ΥΠΟΘΕΣΗ ΣΟΦΡΙ


Η τυχαία καταδίκη ενός αθώου 

1.   2.   3. 

 
Ενα Νόμπελ πίσω απ' τα κάγκελα

Είναι γνωστό ότι ο Ντάριο Φο πληροφορήθηκε ότι κέρδισε το Νόμπελ λογοτεχνίας καθ' οδόν, καθώς κατευθυνόταν με αυτοκίνητο από τη Ρώμη προς το Μιλάνο. Λιγότερο γνωστή παραμένει η απόφαση του Ιταλού θεατρικού συγγραφέα να προσφέρει το χρηματικό έπαθλο που συνοδεύει το βραβείο της Σουηδικής Ακαδημίας (ένα εκατομμύριο δολάρια) στον αγώνα για την απελευθέρωση του Αντριάνο Σόφρι και των δύο συγκρατουμένων του, του Τζόρτζιο Πιετροστέφανι και του Οβίντιο Μπομπρέσι. Οκτώ μόλις ώρες μετά την επίσημη ανακοίνωση του ονόματός του στις 9 του περασμένου Οκτωβρίου, ο Ντάριο Φο συναντούσε τους δημοσιογράφους και τους εξηγούσε ότι με τη βοήθεια του βραβείου του θα στηρίξει με κάθε δυνατό τρόπο την εκστρατεία για την απελευθέρωση του Σόφρι, με τον οποίο ούτως ή άλλως συνδέεται από παλιά.
Να θυμίσουμε ότι "Ο τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού", το θεατρικό έργο του Ντάριο Φο που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Μιλάνο το 1970, είναι εμπνευσμένο από την "υπόθεση Πινέλι" και υποδεικνύει την ενοχή τού επικεφαλής της ανάκρισης του Πινέλι αστυνομικού Λουίτζι Καλαμπρέζι, για τη δολοφονία του οποίου καταδικάστηκαν αργότερα ο Σόφρι και οι σύντροφοί του. Ο Φο τοποθετούσε την υπόθεση του έργου του στις ΗΠΑ του 1921, αλλά οι ομοιότητες με τα γεγονότα του 1969 ήταν περισσότερο από προφανείς. "Σε περίπτωση που παρατηρήσετε παραλληλισμούς με πραγματικά περιστατικά", σημείωνε ο συγγραφέας στην αρχή του έργου, "θα πρέπει αυτό να το αποδώσετε στην πασίγνωστη μαγεία του θεάτρου, τη μαγεία που κάνει την πραγματικότητα να ξεπερνά και την πιο καλπάζουσα φαντασία!".
Μέσα στη φυλακή, ο Σόφρι δέχθηκε με συγκίνηση το νέο της βράβευσης του Φο. "Οτι είστε γενναιόδωροι, εσύ και η Φράνκα (Ράμε, σύζυγος και συνεργάτρια του Φο), είναι πασίγνωστο", ανέφερε σε επιστολή του προς τον βραβευμένο συγγραφέα. "Αλλά ότι θα φθάνατε στο σημείο να σπαταλήσετε τις πρώτες στιγμές της χαράς σας για μας πίσω από τα κάγκελα -και σε εκείνους που βρίσκονται στις κατά πολύ πιο απάνθρωπες φυλακές της Τουρκίας ή της Αλγερίας- είναι δείγμα πραγματικής γενναιοφροσύνης" (Manifesto, 15/10). Λίγες ημέρες αργότερα, ο Ντάριο Φο βρισκόταν στις φυλακές Ντον Μπόσκο της Πίζας για να επισκεφθεί τον Σόφρι και τους συντρόφους του. "Πρέπει να μάθουν όλοι την αδικία που τους κρατά ακόμη στη φυλακή", δήλωσε στους δημοσιογράφους. Και έσπευσε να τους ενημερώσει ότι σκοπεύει να χρησιμοποιήσει κάθε μέσο για να κάνει ευρύτερα γνωστή την υπόθεση: ένα θεατρικό έργο, ένα τηλεοπτικό θέαμα, αλλά και ένα κόμικ για τα παιδιά, "αυτά που έχουν ανεπτυγμένο το αίσθημα του δικαίου περισσότερο από τους μεγάλους".
Για τη συνάντηση των δύο παλιών φίλων διαβάζουμε στη Repubblica της 28ης Οκτωβρίου. Αφηγείται ο Ντάριο Φο: "Αγκαλιαστήκαμε με τον Αντριάνο και ανταλλάξαμε μερικά καλαμπούρια. Μου είπε ότι μόλις έμαθε για το Νόμπελ ξέσπασε σε τέτοια γέλια που οι πάντες γύρω τρομοκρατήθηκαν. Μιλήσαμε κυρίως για την έρευνα που κάνω για τη δίκη του με στόχο να γράψω ένα θεατρικό έργο". Ο Φο επιθυμούσε να συζητήσει με τον Σόφρι μερικές "λεπτομέρειες" ικανές να φωτίσουν διαφορετικά την υπόθεση. "Να σας αναφέρω ένα παράδειγμα", εξηγεί ο Φο. "Στη δικογραφία αναφέρεται ότι η πλατεία Σαν Σιλβέστρο της Πίζας, εκεί όπου ο Μαρίνο ισχυρίστηκε ότι πήρε εντολή από τον Σόφρι να δολοφονήσει τον Καλαμπρέζι, δεν έχει δέντρα. Την είδα σήμερα και πρόκειται για πραγματικό δάσος... Μου δίνω τρεις μήνες διορία για να ολοκληρώσω την έρευνά μου. Υστερα θα συγκεράσω την αλήθεια με το θέατρο. Σκέπτομαι ακόμη να συναντήσω τη χήρα Καλαμπρέζι. Είμαι βέβαιος ότι ξέρει πολλά πράγματα που μπορούν να φανούν χρήσιμα".
Υπήρξαν, προφανώς, και αντιδράσεις στην πρωτοβουλία του Φο να στηρίξει την εκστρατεία αποφυλάκισης του Σόφρι. "Σώστε τον Σόφρι από τον Ντάριο Φο", προειδοποιούσε τις ημέρες εκείνες η Corriere della Sera, "γιατί ο θερμός και θανάσιμος εναγκαλισμός του κινδυνεύει να απομακρύνει τη στιγμή της απελευθέρωσης των τριών καταδικασμένων και να καταλήξει σε μια νέα κωμωδία". Αδιάφορος για τις θέσεις αυτές, ο Φο συνεχίζει να ασχολείται με την υπόθεση. Η άρνηση του προέδρου Σκάλφαρο να χορηγήσει χάρη στον Σόφρι θα προκαλούσε νέα οργισμένα σχόλια του νομπελίστα: "Δεν είχα ποτέ εμπιστοσύνη στον πρόεδρο. Για να πω την αλήθεια, το περίμενα. Αλλά για να δοθεί αυτή η χάρη συγκεντρώσαμε 150.000 υπογραφές. Θα συνεχίσουμε με μεγαλύτερη ένταση την κινητοποίηση κατά της μεσαιωνικής δίκης του Σόφρι και των άλλων" (La Stampa, 29/10).
Ούτε όμως τη στιγμή της απονομής του Νόμπελ, στις 10 του περασμένου Δεκεμβρίου, ο Φο επρόκειτο να ξεχάσει τη δέσμευσή του. Δύο ημέρες αργότερα, δήλωνε στον γάλλο δημοσιογράφο Α. Ντιμόν: "Η άγνοια είναι η βάση της αδικίας. Σήμερα πρέπει να εκμεταλλευτούμε το γεγονός ότι εμείς οι άλλοι, οι θεατράνθρωποι, οι διανοούμενοι, οι ηθοποιοί, έχουμε το δικαίωμα του λόγου και τη δυνατότητα να ενημερώνουμε τους νέους. Εχουμε το χρέος να αφηγούμαστε τη ζωή. Γιατί αυτό που μου προξενεί τη μεγαλύτερη εντύπωση είναι η βαθιά άγνοια που επικρατεί. Ιδιαίτερα οι νέοι δεν έχουν ιδέα για το τι συμβαίνει, για τις φρικαλεότητες που διαπράττονται στο όνομα του κρατικού συμφέροντος. Σκέφτομαι τον Αντριάνο Σόφρι, τον Πιετροστέφανι και τον Μπομπρέσι. Η περίπτωση είναι τερατώδης και δεν μπορούμε να την αποδεχθούμε. Γι' αυτό τους αφιέρωσα το Νόμπελ μου. 'Ανθρωποι όλων των χωρών, αφηγηθείτε την ιστορία σας'".



Η εξαίρεση που γίνεται κανόνας

Ενας απ' τους ηγέτες του ιταλικού "θερμού φθινοπώρου", ο Ορέστε Σκαλτσόνε, από το Παρίσι όπου έχει βρει πολιτικό καταφύγιο, σχολιάζει τη διατήρηση της έκτακτης νομοθεσίας στην Ιταλία:

Ανήμπορο να διαχειριστεί "κανονικά" τις κοινωνικές αντιθέσεις του '70 και να αντιμετωπίσει τα εκτός συστήματος κοινωνικά και πολιτικά κινήματα, το πολιτικό σύστημα αισθάνθηκε αναγκασμένο να απαντήσει βίαια σε ό,τι αντιλαμβανόταν ως προεόρτια μιας ολέθριας αποσταθεροποίησης. Η αντίδρασή του πήρε τη σφραγίδα της κατάστασης "έκτακτης ανάγκης" (emergenza), αποδεχόμενη την εσωτερική αντίφαση που συνεπάγεται μια μόνιμη "έκτακτη ανάγκη", κατά την οποία η εξαίρεση μετατρέπεται σε κανόνα, καθώς ο κανόνας μετατρέπεται συστηματικά σε εξαίρεση. Στο πλαίσιο αυτό, το δίκαιο αλλάζει λειτουργία, έρχεται σε αντίφαση με την ίδια του τη φύση. Εγκαθίσταται έτσι ένα καθεστώς έκτακτης ανάγκης, ανομολόγητο και μεταμφιεσμένο σε κοινό ποινικό δίκαιο. Στην κλασική μορφή του καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, το δίκαιο θεωρείται ότι -λόγω μιας σοβαρής αναγκαιότητας- αυτοαναιρείται, αυτοκαταργείται, αντιφάσκει με τις μορφές του, τους κανόνες του, τις διαδικασίες του (τι θα ήταν όμως τότε το δίκαιο;). Με το καθεστώς έκτακτης ανάγκης βρισκόμαστε έτσι μπροστά σε μια κατάφωρη και συνεχή άρνηση της "κανονικότητας" του δικαίου.
Η "έκτακτη ανάγκη" ως μορφή διακυβέρνησης εξελίσσεται όπως τα παράσιτα εκείνα που αφαιρούν κάθε ίχνος εσωτερικής ζωής ενός οργανισμού και σταδιακά τον αντικαθιστούν. Οι δικαστικοί λειτουργοί και οι μηχανισμοί καταστολής ( αντιτρομοκρατικοί, αστυνομικοί κ.λπ.), χρησιμοποιώντας τη συμπληρωματική εξουσία που τους παρέχει το πολιτικό σύστημα, εξασφαλίζουν μια νέα συναίνεση. Ετσι βλέπουμε όλο και περισσότερους πρώην δικαστές να ξεκινούν πολιτική σταδιοδρομία, κόμματα να μετατρέπονται σε κοινοβουλευτικούς εκπροσώπους των δικαστών και δικαστές να εμπλέκονται σε παραδοσιακά εξωδικαστικούς τομείς (...).
Οι ειδικοί νόμοι προστέθηκαν στο νομοθετικό οπλοστάσιο του ιταλικού κράτους κατά τη δεκαετία του '70. Ο ποινικός κώδικας επέτρεπε ήδη την τιμωρία των "πολιτικών" αδικημάτων. Οι νέες ρυθμίσεις ενίσχυσαν το κατασταλτικό οπλοστάσιο με συνέπεια τη μείωση των πολιτικών ελευθεριών. Η emergenza αλά ιταλικά προτείνει στην ουσία έναν τεχνητό και φανταστικό τετραγωνισμό του κύκλου (...). Οι συνθήκες δεν αναγνωρίζονται ως καθεστώς εμφύλιου σχεδόν πολέμου και ο εχθρός δεν αποκαλείται "δημόσιος κίνδυνος", από φόβο μήπως έτσι του παρασχεθεί μια παράδοξη νομιμοποίηση. Στην emergenza, o εσωτερικός εχθρός πρέπει να εξουδετερώνεται με μέσα πολεμικά, αλλά ο ίδιος πρέπει να έχει στιγματιστεί ως απλός εγκληματίας.

(Ελευθεροτυπία, 18/1/1998)

 

www.iospress.gr                                  ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ  -  ΤΡΙΤΟ ΜΕΡΟΣ