Η ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΗ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ


Ανθρωποι και σκουπίδια

1.  /  2.

 
Εμείς οι ρακοσυλλέκτες

Τη μέρα που άνοιξα τα μάτια και κοίταξα προσεκτικά τον σπαρμένο με σκουπίδια δρόμο συνειδητοποίησα ξαφνικά όλες τις αλλαγές που έχουν σημειωθεί στους δρόμους μας τα τελευταία χρόνια. Πάντοτε με έκανε να νιώθω άβολα η θέα των ρακοσυλλεκτών που περνούσαν από τη γειτονιά μου αναζητώντας μπουκάλια, κονσερβοκούτια και αλουμινένια δοχεία από μπύρες και αναψυκτικά. Μόνο που ποτέ δεν είχα φανταστεί ότι κάποτε θα γινόμουν κι εγώ -μια γυναίκα μέσης ηλικίας, μέσης κοινωνικής τάξης και μέσου εισοδήματος- μια απ' "αυτούς".
Πάνε πέντε χρόνια που διαπίστωσα ότι πάσχω από διαβήτη. Προκειμένου να ελέγξω το επίπεδο του σακχάρου στο αίμα μου, άρχισα να περπατώ ένα μισάωρο τη μέρα. Τριάντα λεπτά τη μέρα μας κάνει οκτακόσια μίλια το χρόνο. Βρήκα εξαρχής πολύ βαρετή την καθημερινή αυτή άσκηση. Προσπάθησα λοιπόν να φανταστώ τρόπους που θα με βοηθούσαν να απασχολήσω το μυαλό μου την ώρα της υποχρεωτικής βόλτας.
Υστερα από λίγους μήνες άρχισα να παρατηρώ την απίστευτη ποσότητα απορριμμάτων που πετιούνται στο δρόμο. Αλλά και πόσα από τα σκουπίδια αυτά είναι ανακυκλώσιμα. Ξεκίνησα λοιπόν με μια πλαστική σακούλα, αλλά γρήγορα τις έκανα δύο: τις γέμιζα με μπουκάλια και αλουμινένια δοχεία. Το κυνήγι των ανακυκλώσιμων υλικών ήταν το κίνητρο που μου έλειπε για να αντέξω το περπάτημα. Ενιωσα αμέσως ότι η Μάνα Γη μου προσέφερε τους θησαυρούς της και θέλησα να της το ανταποδώσω: Παρόλο που η αξία κάθε αντικειμένου ήταν ελάχιστη, το προϊόν των οκτακοσίων μιλίων μου απέφερε διακόσια δολάρια το χρόνο. Ετσι αποφάσισα να στέλνω αυτά τα χρήματα στην Υπηρεσία Προστασίας Φυσικών Πόρων, επιστρέφοντας στη Μάνα Γη ένα μέρος από όσα μου είχε χαρίσει.
Δεν θα αργούσα όμως να αντιληφθώ ότι με τη συμπεριφορά μου είχα πλέον παραβεί το κοινωνικό συμβόλαιο. Ηταν μια μέρα που περπατούσα βιαστικά, κρατώντας περήφανα τις σακούλες με τους θησαυρούς μου. Φορούσα το πεντακάθαρο τζιν μου, μια σπορ μπλούζα και τα ακριβά αθλητικά μου παπούτσια. Από την απέναντι μεριά του δρόμου ερχόταν μια γυναίκα της ηλικίας μου, ντυμένη κι αυτή με τα πρωινά της ρούχα. Με κοίταξε, κι είδα στο βλέμμα της τον πανικό και την απέχθεια. Κατάλαβα. Ηταν το βλέμμα που θα έριχνα κι εγώ πριν από λίγο καιρό σε κάποια που θα είχε "καταντήσει" σαν κι εμένα.
Κι έτσι συνέχισα. Τη μέρα που κοίταξα τον ίδιο εκείνο βρομερό δρόμο και ένιωσα αγαλλίαση, συνειδητοποίησα ότι τα μίλια δεν είναι το μόνο μέτρο για την απόσταση που είχα διανύσει.
Γιατί όμως να μας προκαλούν ανατριχίλα οι ρακοσυλλέκτες; Δεν τους αντέχουμε, επειδή είναι η σκοτεινή όψη του καθρέφτη, αυτή που αντανακλά την πραγματική εικόνα της κοινωνίας. Οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να είναι απερίσκεπτοι, σπάταλοι και βρόμικοι δίχως να θέτουν σε κίνδυνο την κοινωνική τους αξιοπρέπεια. Το προνόμιο αυτό δεν εκχωρείται σε όσους συλλέγουν και μεταφέρουν μακριά τα ίδια μας τα σκουπίδια. Λές και δεν έχει σημασία ότι εμείς είμαστε εκείνοι που δημιουργούμε τους ρακοσυλλέκτες. Μήπως δεν είμαστε εμείς αυτοί που λεηλατούν τα κοινά αγαθά και μεταχειρίζονται τους δημόσιους χώρους σαν να ανήκουν στην ευθύνη κάποιων άλλων; Και εμείς δεν είμαστε αυτοί που αισθάνονται ότι δικαιούνται να κάνουν βρομιές που θα καθαρίσουν κάποιοι άλλοι;
Οσο για μένα, είμαι πλέον μια ερασιτέχνις ρακοσυλλέκτρια. Μια ρακοσυλλέκτρια που έχει αρκετό φαΐ για να τραφεί, ρούχα για να ντυθεί και σπίτι για να μείνει. Αλλά οι γυναίκες και οι άντρες που επιβιώνουν χάρη σε αυτά που μαζεύουν στο δρόμο, οι πένητες που ψάχνουν όλη τη μέρα, κάθε μέρα, ώστε να καταφέρουν να εξοικονομήσουν λίγο φαγητό, μας δείχνουν την εικόνα που θέλουμε να αποφύγουμε, μας αποκαλύπτουν ποιοι πραγματικά είμαστε.
Για το λόγο αυτό δυσκολευόμαστε να τους συγχωρήσουμε.

Χίλμα Κον 
Συγγραφέας, "Λος Αντζελες Τάιμς", 31.3.96.


ΟΙ ΜΕΝ ΚΑΙ ΟΙ ΔΕ

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ
. "Αποτέφρωση σημαίνει εξαφάνιση δεκάδων μικροεπαγγελματιών που σχετίζονται λίγο ως πολύ με την ανάκτηση. Αν είσαι όμως του σιναφιού, καταλαβαίνεις ότι σημαίνει και κάτι πολύ χειρότερο. Είναι ένα άγριο, θανάσιμο πλήγμα ενάντια στην ίδια την ουσία του κόσμου του ρακοσυλλέκτη, ένα χτύπημα όχι μόνο υλικό αλλά και ηθικό, γιατί η φωτιά των εγκαταστάσεων αποτέφρωσης μοιάζει με τη φωτιά της Ιερής Εξέτασης. Στα μάτια μας, δεν υπάρχει αμφιβολία, εξυφαίνουν συνομωσία με σκοπό να ρίξουν στις φλόγες τα ίδια μας τα σώματα και τις άνομες ψυχές μας." Ετσι σχολιάζει ο ήρωας του Μισέλ Τουρνιέ, ο "δανδής των σκουπιδιών" Αλέξανδρος Συρέν, τις νέες (προπολεμικά) τεχνικές διαχείρισης των απορριμμάτων στις προσφιλείς του χωματερές. ("Τα μετεωρολογικά", μετφρ. Ελσας Σαμαρά, εκδ. "Εξάντας").

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΕΣ. Η καθόλα ευγενής προσπάθεια της ανακύκλωσης του παλαιοχάρτου κατέληξε δυστυχώς στα δικαστήρια. Οπως αποκάλυψε το "Βήμα" (3.12.1995) η εταιρεία Χαρτοβέξ, η οποία ουσιαστικά εκπροσωπεί τον Σύνδεσμο Εμπόρων Παλαιού Χάρτου μήνυσε τον Ενιαίο Σύνδεσμο Δήμων και Κοινοτήτων Αττικής και την εταιρεία Ισχύς ΑΕ διότι η δεύτερη "απέκτησε τη δυνατότητα εξόφλησης του αντιτίμου των αγορασθεισών ποσοτήτων χαρτιού, μετά την πάροδο τεσσάρων μηνών από την ημερομηνία παράδοσής τους. Αυτό σημαίνει ότι η Ισχύς ΑΕ δεν χρειάζεται να διαθέτει από το ταμείο της ούτε μια δραχμή για την αγορά του χαρτιού (...) το οποίο πωλεί σε τιμή διπλάσια από αυτήν της αγοράς του."

ΤΖΟΝΑΘΑΝ ΣΙΓΚΑΛ. Η πλειονότητα των γλάρων δεν έχει πια σχέση με τη θάλασσα. Το είδος έχει πολλαπλασιαστεί και μεταλλαχθεί τρώγοντας μέχρι και σάρκες στις 5.000 (νόμιμες και αυθαίρετες) ελληνικές χωματερές. "Η ευκολία της εύρεσης τροφής στις χωματερές έχει κάνει τους γλάρους τεμπέληδες και αδιάφορους για το ψάρεμα. Μια μείζων αλλαγή στη φυσική διαδικασία φαίνεται να συντελείται. Οταν ο Ριτσαρντ Μπαχ συνέγραψε τον Γλάρο Ιωνάθαν δεν φανταζόταν ότι αυτά τα λευκά, κορδωτά πουλιά με τα εντυπωσιακά λούπινγκ θα εξελίσσονταν κάποτε σε οικολογική απειλή", σημειώνει ο Γιάννης Σακιώτης στη "Νέα Οικολογία" (Νοέμβριος 1995).

ΑΝΑΕΡΟΒΙΕΣ. "Σειρά έχει τώρα η μπουλντόζα. Δουλειά της είναι να συμπιέζει τα σκουπίδια από πάνω, για να μειωθεί όσο το δυνατόν ο όγκος τους, και κατόπιν να τα καλύπτει με λεπτό στρώμα χώματος που προέρχεται από τα παρακείμενα μπάζα. Η πρακτική αυτή δεν επιτρέπει τη διέλευση ούτε στο φως ούτε στον αέρα. Κάτω από αυτές τις αναερόβιες συνθήκες η οργανική ύλη αποσυντίθεται πολύ αργά. Εχουν βρεθεί σε χωματερές σχεδόν σε ακέραιη κατάσταση μαρούλια οκτώ ετών, χοτ ντογκ δεκαεφτά ετών και καλαμπόκια είκοσι ετών". ( Διον. Χατζηλάκου, περ. "Experiment", Μάρτιος 1995)

ΝΟΙΚΟΚΥΡΑΙΟΙ. Η χώρα μας παράγει 3,1 εκατομμύρια τόνους οικιακά απορρίμματα το χρόνο. Δηλαδή, κατά μέσο όρο ο καθένας μας πετάει 296 κιλά ετησίως, κάτι λιγότερο από ένα κιλό την ημέρα. Το 49% είναι ζυμώσιμα (οργανικά διάφορα, κυρίως αποφάγια), το χαρτί αντιπροσωπεύει το 20%, τα μέταλλα 4,5%, το γυαλί 4,5%, υφάσματα, ξύλα, λάστιχα, δέρματα 5%, αδρανή υλικά 3%, υπόλοιπα 5,5% και το πλαστικό 8,5%. Με τη συλλογή των σκουπιδιών και την καθαριότητα ασχολούνται 25.000 υπάλληλοι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και έχουν καταγραφεί 3.430 χώροι ανεξέλεγκτης απόρριψης πέρα από τις 1.420 εγκεκριμένες χωματερές. Η αποκομιδή κοστίζει 25 δρχ ανά κιλό και μόνο μία δραχμή κερδίζεται από την ανακύκλωση.

ΛΙΟΥΝΤΑ ΚΟΥΝΤΡΙΑΣΕΒΑ. Δύο φορές την εβδομάδα, η 34χρονη ρακοσυλλέκτρια κατευθύνεται στη χωματερή Χίμκι της Μόσχας για να αναζητήσει ανακυκλώσιμα μπουκάλια και αλουμινένια δοχεία. "Δεν είμαστε όλοι ζητιάνοι σε τούτη τη χώρα", εξηγεί η Λιούντα Κουντριάσεβα. "Υπάρχουν και οι εκατομμυριούχοι που πετάνε μερικά πολύ χρήσιμα πράγματα. Ετσι όλο και κάτι μένει για μας". Δεν έχει άδικο. Η εποχή που τα δοχεία της Κόκα-Κόλα αποτελούσαν συλλεκτικό αντικείμενο για τους Μοσχοβίτες έχει περάσει ανεπιστρεπτί. Σήμερα, η Μόσχα παράγει 2,5 εκατομμύρια τόνους μη βιομηχανικών αποβλήτων που αναμένεται ότι θα αυξηθούν εντυπωσιακά τα επόμενα πέντε χρόνια. Καθώς μάλιστα η χωματερή Χίμκι που βρίσκεται 50 χιλιόμετρα έξω από την πόλη δεν επαρκεί, οι Μοσχοβίτες προσπαθούν να λύσουν το πρόβλημα αγνοώντας τη σχετική απαγόρευση και καίγοντας μόνοι τα σκουπίδια τους.

ΜΑΡΙΑ ΓΟΥΑΔΕΛΟΥΠΕ ΕΣΠΑΡΣΑ. Η 25χρονη Μεξικανή είναι μία από τις δεκαέξι μητέρες που έχουν υποβάλει μήνυση εναντίον των μεξικανικών και αμερικανικών εταιρειών που μετέτρεψαν σε σκουπιδότοπο βιομηχανικών αποβλήτων τα αμερικανομεξικανικά σύνορα κοντά στο Ματαμόρος. "Το μωρό πέθανε τη στιγμή που κόπηκε ο ομφάλιος λώρος", υποστηρίζει η νεαρή Μεξικανή. "Κάτι αντίστοιχο συνέβη και με τα άλλα νεογέννητα. Ξέρουμε ότι το πρόβλημα οφείλεται στις τοξικές αναθυμιάσεις από τη χωματερή του Ματαμόρος". Στο Ματαμόρος έχουν εγκατασταθεί εδώ και είκοσι χρόνια 22 εργοστάσια που απασχολούν 20.000 εργάτες. Παρά τις "βελτιώσεις" που έχουν σημειωθεί πρόσφατα, οι οικολόγοι θεωρούν ότι μερικές από τις μεγαλύτερες αμερικανικές και μεξικανικές εταιρείες είναι υπεύθυνες για τον οικολογικό εφιάλτη που έχει δημιουργήσει η χωματερή του Ματαμόρος.

ΣΠΥΡΟΣ ΒΕΡΟΥΤΗΣ. Ο ζυγιστής της χωματερής των Ανω Λιοσίων υπολογίζει σε δύο τόνους την ημερήσια απόδοση των Τσιγγάνων που μαζεύουν πλαστικά, γυαλιά και αλουμίνια προτού θαφτούν με τα άλλα σκουπίδια. "Το νούμερο είναι πολύ μικρό, αν συγκριθεί με τους 5.000 τόνους που ρίχνονται καθημερινά στη χωματερή. Δεν πρόκειται για απλούς βιοπαλαιστές. Πρόκειται για δυο αντίπαλες συμμορίες. Ενας από τους φύλακες της χωματερής απειλήθηκε με περίστροφο, όταν πήγε να επιβάλει την τάξη. Για να καταλάβετε πού έφτασε το θράσος τους, πριν από λίγες μέρες έδιωξαν τον κουμανταδόρο που έχουμε για να ορίζει τη ροή των απορριμμάτων και έδιναν οι ίδιοι οδηγίες. Παρεμβαίνουν δηλαδή στη δική μας δουλειά



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Regina Weik & Rene Longet "La gestion des dechets. La societe du pret-a- jeter"
(Γενεύη 1988, εκδ. Georg Editeur). Η ιστορία της διαχείρισης των αποβλήτων, το σημερινό αδιέξοδο και προτάσεις επικεντρωμένες στην ανάγκη μείωσης των αποβλήτων και ανακύκλωσής τους. Αναφορά στο φαινόμενο των ρακοσυλλεκτών και τη βιομηχανική αξιοποίησή του.

Michel Tournier "Τα μετεωρολογικά" (Αθήνα χχ, εκδ. Εξάντας). Μυθιστορία με κεντρικό πρόσωπο τον εκκεντρικό αριστοκράτη scavenger Αλέξανδρο Συρέν, τον επονομαζόμενο "δανδή των σκουπιδιών". Φιλοσοφικές επισημάνσεις επί του ζητήματος. 

Walden Bello, David Kinsley & Elaine Elinson "Development debacle: the World Bank in the Philippines" (Σαν Φρανσίσκο 1982, εκδ. Institute for Food and Development Policy). Aναπτυξιακές χίμαιρες, ιδιοτελείς στρατηγικές και κοινωνική πόλωση στις Φιλιππίνες της δεκαετίας του '70 μέσα από τις απόρρητες εκθέσεις της Διεθνούς Τράπεζας. Ειδικό κεφάλαιο για την "αναβάθμιση" της παραγκούπολης Τόντο, όπου και το 'Καπνοβούνι' της Μείζονος Μανίλα.

Claude Bataillon "Vivre dans les megalopoles: le cas de Mexico" στο "L' Etat du Monde 1989/1990" (Παρίσι 1989, εκδ. La Decouverte). Koινωνικές παράμετροι της οικολογικής κρίσης στη μεγαλύτερη πόλη του κόσμου, την πρωτεύουσα του Μεξικού. Ειδική αναφορά στο ζήτημα των σκουπιδιών.

ΔΕΙΤΕ

Η γειτονιά των καταφρονεμένων ( Dodes'kaden) του Ακίρα Κουροσάβα (1970). Ιστορίες καθημερινής επιβίωσης στην παραγκούπολη μιας χωματερής. Βίαιη απομυθοποίηση του ιαπωνικού θαύματος από το γνωστότερο σκηνοθέτη της χώρας.

Μανίλα, στα σαγόνια του σκοταδιού (Manila, sa mga Kuko ng Liwanag) του Λίνο Μπρόκα (1975). Ντοκυμενταρίστικη ματιά στις φτωχογειτονιές της Μείζονος Μανίλα μέσα από το ερωτικό δράμα ενός νεαρού εσωτερικού μετανάστη.

Οι ρακοσυλλέκτες ( The scavengers) του Τζον Κρόμγουελ (1959). Πέντε χρόνια μετά την έναρξη της λειτουργίας του Smokey Mountain, ο φιλιππινέζικος κινηματογράφος ασχολείται με το φαινόμενο.

Τα σκουπίδια είναι για πέταμα; της Δέσποινας Καρβέλα (1987). Τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ για τη χωματερή και τους ανθρώπους της που επιμελήθηκε ο Ηλίας Ευθυμιόπουλος.

(Ελευθεροτυπία, 16/6/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ