ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ


Παρουσιάζομαι και τρελαίνομαι

1.  /  2.

 

Φρέσκα ψάρια ημέρας

Οι κληρωτοί διήλθον το κατώφλιον του στρατώνος και έγιναν οι νεοσύλλεκτοι. Δεν είναι ήδη οι ζωηροί κληρωτοί του χωριού. Στριμωγμένοι εις το προαύλιον του στρατώνος περιφέρουσι τα εκπεπληγμένα βλέμματά των παντού. (...). Παλαιοί τινές με το σιγάρον εις το στόμα και τας χείρας εις τα θυλάκια πλησιάζουν. Οι θαρραλεότεροι των νεοσυλλέκτων απαντούν μετά σταθερότητος, άλλοι μόλις δύνανται να προφέρουν έν "ναι ή όχι". Ο παλαιός μεταβάλλεται εις δημόσιον ρήτορα, οι δε νεοσύλλεκτοι ακροώνται μετά θρησκευτικής ευλαβείας (...). Βαθμοφόροι τινές, επειγόμενοι ν' αρχίσουν άνευ αναβολής την πειθαρχικήν διαπαιδαγώγησιν, επιδεικνύουσιν αυστηρότητα και άρχονται της διδασκαλίας του Στρατιωτικού Ποινικού Νόμου, ενισχύοντες ούτω χωρίς να το αντιλαμβάνωνται το αίσθημα προσωπικής εκμηδενίσεως το οποίον καταλαμβάνει πάντοτε τους νεοσυλλέκτους. (...) Ο νεοσύλλεκτος κατέχεται ούτω από ακατανικήτου τρόμου και εις την απλοϊκήν φαντασίαν του νομίζει εαυτόν εν μέσω εχθρών. Πόσον αδεξίως, αλλά και με πόσην καρδιά και καλήν θέλησιν, προσπαθεί να εκτελέση εκείνο το οποίο τον διατάσσουν, υπό τον φόβον των πλέον φοβερών ποινών.
Η περίοδος αύτη της ηλιθιότητος - ώς θα ηδύνατο ν' αποκληθή - είναι επί μάλλον ή έλασσον μικρά αναλόγως της ιδιοσυγκρασίας εκάστου, αλλ' ουδείς δύναται να την αποφύγη.


Η πρώτη νύχτα στο θάλαμο

Διαρκούσης της πρώτης ταύτης ημέρας ο θόρυβος της εγκαταστάσεως απασχολεί τον νεοσύλλεκτον και του απομακρύνη τας θλιβεράς ιδέας αλλ' όταν με την δύσιν του ηλίου αφήνεται ούτον να επανέλθη εις τας σκέψεις του, όταν βλέπη την στολήν την οποίαν φέρη και την ιδικήν του ενδυμασίαν εις ένα δέμα υπό την κλίνην του, ασφαλώς δεν τον παρασύρει αίσθημα υπερηφανείας. Δεν του έρχονται αι ιδέαι της Σημαίας και της Πατρίδος, καθόσον είναι φοβισμένος δια την ιδίαν του τύχην.
Τέλος η νυξ έρχεται ευτυχώς να θέση τέρμα εις τας θλιβεράς αυτάς σκέψεις. Κατακλίνονται και προσπαθούν να κοιμηθούν, εν τούτοις τινές κλαίουν...

Συντ/χης (ΠΖ) Γ.Θ.ΦΕΣΣΟΠΟΥΛΟΣ
("Η ψυχολογία εν τω στρατώ", Εν Αθήναις 1924,σ.76-9)


Ο ζωολογικός κήπος του στρατώνα 

Εις δε τας ανατομικάς ή σωματικάς ταύτας ανωμαλίας υπάγεται και εν σύνολον ανωμαλιών προσδιδουσών εις την φυσιογνωμίαν του ατόμου όψιν ζώου τίνος, είτε εκ των τετραπόδων, είτε εκ των πτηνών. Ούτος πχ ομοιάζει προς το πρόβατον, εκείνος προς τον βούν και άλλοι προς τον λύκον, τον πίθηκον, τον κόνικλον, την γλαύκα κλπ. Πάς τις δύναται, καλώς προσέχων να ανεύρη τοιούτους τύπους μεταξύ των γνωρίμων αυτού, οσάκις εξ υπερβάλλοντος εγωϊσμού δεν ανεγνώριζε παρομοίας αναλογίας παρατηρών εντός του εαυτού κατόπτρου. Αι αναλογίαι δ'αύται μεταξύ των ανθρωπίνων και των ζωϊκών φυσιογνωμιών προέρχονται εκ του γεγονότος καθ' ό ο άνθρωπος την καταγωγήν αυτού έλκει από των ζώων. Ακριβώς δ' όπως δύναταί τις να ομοιάζη προς τον πατέρα αυτού ή τον πάππον ούτω δύναται να ομοιάζη και προς τινά των αρχαιοτέρων αυτού προγόνων, τουτέστι των ζώων. Η ομοιότης δ'αύτη δεν περιορίζεται μόνον εις τους σωματικούς χαρακτήρας αλλ' εκτείνεται και εις τους ψυχικούς τοιούτους.


Εθελουσία κατάταξις και φρενοπάθεια

Ο στρατιώτης Μπεν..., δις κριθείς ανίκανος προς πάσαν υπηρεσίαν, ως πάσχων σώας τας φρένας, δις προσέρχεται και κατατάσσεται εκ νέου ως εθελοντής! Ο στρατιώτης Χ.Ι. προσέρχεται μίαν φοράν ως εθελοντής εις τον Αμερικανικόν στρατόν και δευτέραν, εις τον Ελληνικόν τοιούτον. Τέλος ο έφεδρος υπολοχαγός Β.Δ. κατατάσσεται ως εθελοντής. Ημέρας τινάς μετά τα θλιβερά γεγονότα της Μ. Ασίας παρουσιάζεται εις το Υπουργείον και ζητεί να τω επιτραπή όπως, μετά τινών ανδρών, μεταβή εις Μ.Ασίαν προς καταδίωξιν του Κεμάλ. Κατορθώνει όμως, επί τέλους, να πεισθή ότι το τοιούτον είναι αδύνατον και αναχωρεί εις Θράκην. Απαντες εισίν ασθενείς.
Τα γεγονότα ταύτα αποδεικνύουσι πασιφανώς ότι άτομα πάσχοντα διανοητικώς δύνανται να καταταγώσι εις τον Στρατόν ως εθελονταί. Σπεύδομεν να είπωμεν ότι εκ του γεγονότος τούτου ουδόλως θα έδει να συνάγη τις το συμπέρασμα ότι άπαντες οι εθελονταί πάσχουσι τας φρένας, ουδείς δε αγνοεί ότι διά της οδού της εθελουσίας κατατάξεως εισήλθον εις τον Στρατόν κατεξοχήν πολύτιμα στοιχεία. Τους πάσχοντας τας φρένας εθελοντάς δέον να διακρίνη τις εις δύο κατηγορίας:
1) Εις εκείνους οίτινες προσέρχονται πράγματι αφ'εαυτών και κατατάσσονται ως εθελονταί, και
2) Εις εκείνους ούς η οικογένειά των ωθεί προς το Στράτευμα και ών ο αριθμός είνε μείζων εν καιρώ ειρήνης.



Αυτοκτονούν οι γαλονάδες;

Αναμφισβήτητον τυγχάνει ωσαύτως το γεγονός καθ' ό αι αυτοκτονίαι απαντώσι συχνότερον επί των παλαιών στρατιωτών και δη επί των μονίμων υπαξιωματικών και αξιωματικών ή επί των νεοσυλλέκτων στρατιωτών. Το γεγονός τούτο, κυριαρχούν εν απάσαις ταις στατιστικαίς των ξένων Στρατών άς ηδυνήθημεν να συμβουλευθώμεν, αποδεικνύει, νομίζομεν, καταφανώς ότι το στρατιωτικόν επάγγελμα αποτελεί ήδη αφ'εαυτού ένα προδιαθετικόν όρον αυτοκτονίας.

Κ.ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΗΓΑΚΗΣ
("Οι ψυχοπαθείς εν των στρατώ", Εν Αθήναις 1924,σ.49-50,137-8 & 167)

 

Α - Ω

Aκόμα και στο στρατό που αποτελεί το πρότυπο των δικών μας μιλιταριστών τα πράγματα δεν εξελίσσονται και τόσο ρόδινα. Σύμφωνα με έκθεση που δόθηκε στη δημοσιότητα στις 15 του προηγούμενου μήνα, ο αριθμός των ισραηλινών φαντάρων που καταφεύγουν σε ψυχιατρική υποστήριξη αυξήθηκε κατά 50% μέσα στην τελευταία χρονιά.

Για τους αντιρρησίες συνείδησης η ανάλυση του καθηγητή Φιλολογίας-Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και Στρατιωτικής Ψυχολογίας Στρατιωτικών Σχολών Γρηγόρη Κωσταρά: "Οι αρχές τους είναι καταλυτικές, αντικοινωνικές, αναρχικές, εξαρθρωτικές του κράτους και, τελικά, στρέφονται ενάντια στον ελεύθερο πολίτη. Είναι γνωστό το σύνθημα του Μαρκούζε στη δεκαετία του '70, με το "κάνε έρωτα και όχι πόλεμο". Αλλά ξεπεράστηκε κι αυτός κι οι καταλυτικές ιδέες του". ("Ελ. Τύπος", 16.9.91).

Επιστημονικό συμπέρασμα του ΓΕΣ (Εμπιστευτική Μελέτη, Σεπτ. 1984): για τους "προβληματικούς φαντάρους" ευθύνεται "η μειωμένη πίστη στη Θρησκεία και το Στρατό" και για τις αυτοκτονίες "η μαλθακοποίηση από την καταναλωτική κοινωνία". "Αν επιζήσαμε σα φυλή το οφείλουμε στη σκληρή σωματική άσκηση και στο γεγονός ότι η αυτοκτονία εθεωρείτο όνειδος και οι ιερείς δεν παραβρίσκονταν στην κηδεία των αυτοχείρων".

Η τόσο διαδεδομένη στο στρατό χρήση της προσφώνησης "μαλάκας" δεν είναι καθόλου αθώα. "Το φάσμα της απαίσιας ύβρεως, ήτις δηλοί τον αυνανιζόμενον η οποία χρησιμοποιείται εντός του χώρου του ανδρισμού, καταδικάζει, όχι μόνον την αυτερωτικήν απασχόλησιν, αλλά και την αδυναμίαν συνδέσεως μετά του ετέρου φύλου. Ο εκ φθόνου χρησιμοποιήσεως της ύβρεως ταύτης εξαναγκασμός, είναι πιθανόν να συντρίψη άτομα μετ' αδυνάτου εγώ" (Κρανιδιώτης, σελ. 222).

Μια σοβαρή και μακροσκελής καταγγελία έφτασε στον τύπο από ναύτες της Κρήτης (27.2.1984). Μετά την απαρίθμηση πολλών βίαιων γεγονότων η επιτροπή των ναυτών αποκαλύπτει και την υποκρισία: "Προσπαθούν να μας πείσουν ότι υπάρχουν ψυχολόγοι και στοργικοί διοικητές. Στη Σούδα επιστράτευσαν ακόμα και τον παπά του Ναυστάθμου να μας μιλήσει για την 'άσχημη παιδική ηλικία' και τις 'ερωτικές απογοητεύσεις' για να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα".

Οχι, ο στρατός δεν είναι μπαμπούλας. Στην προσπάθειά του να εξοικειώσει τους νέους με την ιδέα της στράτευσης, ο τότε υπουργός Αμυνας Ι. Βαρβιτσιώτης διατύπωνε και την άποψη ότι τα προβλήματα των φαντάρων προϋπάρχουν της κατάταξής τους: "Μια διερεύνηση αυτοκτονίας απέδειξε ότι το συγκεκριμένο παιδί είχε προβλήματα με την κοπέλα του. Τον είχε εγκαταλείψει και είχε κάνει πριν τρεις απόπειρες", εξηγούσε στον "Ελεύθερο Τύπο" (1.9.91).

Ποιο είναι τελικά το "προφίλ" των "ψυχικά διαταραγμένων" και των αυτοχείρων φαντάρων; Σύμφωνα με τους ειδικούς η στατιστική των ετών (1977-83) συμπεραίνει ότι είναι: 8% αγχώδεις, ευέξαπτοι-5% ρομαντικοί, ντροπαλοί-5,4% προκλητικοί, απείθαρχοι-3% τεμπέληδες, αδιάφοροι-16% φιλότιμοι, εργατικοί, πειθαρχικοί-21, 6% ήσυχοι, σοβαροί και σεμνοί. Δηλαδή, άνθρακες η θεωρία περί "μαμμόθρεφτων και αναρχιζόντων".

Σε ανώνυμο φαντάρο απέδιδε ο "Ελεύθερος Τύπος" (19.11.84) μια ιδιότυπη ερμηνεία των αυτοκτονιών στο στρατό: "Πιστεύω ότι σήμερα παρατηρούμε έξαρση των αυτοκτονιών γιατί υπάρχει ο χρόνος να σκεφθείς και να προβληματισθείς. Δεν μας λείπει τίποτα, έχουμε ώρες ελεύθερες. Μην ξεχνάμε ότι και στη Σουηδία που είναι μια χώρα με ανεπτυγμένες κοινωνικές συνθήκες, οι αυτοκτονίες φαντάρων κατέχουν την πρώτη θέση".

Φήμη που διαδίδεται από σειρά σε σειρά, το διαβόητο "αντικαυλωτικό" που υποτίθεται ότι περιέχεται στο πρωινό ρόφημα (τσάι) των Κέντρων Εκπαίδευσης στην πραγματικότητα δεν είναι άλλο από το σοκ της προσαρμογής στη νέα πραγματικότητα του στρατώνα. Τζάμπα λοιπόν ένα ποσοστό των νεοσύλλεκτων επιχειρεί να διατηρήσει τα πρότερα κλέη αρνούμενο το - κατά τα άλλα συμπαθές - τονωτικό...


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Γ.Θ.Φεσσόπουλου "Η ψυχολογία εν τω στρατώ"
(Εν Αθήναις 1924). Γενικές αρχές και παρατηρήσεις πάνω στο ζήτημα της στρατιωτικής ψυχολογίας, την επαύριο της διάλυσης του ελληνικού στρατού στο μικρασιατικό μέτωπο, από τον μετέπειτα ιδρυτή των πρώτων υπηρεσιών κρατικής ασφαλείας της χώρας μας

Κ.Π.Παπαστρατηγάκη "Οι ψυχοπαθείς εν τω στρατώ" (Εν Αθήναις 1924). Ασυνήθιστη για την εποχή της μελέτη του θέματος από τον τότε προϊστάμενο του νευρολογικού τμήματος του Στρατιωτικού Νοσοκομείου. Το βιβλίο κυκλοφόρησε με την έγκριση του Υπουργείου Στρατιωτικών.

Karl Heinz Roth, "Die Modernisierung der Folter in den beiden Weltkriege: Der Konflikt der Phchotherapeuten und Schulpsychiater um die deutschen "Kriegsneutotiker" 1915-1945" (περιοδικό "1999", τεύχος 3 του 1987). Ο εκσυγχρονισμός των βασανιστηρίων κατά τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους και η διαμάχη μεταξύ ψυχοθεραπευτών και σχολικών ψυχιάτρων σχετικά με τους "νευρωτικούς" που παράγουν οι πόλεμοι.

Γιάροσλαβ Χάσεκ "Ο καλός στρατιώτης Σβέικ" (μετάφραση Μ. Αναστασιάδη, εκδ. "Η Πυξίδα", 1954). Οι πασίγνωστες περιπέτειες του ιδιόμορφου τσέχου στρατιώτη Σβέικ κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι περιγραφές της στρατιωτικής ψυχιατρικής έχουν πολλά να μας πουν και για τους σύγχρονους θεράποντες της επιστήμης.


ΔΕΙΤΕ

MASH
του Ρόμπερτ Ώλτμαν (1970). Ο στρατός ως απέραντο φρενοκομείο, σε μια αρκετά πρωτότυπη σάτιρα της εποχής του βιετναμικού πολέμου. 

Λούφα και παραλλαγή του Νίκου Περάκη (1983). Μεταφορά της προηγούμενης συνταγής στα ελληνικά δεδομένα της χουντικής επταετίας, με φόντο την κινηματογραφική υπηρεσία στρατού & την ΥΕΝΕΔ.

Μέταλ Τζάκετ (Full metal jacket) του Στάνλεϊ Κιούμπρικ (1987). Η σκληρή εκπαίδευση κι η μιλιταριστική παράνοια του στρατοπέδου των αμερικανών πεζοναυτών οδηγεί τον "απροσάρμοστο" φαντάρο στην τρέλλα, το έγκλημα και την αυτοκτονία.

SOS Πεντάγωνο καλεί Μόσχα (Dr Strangelove or How I learned to stop worrying and love the bomb) του Στάνλεϊ Κιούμπρικ (1963). Οταν, τελικά, αυτός που χρειάζεται επειγόντως ψυχίατρο είναι η ηγεσία του στρατεύματος...

(Ελευθεροτυπία, 24/3/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ