Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΩΝ


Μήνας μπαίνει μήνας βγαίνει

1. /  2.

 

Μικρή μερίδα συμπολιτών μας κάνει σήμερα τις τελευταίες ετοιμασίες. Ερχονται και γι' αυτούς τα Χριστούγεννα... Δεν είναι όμως μόνο οι παλαιοημερολογίτες. Η αλλαγή του χρόνου δεν σημαίνει σε όλες τις θρησκείες και όλες τις κοινωνίες το ίδιο. Γι' αυτό και τα ημερολόγια ποικίλουν όσο και οι ανθρώπινοι πολιτισμοί.


Ενα έτος με πολλές πρωτοχρονιές


Σύμφωνα με μια πρόσφατη εκτίμηση, υπάρχουν σήμερα σε ισχύ περίπου 40 διαφορετικά ημερολόγια σ' όλο τον κόσμο. Η ποικιλία αυτή δεν φαίνεται να μειώνεται με το χρόνο. Και ο λόγος είναι σημαντικός. Τα ημερολόγια συνδέονται με βαθύτερες θρησκευτικές πεποιθήσεις και πολιτισμικές παραδόσεις των λαών, και η μεταβολή τους προκαλεί σημαντικούς τριγμούς στις κοινωνίες που την αποπειρώνται.
Η διαφορά του ενός ημερολογίου με το άλλο είναι ευεξήγητη. Ολες οι προσπάθειες να μετρηθεί ο γήινος χρόνος και να διαιρεθεί σε έτη, μήνες, εβδομάδες και μέρες στηρίζονται κατανάγκην σε ορισμένες παραδοχές και προϋποθέτουν ένα βαθμό αυθαιρεσίας. Τα αστρονομικά φαινόμενα στα οποία στηρίζεται αυτή η μέτρηση - όπως η κίνηση της γης γύρω από τον άξονά της (ημέρα), η περιστροφή της γης γύρω απ' τον ήλιο (έτος), η κίνηση της σελήνης γύρω από τη γη (μήνας)- δεν είναι σταθερά μεγέθη. Αν προσθέσουμε την ανισόμερη πολιτισμική ανάπτυξη της γήινης σφαίρας, θα καταλάβουμε το χάος που επικρατεί.
Αλλα ημερολόγια στηρίζονται στον ήλιο (όπως το γρηγοριανό), άλλα στη σελήνη (όπως το ισλαμικό) και άλλα είναι μεικτά (όπως το εβραϊκό και το κινέζικο). Κεντρικό πρόβλημα στη σύνταξη του οποιουδήποτε ημερολογίου η αναντιστοιχία του αστρικού έτους (που μετρά τον αληθινό χρόνο της γήινης περιφοράς περί τον ήλιο) και του πολιτικού έτους (των γνωστών δηλαδή 365 ημερών). 
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το ισχύον γρηγοριανό ημερολόγιο παρουσιάζει σημαντικές ατέλειες που δυσκολεύουν την πρακτική χρήση:
- Οι ημέρες κατανέμονται άνισα σε κάθε μήνα.
- Τα ονόματα των μηνών δεν έχουν καμιά σχέση με την αριθμητική τους σειρά στην εξέλιξη του έτους.
- Η πρώτη μέρα κάθε μήνα αντιστοιχεί με διάφορες μέρες της βδομάδας. Αλλά και τα έτη δεν αρχίζουν αό την ίδια μέρα. Κάθε πρωτοχρονιά έχουμε μετάθεση μιας μέρας, και δύο ημερών όταν το έτος είναι δίσεκτο.
- Οι μήνες και τα τρίμηνα (εποχές) έχουν άνισο μέγεθος.
Τα γνωστά αυτά μειονεκτήματα έχουν πολύ συγκεκριμένες και άμεσες συνέπειες στη ζωή των σύγχρονων κοινωνιών που δέχονται το γρηγοριανό ημερολόγιο. Οι κινητές εορτές (και κατά συνέπεια οι αργίες) δεν μπορούν να σταθεροποιηθούν. Οι υπολογισμοί μισθών και συντάξεων γίνονται πολύπλοκοι. Τα δρομολόγια των μέσων μεταφοράς τροποποιούνται διαρκώς, κλπ.
Κατά τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας δημιουργήθηκε ισχυρή κίνηση στα πλαίσια της Κοινωνίας των Εθνών και του ΟΗΕ για τη δημιουργία ενός παγκόσμιου ημερολόγιου που θα αντιμετώπιζε αυτά τα προβλήματα. Οι σημαντικότερες προσπάθειες είχαν ξεκινήσει από τα μέσα του 18ου αιώνα. Το 1745 ο αμερικάνος άποικος με το ψευδώνυμο Χιρόσα Απ-Ισιμ πρότεινε τη χρήση "λευκών ημερών" για να εξορθολογισθεί η σχέση βδομάδας-έτους. Η ιδέα έγινε γνωστή μετά από πολλά χρόνια (1834) από τον ιταλό αββά Μάρκο Μαστροφίνι. Το 1849 ο γάλλος φιλόσοφος Αύγουστος Κοντ πρότεινε το ημερολόγιο του "θετικισμού", το οποίο χωρίζεται σε 13 ταυτόσημους μήνες.
Το "Παγκόσμιο Ημερολόγιο", είναι η σημαντικότερη προσπάθεια να γίνουν τα έτη ταυτόσημα. Τα τρίμηνα έχουν 91 μέρες και 13 βδομάδες. Οι τρεις μήνες έχουν 31, 30 και 30 μέρες. Κάθε μήνας έχει 26 μέρες συν τις Κυριακές. Κάθε έτος αρχίζει με την Κυριακή 1η Ιανουαρίου. Κάθε τρίμηνο ξεκινά Κυριακή και λήγει Σάββατο. Η τελευταία ημέρα του έτους, η 365η είναι λευκή και ακολουθεί την 30 Δεκεμβρίου. Στα δίσεκτα έτη προστίθεται άλλη μια λευκή μέρα μετά την 30ή Ιουνίου. Είναι προφανή τα πλεονεκτήματα της προτεινόμενης μεταρρύθμισης. Οι ημερομηνίες κάθε έτους συμπίπτουν με την ίδια μέρα της βδομάδας. Το έτος διαιρείται σε ισομερή τρίμηνα, με ίσο αριθμό εργάσιμων ημερών. Η διακύμανση του ημερών κάθε μήνα είναι πιο κανονική απ' ό,τι στο γρηγοριανό ημερολόγιο. Η μετάλλαξη από το γρηγοριανό είναι απλή. Μπορεί να γίνει το 2006 που το έτος αρχίζει από Κυριακή και θα απαιτηθεί αλλαγή ελάχιστων ημερομηνιών. 
Ηδη από την ονομασία τους τα ημερολόγια μας υποψιάζουν ότι για να υιοθετηθούν απαιτείται η βούληση μιας ισχυρής εξουσίας, θρησκευτικής ή κοσμικής. Το Ιουλιανό ημερολόγιο παραπέμπει στον Καίσαρα, το Γρηγοριανό στον Πάπα. Δίπλα σ' αυτούς, μνημονεύεται ο Καίσαρ Αύγουστος που πρόσθεσε τον ομώνυμο μήνα και ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος, στον οποίο οφείλεται η καθιέρωση της βδομάδας. Φυσικά δεν αρκεί η επιθυμία των ισχυρών. Για να σταθεροποιηθεί κάποια ημερολογιακή μεταρρύθμιση προϋποτίθεται η βασιμότητα και η χρηστικότητά της. Οταν προσέθεσε, για παράδειγμα, ο Μέγας Αλέξανδρος ένα δεύτερο μήνα Αρτεμίσιο πριν από τον Δαίσιο στο Μακεδονικό ημερολόγιο, το έκανε επειδή ο Δαίσιος θεωρούνταν γρουσούζικος μήνας για εκστρατείες. Φυσικά η προσθήκη κράτησε όσο και η εκστρατεία.
Το 1937 14 χώρες ψήφισαν στην Κοινωνία των Εθνών υπέρ της καθιέρωσης του "Παγκόσμιου Ημερολογίου". Ο πόλεμος διέκοψε τη σχετική διαδικασία. Το 1953, η πρόταση επανήλθε από τις Ινδίες, με την υποστήριξη της Γαλλίας, της Αιγύπτου και της Ουρουγουάης. Τα κράτη που το υποστηρίζουν έφτασαν τα 41. Δόθηκε και η συγκατάθεση των θρησκευτικών αρχηγών των μεγαλύτερων λατρευτικών σχημάτων. 
Τελικά όμως η καθιέρωση ενός παγκόσμιου ημερολόγιου αποδείχθηκε άλλη μια ουτοπία του 20ού αιώνα. Το ξέκοψε εγκαίρως η κυβέρνηση των ΗΠΑ με τον πιο επίσημο τρόπο. Στις 21 Μαρτίου του 1955, ο εκπρόσωπος της υπερδύναμης στον ΟΗΕ Χένρι Κάμποτ Λοτζ απαντούσε αρνητικά στον γενικό γραμματέα του Οργανισμού Νταγκ Χάμαρσκγιολντ: "Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών δεν συμφωνεί στην αναθεώρηση του ισχύοντος ημερολογίου από τον ΟΗΕ. Η κυβέρνηση δεν είναι δυνατόν να επιτρέψει οιαδήποτε αλλαγή τέτοιου είδους, η οποία αφορά άμεσα όλους τους κατοίκους της χώρας μας. Θα το έπραττε μόνο εφόσον το υποστήριζε η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών των ΗΠΑ, διά μέσου των εκπροσώπων της στο Κογκρέσο. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι υφίσταται παρόμοια άποψη στις ΗΠΑ. Μεγάλος αριθμός πολιτών των ΗΠΑ αντιτίθεται στο σχέδιο ημερολογιακής μεταρρύθμισης που έχει υποβληθεί στο Οικονομικό και Κοινωνικό Συμβούλιο. Η αντίθεσή τους οφείλεται σε θρησκευτικούς λόγους, διότι η προσθήκη μιας "λευκής" ημέρας στο τέλος κάθε έτους, θα διέκοπτε τον εβδομαδιαίο κύκλο της παράδοσης."
Η άρνηση των ΗΠΑ προχωρεί και σε υποδείξεις για τη δράση του ΟΗΕ: "Η κυβέρνηση θεωρεί ότι δεν είναι επιτρεπτό για τα Ηνωμένα Εθνη, τα οποία εκπροσωπούν πολλά διαφορετικά θρησκευτικά και κοινωνικά πιστεύω σε όλο τον κόσμο, να ευνοήσουν τη μεταρρύθμιση του ισχύοντος ημερολογίου." Η κατάληξη είναι να ζητήσουν τον τερματισμό ακόμα και της μελέτης για την αναθεώρηση: "Η κυβέρνηση συνιστά να μην προχωρήσει άλλο η σχετική μελέτη. Αυτή η μελέτη απαιτεί ανθρώπινη εργασία και κεφάλαια, τα οποία θα μπορούσαν να είναι πιο χρήσιμα σε περισσότερο ζωτικά και επείγοντα προβλήματα. Δεδομένου ότι έχουν πραγματοποιηθεί επιμέρους μελέτες των κρατών, στο πλαίσιο προπαρασκευής των απόψεών τους για τον γενικό γραμματέα το 1947, πιστεύουμε ότι οποιαδήποτε επιπλέον μελέτη πάνω σ' αυτό το ζήτημα θα ήταν άχρηστη."
Από εκείνη την περίοδο ο ΟΗΕ δεν έχει τολμήσει να θίξει το ζήτημα του ημερολογίου. Η δραστηριότητα των οπαδών της υιοθέτησης ενός παγκόσμιου ημερολόγιου έχει περιοριστεί στον κλειστό κύκλο της Ενωσης (The World Calendar Association) που ιδρύθηκε το 1930 και διακινεί τις ιδέες της σε ειδικά επιστημονικά περιοδικά.


Οι μετρημένες μέρες της επανάστασης

Οι επαναστάσεις δεν τα πάνε καλά με τα ημερολόγια που βρίσκουν έτοιμα. Προτιμούν μια δική τους σύμβαση για το μέτρημα του χρόνου, μια ρύθμιση που να θυμίζει διαρκώς ότι η ανατροπή που επιχειρήθηκε έχει εναποθέσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στο χρόνο που κυλά, προσφέροντας τη συνεχή επιβεβαίωση ότι πέρασαν πια ανεπιστρεπτί οι ημέρες του παλιού διεφθαρμένου καθεστώτος. Συχνά, όμως, οι επαναστάσεις δεν κατορθώνουν να δημιουργήσουν στέρεα ημερολόγια, ικανά να επιβιώσουν όταν έρθουν οι δύσκολες ώρες. Οπως τουλάχιστον μας διδάσκει η εμπειρία δύο από τις σημαντικότερες επαναστάσεις της ιστορίας της ανθρωπότητας, της γαλλικής και της ρώσικης, η κατάργηση του επαναστατικού ημερολογίου συνοδεύει -ή προαναγγέλλει- την κατάρρευση του επαναστατικού καθεστώτος. Η αποτυχία του επαναστατικού ημερολογίου αναδεικνύεται έτσι ιστορικά σε ένα από τα κριτήρια της αποτυχίας της ίδιας της επανάστασης.
Η υιοθέτηση ενός δικού τους ημερολογίου υπήρξε μία από τις πρώτες φροντίδες των γάλλων επαναστατών. Πίσω από την επιθυμία τους αυτή κρυβόταν προφανώς η επιθυμία τους να αποτινάξουν συμβολικά την παπική εξουσία, καταργώντας ένα ημερολόγιο που θεωρούσαν προϊόν της εκκλησίας, οπότε ιδιαίτερα απεχθές και αναξιόπιστο. Η ημερολογιακή μεταρρύθμιση ανατέθηκε στον πρόεδρο της επιτροπής δημόσιας εκπαίδευσης Ρομ και τους μαθηματικούς Λανγκράνζ και Μονζ, οι οποίοι υπέβαλαν τις προτάσεις τους στην Εθνοσυνέλευση το 1793. Η λειτουργία του νέου, "επαναστατικού" ή "δημοκρατικού" ημερολογίου άρχισε στις 5 Οκτωβρίου της ίδιας χρονιάς.
Το "δημοκρατικό" ημερολόγιο περιλάμβανε 12 μήνες των 30 ημερών και 5 (για τα κοινά έτη) ή 6 (για τα δίσεκτα) "συμπληρωματικές ημέρες" (τις λεγόμενες "ημέρες των αβράκωτων"), οι οποίες αθροίζονταν στο τέλος του χρόνου προκειμένου να συμπληρωθούν οι 365 (366 για τα δίσεκτα) ημέρες του χρόνου. Το ημερολόγιο αυτό στηρίχθηκε στο δεκαδικό σύστημα: η διάρκεια του εικοσιτετραώρου χωρίστηκε σε δέκα ώρες και το λεπτό καθορίστηκε σε 1/100 αυτής της ώρας. Εξάλλου και ο μήνας χωρίστηκε σε τρεις δεκάδες ημερών. Η τελευταία ημέρα κάθε δεκάδας ήταν η ημέρα της ανάπαυσης και της λατρείας του Υπέρτατου Οντος. Στους μήνες δόθηκαν ποιητικά ονόματα εμπνευσμένα από τη φύση και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ίδιων των μηνών (Τρυγητής, Ομιχλώδης, Παγερός κ.λπ.). Η 22 Σεπτεμβρίου (1η Vendemiaire), ημέρα της ανακήρυξης της Δημοκρατίας, ορίστηκε ως Πρωτοχρονιά.
Το "δημοκρατικό ημερολόγιο" δεν άντεξε πολλά χρόνια. Από το 1801, ο Ναπολέων επανέφερε την αργία της Κυριακής και τις μεγάλες χριστιανικές γιορτές (Χριστούγεννα, Πάσχα), ενώ στο τέλος του 1805 η Γαλλία επέστρεφε στο παλιό ημερολόγιο που οι επαναστάτες είχαν καταγγείλει ως "παπικό". Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1871, την εποχή της Κομμούνας του Παρισιού, μία από τις πρώτες κινήσεις της επαναστατικής επιτροπής ήταν η επαναφορά του "δημοκρατικού ημερολογίου". Απόπειρα χωρίς μέλλον, όπως και η ίδια η εξέγερση της Κομμούνας.
Πιο περίπλοκη είναι η ιστορία των διαδοχικών ημερολογιακών ρυθμίσεων που επρόκειτο να υιοθετήσουν η Οκτωβριανή επανάσταση και οι επίγονοί της. Μετά την επικράτηση της επανάστασης, ο Λένιν προκάλεσε μια σύντομη συζήτηση γύρω από το ζήτημα και λίγο αργότερα κατέληξε στην απόφαση ότι το Ιουλιανό ημερολόγιο που ακολουθούσε η χώρα έπρεπε να αντικατασταθεί αμέσως από το Γρηγοριανό "με στόχο την εναρμόνιση με όλα τα πολιτισμένα κράτη της υφηλίου". Παρά τη σταθερή άρνηση της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ρωσίας, η οποία παρέμεινε προσκολλημένη στο παλαιό ημερολόγιο, η χώρα πέρασε έτσι στο Γρηγοριανό ημερολόγιο, μεταθέτοντας μεταξύ άλλων και τον εορτασμό της Οκτωβριανής Επανάστασης στις 7 Νοεμβρίου.
Η επόμενη σημαντική ημερολογιακή τομή τοποθετείται το 1929, όταν η Σοβιετική Ρωσία αποφάσισε να εγκαταλείψει τόσο το Ιουλιανό όσο και το Γρηγοριανό ημερολόγιο και να προχωρήσει στην υιοθέτηση του "Αιώνιου Ημερολογίου", το οποίο σκόπευε να ανατρέψει λαϊκές συνήθειες αιώνων. Η εβδομάδα αποκτούσε πέντε ημέρες και ο μήνας έξι εβδομάδες, έτσι ώστε το έτος να αποτελείται από 12 μήνες των 30 ημερών συν πέντε "λευκές" ημέρες αργίας (Πρωτομαγιά, Ημέρα της Επανάστασης κ.λπ.). Με τη ρύθμιση αυτή, οι εργαζόμενοι έχαναν την αργία της Κυριακής, αλλά αναπαύονταν μια από τις ημέρες της "πεντάδας". Με προφανή στόχο την εντατικοποίηση της παραγωγής, το νέο σύστημα δεν στερούσε από τους εργαζόμενους ημέρες αργίας, αλλά προσέφερε διαφορετική ημέρα ανάπαυσης στον καθένα με τα προφανή δυσάρεστα αποτελέσματα για την κοινωνική και οικογενειακή τους ζωή.
Η σταδιακή απόσυρση του "Αιώνιου Ημερολογίου" υπήρξε η έμπρακτη αναγνώριση των προβλημάτων που είχε δημιουργήσει η σταλινική ηγεσία με το δόγμα "κάθε εργαζόμενος και η δική του Κυριακή": Το 1932 επανήλθε η κοινή αργία για όλους, ενώ το 1934 η ΕΣΣΔ επέστρεψε στις βασικές ρυθμίσεις του Γρηγοριανού ημερολογίου που της επέτρεπε να συμβαδίζει με τον υπόλοιπο κόσμο. Το 1940, έπεφτε και το τελευταίο οχυρό του "Αιώνιου Ημερολογίου": η εβδομάδα αποκτούσε και στη Σοβιετική Ενωση τις επτά ημέρες που είχε χάσει με τους σταλινικούς πειραματισμούς.


Η ανακάλυψη του Γαμηλιώνος 


Μια διαφορετική ιδέα περιμένει φέτος στα βιβλιοπωλεία τους λάτρεις των ημερολογίων. Δίπλα στις ατζέντες από ανακυκλωμένο χαρτί μπορούν αυτή τη φορά να βρουν και μια εξόχως επαναστατική πρόταση: ένα ημερολόγιο που μας εισάγει στα μυστικά της αρχαιοελληνικής χρονολογίας.
Δεν είναι λοιπόν μόνο τα προγονόπληκτα έντυπα που υιοθέτησαν κάποια εκδοχή αρχαίου ελληνικού ημερολογίου μπερδεύοντας αναγνώστες και περιπτεράδες με τις περίεργες ονομασίες και τις πολύπλοκες χρονολογικές μετρήσεις τους. Τώρα διαθέτουμε και το "Ελλλήνων Ημερολόγιον 1997, 693η Ολυμπιάς έτος Β'" (εκδόσεις Γεωργιάδης, Βιβλιοθήκη των Ελλήνων), το οποίο, όπως μας ζητά ο εκδότης του, πρέπει να αντιμετωπίσουμε με επιείκεια και κατανόηση, καθώς είναι η πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια αποκατάστασης της προγονικής μας χρονολογίας και ως εκ τούτου δεν μπορεί παρά να έχει ανακρίβειες και παραλείψεις.
Το εγχείρημα δεν ήταν απλό, εξηγείται ακόμη στην "Εισαγωγή" του Χ. Βαλασιάδη: "Η ενασχόληση με το ημερολόγιο των αρχαίων Ελλήνων είναι δύσκολη υπόθεση, καθώς σε κάθε πόλη σχεδόν, υπήρχε διαφορετικό σύστημα χρονολογήσεως, βασιζόμενο σε άρχοντες, ιερείς κ.τ.ο. Σαν να μην έφτανε αυτό, το ίδιο έτος υπολογιζόταν με διαφορετικό τρόπο σε κάθε τόπο. Διαφορετική εποχή ενάρξεως, διαφορετικά ονόματα μηνών, διαφορετική αρίθμησή τους (όταν τύχαινε να έχουν τα ίδια ονόματα) και διαφορετική χρήση των εμβολίμων μηνών, καθιστούσαν απαραίτητη την παράλληλη χρήση διαφόρων συστημάτων για την διασάφηση της χρονολογήσεως ενός γεγονότος σε ένα ευρύ σύνολο ακροατών ή αναγνωστών". Ενα χάος λοιπόν. Οι συντάκτες του ημερολογίου επέλεξαν το αττικό ημερολόγιο, και μάλιστα το σύστημα του Καλλίππου. "Αυτό διότι το λάθος του Καλλίππου ήταν πολύ μικρό και το σύστημά του ασυγκρίτως πρακτικότερο από του Ιππάρχου", διευκρινίζεται στην "Εισαγωγή".
Ετσι, καθώς το "αρχαίον ελληνικόν μηνολόγιον" συνοδεύεται τόσο από το τρέχον ανελλήνιστο ημερολόγιο όσο και από ημερομηνίες ιστορικών γεγονότων ("για να γίνει συνείδηση η ιστορική συνέχεια και το τεράστιο χρονικό εύρος του Ελληνισμού"), είμαστε πια σε θέση να προχωρήσουμε σε ενδιαφέρουσες συγκρίσεις ως προς το τι γιορτάζουμε σήμερα και τι θα μπορούσαμε να μνημονεύουμε αν δεν είχαμε αποποιηθεί την πατρογονική μας κληρονομιά. Και μια και τα Χριστούγεννα αποτελούν ήδη παρελθόν, ας δούμε τι συμβαίνει με το Πάσχα: η 26η Απριλίου, λοιπόν, ημέρα που όλοι εμείς οι αδαείς θα αποδεχθούμε αδιαμαρτύρητα ως Μεγάλο Σάββατο, το "Ελλήνων Ημερολόγιον" εξηγεί ότι είναι η ΙΘ Θαργηλιώνος, ημέρα κατά την οποία εορτάζονται τα "Βενδίδεια. Εορτή της θρακικής θεάς Βενδίδος στον Πειραιά με διπλή πομπή 'επιχωρίων και Θρακών', λαμπαδηφορία εφίππων και παννυχίδα".

(Ελευθεροτυπία, 5/1/1997)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ