμελείς δικαστικές απολογίες", να μην αποδίδουν θεραπείες και αρρώστιες σε ξόρκια ή "μαγικά" πριν αναζητήσουν τα φυσικά τους αίτια, εν ολίγοις δηλαδή να υποβάλουν σε εξακρίβωση τους ισχυρισμούς των κατηγορουμένων-μαρτύρων. Μέχρι τότε, η ενοχή θεωρούνταν δεδομένη εκ των προτέρων και οι δικαστές χρησιμοποιούσαν τη "λογική" για να την "αποδείξουν". Οταν ξεφυλλίζουμε τη δαιμονολογική φιλολογία, βλέπουμε ότι η υποτιθέμενη μάγισσα είχε λίγες πιθανότητες να τη γλυτώσει, γιατί το δικαστήριο ασχολούνταν λιγότερο με την έρευνα για το αν αυτή είχε ασχοληθεί με τη μαγεία ή όχι και περισσότερο με την προσπάθεια να αποδείξει την ενοχή της. Σε σχέση με αυτές τις πρακτικές, η "Οδηγία" της Ιεράς Συνόδου της Ρώμης συνιστά πραγματική πρόοδο. Αυτό όμως δε σημαίνει πως η περίφημη "απόδειξη δια της λογικής" δεν ισχύει πια! Στη "δίκη Σόφρι", η ετυμηγορία του δικαστή Λομπάρντι αναφέρει ότι "μια τεράστια μάζα αντικειμενικών επιβεβαιώσεων" επιτρέπει να θεωρηθούν "αξιόπιστοι" οι ισχυρισμοί του μεταμεληθέντος Μαρίνο, προσθέτει όμως ότι αυτή η "αξιοπιστία" μπορεί ως εκ τούτου "λογικά" να επεκταθεί και στους ισχυρισμούς του για τους οποίους δεν είναι δυνατόν να βρεθεί αντικειμενική επιβεβαίωση!

ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

17 ΜΑΙΟΥ 1972. Ο αστυνομικός επιθεωρητής Λουίτζι Καλαμπρέζι δολοφονείται με δυο σφαίρες έξω από το σπίτι του στο Μιλάνο. Στις 15 Δεκεμβρίου 1969, από το γραφείο του Καλαμπρέζι στον τέταρτο όροφο της Ασφάλειας έπεσε και σκοτώθηκε ο αναρχικός Πίνο Πινέλι, κρατούμενος για την τυφλή βομβιστική επίθεση στην Πιάτσα Φοντάνα. Η οργάνωση Λότα Κοντίνουα και η ομώνυμη εφημερίδα είχαν τότε ξεκινήσει μια σκληρή καμπάνια εναντίον της Ασφάλειας και του Καλαμπρέζι. Το φθινόπωρο του 1971 η έρευνα για το θάνατο του Πινέλι κατέληξε στην άσκηση δίωξης εναντίον του Καλαμπρέζι με την κατηγορία της ανθρωποκτονίας. Η υπόθεση τέθηκε τελικά στο αρχείο από τον δικαστή Ντ' Αμπρόζιο, ο οποίος υιοθέτησε την εκδοχή του "ατυχήματος".

28 ΙΟΥΛΙΟΥ 1988. Ο Αντριάνο Σόφρι, ο Οβίντιο Μπομπρέσι και ο Τζόρτζιο Πιετροστέφανι -ηγετικά στελέχη της Λότα Κοντίνουα και οι τρεις- συλλαμβάνονται με την κατηγορία ότι δολοφόνησαν τον Λουίτζι Καλαμπρέζι. Δυο μέρες νωρίτερα είχε συλληφθεί ο Λεονάρντο Μαρίνο, παλιό μέλος της Λότα Κοντίνουα, και είχε υποδείξει ως εντολείς της δολοφονίας του Καλαμπρέζι τον Σόφρι και τον Πιετροστέφανι, και ως εκτελεστή τον Μπομπρέσι. Ο Μαρίνο εμφανίστηκε ως αυτήκοος μάρτυς της συνωμοσίας. Ασκείται εις βάρος τους δίωξη με την κατηγορία της ανθρωποκτονίας.

6 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1988. Προφυλακίζονται οι Σόφρι Μπομπρέσι και Πιετροστέφανι, αλλά ένα μήνα αργότερα αποφυλακίζονται.

28 ΙΟΥΝΙΟΥ 1989. Ασκείται νέα δίωξη εις βάρος των Σόφρι, Μπομπρέσι, Πιετροστέφανι και Μαρίνο, και άλλων 13 πρώην μελών της Λότα Κοντίνουα. Κατηγορούνται με βάση τις αποκαλύψεις του "μετανιωμένου" Μαρίνο.

27 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1989. Ξεκινά στο Μιλάνο η πρωτοβάθμια δίκη.

2 ΜΑΙΟΥ 1990. Η δίκη τελειώνει με την καταδίκη των Σόφρι, Μπομπρέσι, Πιετροστέφανι σε κάθειρξη 22 ετών. Ο Μαρίνο καταδικάζεται σε 11 χρόνια, απολαμβάνοντας τις ευεργετικές διατάξεις που προβλέπει η έκτακτη νομοθεσία για τους καταδότες.

15 ΜΑΙΟΥ 1991. Αρχίζει η εκδίκαση της έφεσης. Ο Σόφρι δεν άσκησε έφεση, αλλά παρασύρεται η υπόθεσή του από τις εφέσεις των συγκατηγορουμένων του.

12 ΙΟΥΛΙΟΥ 1991. Το εφετείο επικυρώνει τις καταδίκες του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου.

18 ΙΟΥΝΙΟΥ 1992. Ο Αντριάνο Σόφρι ξεκινά απεργία πείνας, διαμαρτυρόμενος για τη μετατόπιση της ακρόασης της δίκης Καλαμπρέζι από την πρώτη σύνοδο του Ακυρωτικού Δικαστηρίου στην έκτη σύνοδο. Ενα μήνα αργότερα, ο πρόεδρος του Ακυρωτικού Δικαστηρίου ανακοινώνει ότι με την υπόθεση θα ασχοληθεί η ολομέλεια του Δικαστηρίου. Ο Σόφρι σταματά την απεργία πείνας.

23 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1992. Η Ολομέλεια του Δικαστηρίου ακυρώνει την απόφαση του Εφετείου.

21 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1993. Αρχίζει στο Μιλάνο η νέα δίκη σε δεύτερο βαθμό. Ολοι οι κατηγορούμενοι κρίνονται αθώοι.

ΜΑΙΟΣ 1994. Δημοσιεύεται το σκεπτικό της απόφασης, το οποίο από πολλές πλευρές χαρακτηρίζεται "αυτοκτονικό", επειδή έχει τόσο πολλά κενά και αντιφάσεις, που είναι πολύ εύκολο να ακυρωθεί από το Ανώτατο Δικαστήριο.

27 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1994. Το Ακυρωτικό Δικαστήριο, το οποίο συνέρχεται για δεύτερη φορά, αποφασίζει την ακύρωση της απαλλακτικής απόφασης και επαναφέρει σε ισχύ την πρωτοβάθμια καταδικαστική απόφαση. 

11 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1995. Τελειώνει η τρίτη δίκη σε δεύτερο βαθμό, η οποία διήρκεσε μόλις ένα μήνα, και καταλήγει στην επικύρωση των 22 ετών κάθειρξης. Ο Μαρίνο απαλλάσσεται, με βάση τα ευεργετήματα του νόμου για τους μεταμελημένους και τους καταδότες.

22 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1997. Η πέμπτη σύνοδος του Ακυρωτικού Δικαστηρίου επικυρώνει την καταδικαστική απόφαση των 22 ετών για τους Σόφρι, Μπομπρέσι και Πιετροστέφανι, και την απαλλαγή του Μαρίνο.

24 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1997. Ο Αντριάνο Σόφρι συλλαμβάνεται και κλείνεται στη φυλακή της Πίζας. Λίγες ώρες νωρίτερα είχε κλειστεί στην ίδια φυλακή ο Οβίντιο Μπομπρέσι.

29 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 1997. Ο Τζόρτζιο Πιετροστέφανι επιστρέφει στην Ιταλία και οδηγείται αμέσως στη φυλακή της Πίζας.



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Carlo Ginzburg "Le juge et l' historien. Considerations en marge du proces Sofri"
(συλλογική μετάφραση, εκδ. Verdier, 1997). Γαλλική έκδοση, συμπληρωμένη με ένα ανέκδοτο επίμετρο του συγγραφέα, ενός βιβλίου που κυκλοφόρησε στην Ιταλία πριν από έξι χρόνια. Στο κείμενο αυτό, ο γνωστός Ιταλός ιστορικός αναλύει τα πραγματολογικά δεδομένα της υπόθεσης Σόφρι κάτω από το φως της σύγκρισής τους με τις μεσαιωνικές δίκες κατά των μάγων και μαγισσών. Ο παραλληλισμός της υπόθεσης Σόφρι με το κυνήγι της μαγείας επιτρέπει στον ιστορικό να στηρίξει την άποψή του ότι η περίπτωση του Σόφρι και των συντρόφων του συνιστά κατάφωρη δικαστική πλάνη.

Σοφίας Ν. Βιδάλη "Η τρομοκρατία στην Ιταλία κατά τη δεκαετία του '70. Εγκληματολογική και σωφρονιστική προσέγγιση" (εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα- Κομοτηνή 1997). Στη μελέτη της η συγγραφέας ασχολείται καταρχάς με το φαινόμενο της τρομοκρατίας και τους σύγχρονους ορισμούς του, προτείνει στη συνέχεια μια εγκληματολογική προσέγγιση της έννοιας του πολιτικού εγκλήματος και, τέλος, εστιάζει την ανάλυσή της στο συγκεκριμένο ιταλικό παράδειγμα.

Ντάριο Φο "Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού και μερικών άλλων ανατρεπτικών" (μετάφραση Βασίλη Τομανά, εκδ. Κατσάνος, Θεσσαλονίκη 1987). Το εμπνευσμένο από την "αυτοκτονία" Πινέλι θεατρικό έργο του Ντάριο Φο πρωτοπαρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 1970 στο Μιλάνο. Υπολογίζεται ότι σε διάστημα λίγων ετών το παρακολούθησαν ένα εκατομμύριο Ιταλοί.


ΔΕΙΤΕ

Υπεράνω πάσης υποψίας
(Indagine su un cittadino al di sopra di ogni sospetto) του Ελιο Πέτρι (1970). Ενας αστυνομικός διευθυντής δολοφονεί τη γυναίκα του και στη συνέχεια επιβλέπει ο ίδιος τις σχετικές έρευνες. Ταινία με σαφείς - και δημόσια αναγνωρισμένες- αναφορές στην υπόθεση Πινέλι και το ρόλο του Καλαμπρέζι.

Κατάκαρδο χτύπημα (Colpire al cuore) του Τζιάνι Αμέλιο (1982). Ενας προοδευτικός καθηγητής, που διατηρεί προσωπικές σχέσεις με φυγόδικους φίλους του ερυθροταξιαρχίτες, καταδίδεται στην αστυνομία από τον έφηβο γιό του. Στοχασμός πάνω στις κοινωνικές επιπτώσεις της αντιτρομοκρατικής υστερίας των "μολυβένιων χρόνων", από το σκηνοθέτη του συγκλονιστικού "Λαμέρικα".

(Ελευθεροτυπία, 18/1/1998)

 

www.iospress.gr                                  ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ