Η 'ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ' ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ


Ο πιο καλός ο βουλευτής

1.  /  2.

 

Τους είπαν ελπίδα του έθνους. Τους χαρακτήρισαν ώριμους και διορατικούς. Τους θαύμασαν για την εθνική τους ευαισθησία. Γοητεύτηκαν από τη φρεσκάδα της σκέψης τους. Αφιέρωσαν χρόνο πολύ στα κανάλια και εκτενή ρεπορτάζ στις εφημερίδες για να εξυμνήσουν τους 300 εφήβους βουλευτές. Αλλά τότε γιατί τους στέρησαν τα πολιτικά τους δικαιώματα; 


Ο βαθμός μηδέν της δημοκρατίας

Οι περιπτώσεις που τα ηλεκτρονικά και τα έντυπα μέσα μαζικής ενημέρωσης συγκλίνουν στις απόψεις τους είναι σπάνιες. Ακόμα σπανιότερες είναι οι στιγμές πραγματικής ομοφωνίας. Γι' αυτό το λόγο μας ξάφνιασε η αναπάντεχη συμπόρευσή τους στα μέσα του περασμένου μήνα, όταν συνεδρίαζε η "Βουλή των Εφήβων". Η χρονική απόσταση μας επιτρέπει μια ψύχραιμη αποτίμηση του εγχειρήματος και μια ερμηνεία της πάνδημης αποδοχής του.

1. Η "Βουλή των εφήβων" προπαγανδίστηκε ως μάθημα ή άσκηση δημοκρατίας. Δυστυχώς, όπως αποδείχθηκε στην πράξη, οι εμπνευστές του θεσμού πήραν τοις μετρητοίς τον όρο "μάθημα", ενώ για τη "δημοκρατία" δεν προβληματίστηκαν ιδιαίτερα. Αυτό που οργάνωσαν δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ένα μάθημα έκθεσης και ένα μάθημα απαγγελίας. Πίσω από τις βαρύγδουπες εξαγγελίες, δεν στάθηκε δυνατόν να αποκρυβεί η ουσία του εγχειρήματος: οι μαθητές καλούνται να γράψουν μια έκθεση, στη συνέχεια βαθμολογούνται, και οι άριστοι επιλέγονται. Τηρήθηκε όλο το τυπικό του σχολικού διαγωνισμού, με μοναδική διαφορά το θέμα και το χώρο εξέτασης. Τον αρχικό του φόβο ότι οι μαθητές θα αντιληφθούν ότι πρόκειται για άλλη μια "έκθεση" εξομολογήθηκε από το Προεδρείο της Βουλής ο Απόστολος Κακλαμάνης στις 19 Ιουνίου: "Στην αρχή είχαμε πράγματι πολλές επιφυλάξεις, πώς θα το πάρετε, μήπως θεωρήσετε όπως μας έλεγαν εμάς παλιά 'γράψτε μια έκθεση για την αποταμίευση και θα πάρετε έναν κουμπαρά ως δώρο'."

2. Σε μια εποχή που το μάθημα της έκθεσης αμφισβητείται ακόμα και από την πολιτική ηγεσία του υπουργείου Παιδείας και αντιμετωπίζεται σοβαρά το ενδεχόμενο κατάργησής του, έρχεται η διαδικασία της επιλογής των "εφήβων βουλευτών" να του δώσει νέο περιεχόμενο και αξιοπιστία. Οπως είναι φυσικό, οι μαθητές έγραψαν στις εκθέσεις τους αυτά που πίστευαν ότι έπρεπε να γράψουν. Οι περισσότεροι ακολούθησαν την πεπατημένη των φροντιστηριακών "εκθεσιολογίων". Αυτοί είναι και εκείνοι που θεωρήθηκων "πετυχημένοι".

3. Ακριβώς επειδή το πρόγραμμα επιλογής των μαθητών-"βουλευτών" οργανώθηκε σαν ένα ακόμα σχολικό μάθημα, συνοδευόταν από όλα τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης εκπαιδευτικής διαδικασίας. Πρώτο και καλύτερο η επιβράβευση της "παπαγαλίας". Οι μαθητές που αναδείχθηκαν κυρίως από τους οργανωτές και τα ΜΜΕ ως "εκφραστές" και των υπολοίπων συμμαθητών τους ήταν εκείνοι που επιχείρησαν (και κατόρθωσαν) να μιμηθούν τους βουλευτές. Οχι μόνο στο περιεχόμενο των ομιλιών, αλλά ακόμα και στο στιλ, το ντύσιμο και τη συμπεριφορά.

4. Σύγχρονη δημοκρατία χωρίς ψήφο δεν είναι νοητή. Οι διοργανωτές όμως επιχείρησαν να εξοστρακίσουν πάση θυσία τη διαδικασία της ψήφου από όλα τα στάδια της επιλογής των "βουλευτών", όχι μόνο στην πρώτη αξιολόγηση, αλλά και στη συνέχεια, κατά τις συζητήσεις στις επιτροπές, όπου οι "εκπρόσωποι" ορίστηκαν με κλήρωση. Μόνο σε δυο επιτροπές έγιναν ψηφοφορίες, χάρη στην επιμονή των μαθητών που συμμετείχαν, και παρά τις αντιδράσεις των βουλευτών-προέδρων.
Οι ίδιοι οι μαθητές διαμαρτυρήθηκαν για τις διαδικασίες και την αυθαίρετη επιλογή που απέκλειε την εκλογή των εκπροσώπων τους. Εκτός από τη γνωστή παρέμβαση του Ανδρέα Εφετζή, διαμαρτυρήθηκε και η Ολυμπία Κρεμμυδά ("Δυστυχώς δεν έχω εκλεγεί αξιοκρατικά, αλλά έχω κληρωθεί, οπότε οι προτάσεις που θα διατυπωθούν στο θέμα είναι οι προτάσεις των παιδιών της Επιτροπής Κοινωνικών υποθέσεων και γι' αυτό θέλω να μείνω εδώ, ανάμεσά τους, ανάμεσα στα παιδιά που εκπροσωπώ"), η Αννα Γαϊτανίδου ("Ο τρόπος με τον οποίο εξελέγησαν οι ομιλητές δεν ήταν ο καλύτερος, γιατί έγινε με κλήρωση και όχι με ψηφοφορία, που είναι κατά τη γνώμη μας ο δημοκρατικότερος τρόπος"), ο Φίλιππος Ζουρνατζής ("Κάτι που μας δυσαρέστησε ήταν το θέμα των 6 επιτροπών, επειδή δεν γνωρίζουμε ακόμη τον τρόπο της επιλογής μας. Υπάρχουν έφηβοι που καλούνται να εισηγηθούν σε επιτροπές που δεν είχαν επιλέξει"), η Νικολίνα Καρεφυλάκη ("Επειδή κάποιος μας αρνήθηκε το δικαίωμα της ψήφου, η ομιλία μου εδώ τώρα οφείλεται στην τύχη μου και μόνο και όχι στις ψήφους των συμμαθητών μου").

5. Μπορεί λοιπόν να μιλά κανείς για επιλογή των "αρίστων" (στην πρώτη φάση) και των "τυχερών" (στη δεύτερη). Σε καμιά όμως περίπτωση δεν υπήρξε εκπροσώπηση. Το θύμισε με ωμό τρόπο ο ίδιος ο πρόεδρος της Βουλής, λίγο πριν από το κλείσιμο της συνεδρίασης: "Η αναφορά μου σε εκπροσώπηση είναι αυτονόητο νομίζω τι σημαίνει. Αλλωστε η "Βουλή των Εφήβων" είναι σε εισαγωγικά. Εκπροσωπείτε -όσοι είναι οι βουλευτές κάθε περιφέρειας, τόσοι σε αριθμό και εσείς- τους μαθητές που πήραν μέρος στο πρόγραμμα. Κατά κάποιο τρόπο εκπροσωπείτε, δεν σας εξέλεξαν γι' αυτό. Σας επέλεξε η Επιτροπή με βάση την αξιολόγηση της εργασίας σας. Αυτά τα γνωρίζετε όλοι."

6. Ακόμα και αυτός ο συσχετισμός απόψεων που διαμορφώθηκε τεχνητά μέσω της επιλογής-βαθμολόγησης δεν τηρήθηκε τελικά από τους διοργανωτές. Στην αρχή της συνεδρίασης της ολομέλειας ο κ. Κακλαμάνης πρότεινε στο σώμα να δεχθεί -κατ' εξαίρεση- την ομιλία δύο μαθητών που δεν είχαν εκλεγεί. "Από την Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων και Αμυνας έγινε πρόταση να μιλήσουν επιπλέον ένας έφηβος βουλευτής από το Νομό Εβρου και ένας έφηβος βουλευτής από τη Βόρειο Ηπειρο", είπε ο Πρόεδρος της Βουλής και φυσικά η πρόταση έγινε αποδεκτή. Πρόκειται -κατά σύμπτωση- για τις δυο κοπέλες (την Ελεονώρα Κοκαβέση από τη Χειμάρρα και την Κρυστάλλω Αρμενάκη από τον Εβρο) που έδωσαν με τις ομιλίες τους το εθνικιστικό κλίμα στη συνάντηση και μονοπώλησαν το ενδιαφέρον των καναλιών και των εφημερίδων. Η "σύμπτωση" είναι διπλή, αν συνυπολογίσουμε το γεγονός ότι τις απόψεις της νεαρής Κοκαβέση είχε ήδη επιλέξει η οργανωτική επιτροπή στις δέκα αντιπροσωπευτικότερες εκθέσεις που συνόδευσαν το δελτίο τύπου.

7. Ο λόγος που τα ΜΜΕ αποδέχθηκαν με τόσο ενθουσιασμό το εγχείρημα είναι ότι τους δόθηκε η δυνατότητα μέσα από το στόμα των μαθητών να περάσουν τα δικά τους μηνύματα, τις δικές τους απόψεις, "εξαγνισμένες" από την "αθωότητα" της εφηβικής σκέψης. Δεν έλειψε π.χ. από κανένα κανάλι η εναρκτήρια παρατήρηση της Γεωργίας Ζαμπούνη για τα γεμάτα έδρανα. Πρόκειται για ανακύκλωση του γνωστού επιχειρήματος του συρμού. Δεν είδαμε όμως πουθενά τις παρατηρήσεις της ίδιας μαθήτριας για "αυστηρότερο έλεγχο των δημοσιογράφων από την ΕΣΗΕΑ" ή την "αναβάθμιση των προγραμμάτων των ιδιωτικών καναλιών".

8. Οι μόνοι που τόλμησαν να αμφισβητήσουν το θεσμό -πέρα από τους ίδιους τους μαθητές- ήταν μια ομάδα συντηρητικών βουλευτών της Νέας Δημοκρατίας, οι οποίοι θεώρησαν ότι θίχθηκε η εργατικότητά τους. Αλλά τα μόνα επιχειρήματα που βρήκαν να πουν είναι ότι η εμφάνιση και η στάση των μαθητών δεν ήταν "κόσμια". Μαθημένοι οι ίδιοι σε σχολεία άλλων εποχών απόρησαν ίσως που δεν φορούσαν οι μαθητές πηλήκια με κουκουβάγιες ή ποδιές. Οι διαμαρτυρίες τους καταγράφηκαν ως "συντεχνιακή αντίδραση" και αποδοκιμάστηκαν από το σύνολο του Τύπου. Μέχρι και ο αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας υποχρεώθηκε -κάτω από τη λαϊκή κατακραυγή- να τους "αδειάσει".

9. Ο απολογισμός του εγχειρήματος καταλήγει σε ένα και μοναδικό συμπέρασμα. Αντίθετα από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις των οργανωτών, καμιά εμπιστοσύνη δεν υπάρχει στην πολιτική έκφραση και το πολιτικό κριτήριο των μαθητών. Η οργανωτική επιτροπή, το προεδρείο της βουλής, αλλά κυρίως τα μέσα ενημέρωσης αντιμετώπισαν για μια ακόμα φορά τους μαθητές ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας, άξιους μόνο να μιμούνται τους μεγάλους και ανώριμους για μια πραγματική δημοκρατική διαδικασία. Ο φόβος ότι μια συνάθροιση μαθητών κινδυνεύει να "εξοκείλει" σε ανεξέλεγκτες ατραπούς υπονόμευσε απ' την αρχή την προσπάθεια.

Οι έφηβοι πήραν λοιπόν ακόμα ένα μάθημα. Μόνο που δεν ήταν το επιδιωκόμενο "μάθημα δημοκρατίας", αλλά ένα μάθημα πατερναλισμού και χειραγώγησης. Θα τους είναι σίγουρα χρήσιμο.


"Μας έστησαν ένα 'δημιουργικό μονόλογο'" 

Με τα μακριά μαλλιά και το μαχητικό στιλ του, ο 16χρονος Αντρέας Εφετζής καταγράφηκε σαν ο πιο 'επεισοδιακός' από τους "έφηβους βουλευτές". Αυτόν επικαλέστηκε ο Απόστολος Κακλαμάνης όταν, κλείνοντας τις εργασίες του τριημέρου, θέλησε να επιστήσει την προσοχή των νέων στους κινδύνους που κρύβει η πολιτική στράτευση: "Εμείς που σας παρακολουθούμε, υπήρξαμε στην ηλικία σας περισσότερο οργισμένοι. Τουλάχιστον εγώ, υπήρξα περισσότερο οργισμένος από τον κύριο Εφετζή. Λοιπόν, το απόλυτο μας παγιδεύει καμιά φορά". Το στήσιμο της όλης διαδικασίας δεν επέτρεψε, βέβαια, στον άμεσα ενδιαφερόμενο να απαντήσει επιτόπου. Δέκα μέρες αργότερα, επιχειρήσαμε μαζί του έναν πρώτο απολογισμό του "κοινοβουλευτικού" πειράματος που προκάλεσε τον ενθουσιασμό των ΜΜΕ.
Ο συνομιλητής μας δεν κρύβει τις αρχικές επιφυλάξεις του για το εγχείρημα. "Επειδή ασχολούμαι με το μαθητικό συνδικαλισμό - είμαι στο 5μελές και το 15μελές του σχολείου μου - ήξερα ότι τους περασμένους μήνες είχαν γίνει τρεις τουλάχιστον μεγάλες διαδηλώσεις μαθητών και σκεφτόμουνα: καλά, τόσον καιρό πηγαίνουμε στο υπουργείο και μας διώχνουνε, θα μας ακούσουνε τώρα; Μήπως μας κοροϊδεύουνε;" Η όλη οργανωτική μεθόδευση δε διασκέδασε αυτές τις ανησυχίες του: "Λένε ότι θέλουν να μάθουν τις απόψεις των νέων. Μα οι απόψεις των νέων δε φαίνονται μέσα από 300 παιδιά που διαλέγονται από άλλους, που γράφουνε εκθέσεις σταχυολογώντας από εκθεσιολόγια, που είναι μόνο της Β' Λυκείου, που είναι μονάχα μαθητές, που ανάμεσά τους δεν υπάρχουν ούτε εργαζόμενοι ούτε παιδιά του ΟΑΕΔ... Αραγε, δε θεωρούνται έφηβοι αυτά τα ξεχασμένα παιδιά;"
Με όλα αυτά δεδομένα, πώς αντιμετώπισε το γεγονός της τελικής επιλογής του; "Είπα στους καθηγητές μου και στους φίλους μου `ρε παιδιά, φοβάμαι μήπως έγραψα αυτά που ήθελαν να ακούσουν'. Κι ένας καθηγητής μου μου θύμισε κάτι λόγια του Στάλιν, ότι 'άμα σε χειροκροτάνε, κοίτα μήπως έχεις κάνει κάποιο λάθος'. Αναρωτήθηκα λοιπόν κι εγώ, μήπως τελικά δεν πέρασα αυτά που ήθελα". Μια δεύτερη κρίση ταυτότητας του προκάλεσε η υποδοχή της παρέμβασής του στη Βουλή: "Μετά την εμπειρία με τις επιτροπές, παρεξηγήθηκα εντελώς. Με είχανε για μηδενιστή, ενώ εγώ δεν έχω σχέση μ' αυτές τις αντιλήψεις. Δεν ξέρω γιατί φάνηκα έτσι..." Απεναντίας, υποστηρίζει με πάθος την πολιτική στράτευση και τον αγώνα για μιά καλύτερη κοινωνία: "Μας λένε ότι τα κόμματα είναι κάτι κακό, ότι οι νέοι επειδή είναι ζωντανοί δεν ασχολούνται ούτε πρέπει να ασχολούνται με την πολιτική. Κάτσε ρε... Πολιτική είναι κάθε τι που έχει σχέση με τη ζωή μας. Μέσα απ' την πολιτικοποίηση ανοίγουν τα μάτια σου, κι αυτό ακριβώς είναι που αυτοί δε θέλουν".
Παρόλη τη θετική προδιάθεσή του για την πολιτική, πάντως, η εμπειρία του από τη λειτουργία της απομίμησης των κοινοβουλευτικών θεσμών ήταν απογοητευτική. "Βασικά, δεν περίμενα να γίνουν όλα τόσο άθλια. Οταν πήρα στα χέρια μου τα πρακτικά της Επιτροπής Οικονομικών Υποθέσεων, στην οποία συμμετείχα, και είδα πως έγραφε λχ ότι υπερψηφίστηκαν οι ιδιωτικοποιήσεις, ενώ στην πραγματικότητα τις είχαμε καταψηφίσει, με έπιασε απελπισία. Πήγα να κλάψω, άρχισα να γυρνάω στους διαδρόμους, να ωρύομαι..." Εξίσου αρνητική είναι η εικόνα που αποκόμισε από τα κοινοβουλευτικά κόλπα, όπως τα έζησε στην Επιτροπή. "Στις επιμέρους προτάσεις, σηκώναμε χέρια κι ο πρόεδρος, ένας βουλευτής του ΠΑΣΟΚ, υπολόγιζε χοντρικά αν επικρατούσε το ναι ή το όχι. Οταν έβαλα θέμα οι ομιλητές στην Ολομέλεια να μην κληρωθούν αλλά να εκλεγούν από τα μέλη της επιτροπής, ζήτησε επανάληψη της καταμέτρησης `για να δούμε μήπως έγινε κανένα λάθος'... Τελικά, βέβαια, η ψηφοφορία πέρασε". Αυτές οι άνωθεν προσπάθειες να βγει πάση θυσία το `επιθυμητό' αποτέλεσμα οδήγησαν τελικά αρκετούς μαθητές στην `ομαδοποίηση' που απεύχονταν οι οργανωτές του σώου. "Πριν την ολομέλεια, εκείνο το βράδυ, επειδή όλοι είχαμε αγανακτήσει, στο Τιτάνια έγινε κάποια δουλειά. Ψάχναμε τα πρακτικά να βρούμε τα λάθη, να δούμε τι παίχτηκε πίσω απ' την πλάτη μας. Ξεκινήσαμε τέσσερα παιδιά και πήγαμε στο President όπου βρίσκονταν οι επαρχιώτες · εκεί μαζευτήκαμε στον ημιώροφο και συζητήσαμε. Εγινε πραγματικός διάλογος, όχι σαν το "δημιουργικό μονόλογο" της επίσημης διαδικασίας, όπως λέγαμε ειρωνικά. Τελικά γράφτηκε ένα κείμενο με τίτλο "Τρόποι βελτίωσης της Βουλής των Εφήβων", ένα είδος καταγγελίας με το γάντι. Στεκόμασταν κυρίως στην αντιδημοκρατικότητα των κληρώσεων, των μαθητών που δεν αντιπροσωπεύτηκαν, της μεθόδευσης των ψηφοφοριών...Τελικά το κείμενο δε διαβάστηκε στην Ολομέλεια, παρόλο που ο κ. Σαμαράκης το ήθελε, με τη δικαιολογία πως δεν υπήρχε χρόνος".
Το ίδιο κριτικά ο νεαρός μαθητής βλέπει την κάλυψη του συμβάντος από τα ΜΜΕ. "Διαμόρφωσαν την εικόνα που θέλανε. Δεν το σχολιάζω, τη δουλειά τους κάνανε". Ως παράδειγμα, επιστρατεύει τη δική του αντιμετώπιση: "Με δείξανε να τσακώνομαι με τον κ. Κακλαμάνη, για να περάσουν την απολίτικη άποψη ότι η νεολαία είναι κατά των κομμάτων. Ομως εγώ δεν είπα κάτι τέτοιο, δεν είμαι κατά των κομμάτων. Είπα καθαρά ότι εμείς καταλαβαίνουμε ποιοί είναι μαζί μας και ποιοί μας κοροϊδεύουν. Φυσικά, αυτό κανείς δεν το έδειξε..."


"Γιατί δεν έπρεπε να ψηφίσουν"

Ζητήσαμε από τη δημοσιογράφο Λίνα Αλεξίου που μετείχε στην οργανωτική επιτροπή και εργάστηκε από την αρχή και συστηματικά για το πείραμα της "Βουλής των Εφήβων" να μας εξηγήσει γιατί οι μαθητές δεν έπρεπε να εκλεγούν ή να ψηφίσουν.

"Το θέμα εκλογής δεν ετέθη καθόλου. Στην αρχική ιδέα του κ. Κακλαμάνη δεν υπήρχε σκέψη για εκλογή, ούτε όμως και αποκλειόταν. Δεν ετέθη θέμα εκλογής των νεαρών μέσα από τις δικές τους διαδικασίες. Η εκλογή θα ήταν μιά διαδικασία που θα απέκλειε τη συμμετοχή όλων εκείνων που θα ήθελαν να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα. Θα γινόταν ένα ξεσκαρτάρισμα από τα ίδια τα παιδιά που δεν θα μπορούσε να διασφαλίσει την αντιπροσωπευτικότητα έτσι όπως εμείς την αντιλαμβανόμασταν, δηλαδή την καταγραφή όλων των απόψεων των παιδιών -του οποιουδήποτε παιδιού ήθελε να εκφραστεί.
Δεν θέλαμε να αναπαραχθεί ένα αντίτυπο σε μικρογραφία της Βουλής των Ελλήνων, με πιθανή εμπλοκή παραταξιακών ανταγωνισμών, αποκλεισμών και συγκρούσεις γραμμών. Η άποψη αυτή ήταν ομόφωνη στην επιτροπή και νομίζω ότι τελικά λειτούργησε υπέρ της αντιπροσωπευτικότερης παρουσίας των παιδιών και στο πρόγραμμα και στις συνεδριάσεις στη Βουλή. Δεν ξέρω αν πολλά απ' αυτά τα παιδιά θα είχαν τη δυνατότητα να εκφραστούν και να δουν τις προτάσεις τους να καταγράφονται έστω κι αν ήταν ατομικές, στην περίπτωση που είχαμε διαλέξει μια εκλογική διαδικασία μέσα, ενδεχομένως, από τα μαθητικά συμβούλια. Λυπάμαι που το λέω, αλλά ο παραταξιακός ανταγωνισμός έχει φθείρει την ίδια την ουσία του μαθητικού συνδικαλισμού.
Δεν είχαμε την ψευδαίσθηση ότι πραγματοποιούσαμε το τέλειο. Ηταν ένα πείραμα, μια πρόκληση. Ασφαλώς υπάρχουν δυνατότητες να βελτιωθεί το πρόγραμμα και ίσως να ξαναϊδωθούν κάποιοι νέοι τρόποι στην διαδικασία. Περιμένουμε με πάρα πολύ ενδιαφέρον τις απόψεις και τις προτάσεις των παιδιών για όλη τη διοργάνωση. Νομίζω ότι πρέπει να δούμε την δυναμική των πραγμάτων. Δεν πρέπει να μείνουμε στην επιφάνεια -όπως έγινε με την αποσπασματική παρουσίαση στα ΜΜΕ της ολομέλειας. Είναι λίγες οι φορές που μιλούν τα παιδιά δημόσια. Συνήθως τα χρησιμοποιούν για 'γλάστρες'".

(Ελευθεροτυπία, 7/7/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ