Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΩΝ


Μήνας μπαίνει μήνας βγαίνει

1. /  2.

 
Τα προβλήματα της "Καλοχρονιάς"


Η επικράτηση ενός ενιαίου ημερολογίου δεν υπήρξε και τόσο απλή υπόθεση στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Στις αρχές του αιώνα, αρκετοί μήνες διατηρούσαν ακόμη τα παραδοσιακά τοπικά τους ονόματα και οι κάτοικοι πολλών περιοχών της χώρας εξακολουθούσαν να θεωρούν ότι ο χρόνος ξεκινά κάθε φθινόπωρο, και συγκεκριμένα τον Τρύγο (Σεπτέμβριο), ενώ η επίσημη Πρωτοχρονιά στην καρδιά του χειμώνα συνέχιζε να μην ανταποκρίνεται σε κανένα από τα βιώματά τους. Κατά κύριο λόγο αγροτική, η ελληνική κοινωνία του τέλους του 19ου και των πρώτων χρόνων του 20ού αιώνα ζούσε πάντοτε στους αργούς και επαναλαμβανόμενους ρυθμούς της ζωής κοντά στη φύση. Ετσι, αν και παμπάλαιες, οι λατινικές ονομασίες των μηνών υποσκελίζονταν συχνά στην επαρχία από τα ελληνικά ονόματά τους που αντιστοιχούσαν σε συγκεκριμένες εμπειρίες των ανθρώπων της εποχής. Αντίθετα, τα αναπτυσσόμενα τότε αστικά κέντρα έμοιαζαν περισσότερο εξοικειωμένα με τις λατινικές ονομασίες που χρησιμοποιούνταν από τη διοίκηση και την εκπαίδευση. Εχοντας πια απομακρυνθεί από τις αγροτικές συνήθειες, οι άνθρωποι των πόλεων ήταν περισσότερο δεκτικοί και στον επίσημο εορτασμό της Πρωτοχρονιάς.
Αλλά σε πολλά μέρη ο κόσμος συνέχιζε να υποδέχεται την καινούρια χρονιά κάθε Πρώτη Σεπτεμβρίου (την Πρωτοσταυριά, όπως συνήθως λεγόταν, λόγω της μεγάλης γιορτής του Σταυρού) και να ανταλλάσσει εκείνη τη μέρα τις ευχές της "καλοχρονιάς". Σειρά ολόκληρη από έθιμα (ειδική διακόσμηση του σπιτιού, ανταλλαγή δώρων, ευχές στην εκκλησία για τα γεννήματα) θύμιζε διαρκώς ότι η "πραγματική" αρχή της χρονιάς τοποθετείται στην αρχή του φθινοπώρου και όχι τον Ιανουάριο. Ετσι, η τελευταία μέρα του χρόνου, η "κλειδοχρονιά", εξακολουθούσε να τοποθετείται την τελευταία μέρα του Αυγούστου. Αν στο γεγονός αυτό προστεθεί η μεγάλη ποικιλία των ονομάτων των μηνών, γίνεται σαφές ότι την αυγή του εικοστού αιώνα το πρόβλημα ενός ημερολογίου κοινής αποδοχής παρέμενε άλυτο: Φλεβάρης ή Κουτσός (Κουτσοφλέβαρος), Μάρτιος ή Πασσαλοκαύτης (Παλουκοκαύτης), Ιούνιος ή Θεριστής, Ιούλιος ή Αλωνάρης, Σεπτέμβριος, Σταυρός ή Τρυγητής (Τρύγος), Οκτώβριος ή Αϊδημητριάτης, Νοέμβριος, Βροχάρης ή Σποριάς;
Τη σύγχυση επέτεινε προφανώς η τάση ορισμένων δημοτικιστών να επαναφέρουν στον γραπτό λόγο τους παραδοσιακούς ελληνικούς μήνες. Βασισμένες στις αγροτικές εργασίες (π.χ. Θεριστής), τις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές (π.χ. Χριστουγεννάς) ή τα ίδια τα χαρακτηριστικά των μηνών (π.χ. Κουτσός), οι ονομασίες αυτές ταίριαζαν με την προσπάθεια "κάθαρσης" της νεοελληνικής από τις λόγιες λέξεις και εκφράσεις και με την τάση επιστροφής στις ρίζες της γλώσσας του λαού. Σε κείμενό του γραμμένο το 1911 στα γερμανικά, ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης διαφωνούσε με την τάση επαναφοράς των "γνήσιων ελληνικών ονομάτων των μηνών". Η θέση αυτή δεν τον εμπόδιζε ωστόσο να θεωρεί άδικη και απαράδεκτη την άποψη που είχε διατυπώσει ο Α. Μπούτουρας ("Τα ονόματα των μηνών εν τη Νεοελληνική. Εκ του αρχείου του προχείρου Νεοελληνικού Λεξικού", Αθήναι 1910), σύμφωνα με την οποία οι "μαλλιαροί" δημοτικιστές αναζητούν ακατάληπτες ιδιωματικές λέξεις που να ταιριάζουν με τις γλωσσικές τους θεωρίες περί της νεοελληνικής κοινής. Πόσω μάλλον που ο Α. Μπούτουρας είχε μπει ο ίδιος στον κόπο να συλλέξει τα πολλά και διαφορετικά ονόματα των μηνών στην ελληνική επαρχία, αποδεικνύοντας με τον τρόπο αυτό την εντυπωσιακή ποικιλία τους.
Πάντοτε κατά τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, οι δημοτικιστές δεν κατέφευγαν σε ακρότητες και πρότειναν ονόματα μηνών που γνώριζαν μεγάλη διάδοση και ήταν γνωστά στους περισσότερους. Η μοναδική αντίρρηση θα έπρεπε κατά τη γνώμη του να αφορά τη χρήση της λέξης Τρυγητής από τον Νουμά: Το σημαντικό περιοδικό ονόμαζε Τρυγητή τον Αύγουστο, ενώ από την έρευνα του Μπούτουρα προέκυπτε ότι στις πιο πολλές περιοχές της Ελλάδας Τρυγητής ονομάζεται ο Σεπτέμβριος. Για το λόγο αυτό, συμπλήρωνε ο Τριανταφυλλίδης, ο Ψυχάρης υιοθετεί το Αύγουστος για τον Αύγουστο και του Σποριά για τον Σεπτέμβριο. ("Απαντα Μανόλη Τριανταφυλλίδη", τόμος Β', Θεσσαλονίκη 1963, σ. 16-21)


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ


ΚΑΝΤΑΦΙ. Το 1989, το λιβυκό υπουργείο Πληροφόρησης και Πολιτισμού αποφάσισε να αλλάξει τις λατινικής προέλευσης ονομασίες των μηνών και να τις αντικαταστήσει με αραβικά ονόματα. Οι νέες ονομασίες, εμπνευσμένες από τη φύση και την ιστορία, συνυπάρχουν με τις παλαιές και χρησιμοποιούνται παράλληλα με αυτές. Ας σημειωθεί ότι ο έβδομος μήνας του χρόνου (ο Ιούλιος) είναι αφιερωμένος στην επέτειο της αιγυπτιακής επανάστασης και τον αιγύπτιο ηγέτη Νάσερ, ενώ ο ένατος (ο Σεπτέμβριος) τιμά τη λιβυκή επανάσταση της 1ης Σεπτεμβρίου 1969.

ΑΚΙΧΙΤΟ. Το "Γκένγκο", το παραδοσιακό ιαπωνικό ημερολόγιο δεν μετρά συνεχόμενα χρόνια, αλλά ξεκινά από το έτος 1 κάθε φορά που ενθρονίζεται ένας νέος αυτοκράτορας. Την επιστροφή του "Γκένγκο" (η λέξη σημαίνει ένας αυτοκράτορας, μία εποχή) προτείνουν πολλοί, πιστεύοντας ότι η πλειοψηφία του ιαπωνικού λαού συνεχίζει να υπολογίζει το χρόνο με τον παραδοσιακό τρόπο και καταπιέζεται από τις σύγχρονες ημερολογιακές ρυθμίσεις. Η κίνηση για επιστροφή στο "Γκένγκο" και πλήρη κατάργηση κάθε άλλου ημερολογίου είχε ενταθεί τα τελευταία χρόνια πριν από το θάνατο του Χιροχίτο και την άνοδο στο θρόνο του Ακιχίτο.

ΣΙΜΑΝΟΒΙΤΣ. Την υιοθέτηση εβδομάδας 10 ημερών πρότεινε προ καιρού ο αυστριακός μαθηματικός Βέρνερ Σιμάνοβιτς του Ινστιτούτου Στατιστικής και Πληροφορικής του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Σύμφωνα με την πρότασή του, το έτος θα αποτελείται από 12 μήνες, ο κάθε μήνας από 30 ημέρες χωρίς προκαθορισμένη ημέρα αργίας, συν 5 ημέρες (6 για τα δίσεκτα χρόνια), οι οποίες είναι ημέρες αργίας και τοποθετούνται στο τέλος του χρόνου. Κάθε εβδομάδα χωρίζεται σε δύο μισές εβδομάδες και ο εργαζόμενος δουλεύει 10 ώρες την ημέρα τη μισή εβδομάδα και την υπόλοιπη μισή έχει ρεπό. Το σύστημα αυτό ταιριάζει κατά τον εμπνευστή του στη σύγχρονη τάση για εβδομάδα 35 ωρών και έχει και ένα σημαντικό πρόσθετο προσόν: Δεν υπάρχει περίπτωση να υπάρξει ημέρα που να συμπέσει Παρασκευή και 13!

ΧΕΛΜΟΥΤ ΡΑΙΛΕΝ. Απρόβλεπτες αντιδράσεις προκάλεσε το 1976 η ανακοίνωση του Διευθυντή του Γερμανικού Ινστιτούτου για την καθιέρωση προτύπων (DIN), σύμφωνα με την οποία από το επόμενο έτος η Δευτέρα θα θεωρείται επισήμως η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, κλέβοντας τα πρωτεία της Κυριακής. "Πρόκειται για μεταρρύθμιση που δεν πρόκειται να έχει επιπτώσεις στη ζωή των ανθρώπων", εξηγούσε ο Χ. Ράιλεν, στηριζόμενος στο γεγονός ότι οι περισσότεροι τοποθετούν το πρωί της Δευτέρας την αρχή της εβδομάδας. Ηταν προφανές ότι δεν είχε υπολογίσει την αντίδραση των γερμανικών εκκλησιών, οι οποίες κινητοποιήθηκαν αμέσως καταγγέλλοντας ως απαράδεκτη την "υποβάθμιση" της Κυριακής. Η οργή τους μάλιστα ήταν τόση, ώστε καθολικοί και προτεστάντες ανώτεροι κληρικοί υπέβαλαν κοινή έγγραφη διαμαρτυρία, κάτι το οποίο συμβαίνει σπανίως.

ΤΖΟΡΤΖ ΙΣΤΜΑΝ. Στο πλαίσιο μιας πρότασης για εξορθολογισμό του καπιταλισμού, ο πρόεδρος της Κόντακ Τζορτζ Ιστμαν ζητούσε το 1926 μια ριζική και παγκόσμια ημερολογιακή μεταρρύθμιση. Ο χρόνος έπρεπε να έχει 13 μήνες και οι μήνες 4 εβδομάδες. Με τη ρύθμιση των δεκατριών μηνών, ο Ιστμαν προέβλεπε εντατικότερη απόδοση του κεφαλαίου και λιγότερα έξοδα για τους κεφαλαιούχους. Πίστευε ακόμη ότι οι δυσκολίες και τα μπλεξίματα που θα προέκυπταν από την εφαρμογή του νέου ημερολογίου τα πρώτα χρόνια θα ήταν ελάχιστα συγκρινόμενα με τα πλεονεκτήματα που θα προσέφερε στον κόσμο των επιχειρήσεων τα αμέσως επόμενα.


Σ.ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ-Μ.ΔΑΝΕΖΗΣ. "Εμείς πάντως ελπίζουμε και πιστεύουμε ότι η χρήση του Παγκόσμιου Ημερολογίου πρέπει να αρχίσει στα επόμενα χρόνια με τη χαραυγή του 21ου αιώνα, σαν μια βασική απαίτηση του πολιτισμού μας. Πράγματι, για μας, η εφαρμογή του είναι εύκολη, αρκεί να το θελήσουν οι 7 ισχυρές βιομηχανικές χώρες και να υιοθετηθεί από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Τότε, σε σύντομο χρονικό διάστημα, θα απλωθεί σ' ολόκληρο τον κόσμο. Αυτή η ελπίδα μας βασίζεται στα σημεία των καιρών και η πρότασή μας είναι η λευκή 365η ημέρα του έτους να ονομαστεί 'Ημέρα της Ειρήνης' και να αφιερωθεί στον πανηγυρισμό της παγκόσμιας ειρήνης, χωρίς αναφορές σε πολιτικές ή θρησκευτικές σκοπιμότητες. Αυτή η λευκή ημέρα, μαζί με την επίσης λευκή 366η ημέρα για τα δίσεκτα έτη, που προτείνουμε να ονομαστεί 'Ημέρα της αλληλεγγύης των λαών', να γίνουν παγκόσμια σύμβολα και να αντιπροσωπεύουν παγκόσμιες γιορτές για όλους τους λαούς, οποιασδήποτε φυλής, χρώματος, έθνους ή θρησκείας. Δύο πραγματικές γιορτές αγάπης". ("Η Οδύσσεια των Ημερολογίων", τ. Β', σ. 358).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Στράτου Θεοδοσίου, Μάνου Δανέζη "Η Οδύσσεια των ημερολογίων"
(εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 1995). Δίτομη ολοκληρωμένη παρουσίαση της ιστορικής εξέλιξης των ημερολογίων, από την αρχαιότατη εποχή μέχρι τη σύγχρονη. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στις θρησκευτικές καταβολές των διάφορων τύπων ημερολογίου και περιλαμβάνονται πολλές αστρονομικές και ιστορικές πληροφορίες που διαφωτίζουν το θέμα. Αντιμετωπίζεται και τοπρόβλημα της πιθανής αναθεώρησης του επικρατούντος ημερολογίου.

L.E. Doggett, "Calendars" (University Science Books, 1990). Λεπτομερής εισαγωγή στην ιστορία των ημερολογίων με ερμηνεία της αστρονομικής βάσης των υπολογισμών του έτους και παρουσίαση των σημαντικότερων μορφών ημερολογίου σε διάφορες εποχές και πολιτισμούς.

Royal Greenwich Observatory "The Calendar" (Information Leaflet No. 50). Εκλαϊκευτικό εγχειρίδιο του αστεροσκοπείου στο Γκρίνουιτς.

Κ.Μαλτέζου "Περί του ημερολογιακού ζητήματος και της κατασκευής πολιτικών ηλιακών ημερολογίων" (Πρακτικά Ακαδημίας Αθηνών. Τόμος ΙΣΤ', Αθήναι 1941). Ιστορική μελέτη για την εξέλιξη του ημερολογίου, σε μια εποχή που η αλλαγή από το ιουλιανό στο γρηγοριανό ήταν σχετικά πρόσφατη.

Πανελλήνιος Θρησκευτική και Εθνική Ορθόδοξος Κοινωνία "Το Πρώτον Πανελλαδικόν Συνέδριον των οπαδών του Ιουλιανού Εορτολογίου" (Εν Αθήναις μηνί Απριλίου 1947). Κριτική της απόφασης της Εκκλησίας της Ελλάδος να μεταβάλει το Ιουλιανό εορτολόγιο και να το αντικαταστήσει με το θεωρούμενο "Παπικό" Γρηγοριανό. Περιγραφή των εκκλησιαστικών και πολιτικών επιχειρημάτων κατά της αντικατάστασης. Η παλαιοημερολογίτικη κίνηση στηρίζεται και σήμερα στις ίδιες απόψεις.

ΔΕΙΤΕ

H Bίβλος
( The Bible) του Τζον Χιούστον (1966). Πώς ο Θεός, φτιάχνοντας τον κόσμο μέσα σε επτά μέρες, έδωσε το παράδειγμα για το χωρισμό του χρόνου σε εβδομάδες - προβλέποντας, μάλιστα, και για αργία...

Ο γύρος του κόσμου σε 80 ημέρες ( Around the world in 80 days) του Μάϊκλ Αντερσον (1956). Χάρη στη συμβατικότητα των ημερολογίων, οι ήρωες του Ιουλίου Βερν ανακαλύπτουν ότι το ταξίδι τους έχει διαρκέσει μια μέρα λιγότερο απ' ό,τι αυτοί νόμιζαν, μετρώντας τον πραγματικό χρόνο.

(Ελευθεροτυπία, 5/1/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ