Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑ


Η κάλτσα, η μάνα, η ηρωίδα

1.  /  2.

 

Μικρές σιχαμερές σκύλες...

Aρκετά παλιά και μάλλον τετριμμένη η διαπίστωση ότι οι ήρωες της κάθε εμπόλεμης πλευράς αντιμετωπίζονται από την άλλη είτε σαν τέρατα είτε σαν όντα άξια οίκτου και περιφρόνησης. Πόσο μάλλον σε περιπτώσεις που η σύρραξη παίρνει ανορθόδοξες μορφές, όπως η "τρομοκρατία" και η "οχλοκρατική δραστηριότητα". Ο αντιαποικιακός αγώνας των Ελληνοκυπρίων το 1955-9 δεν αποτελεί, φυσικά, εξαίρεση στον κανόνα. Στο βιβλίο "The savage wars of peace. Soldiers' voices 1945-1989" του Τσάρλς Αλλεν, γραμμένο με αποκλειστική πηγή τις πολεμικές αναμνήσεις βρετανών στρατιωτικών, συναντήσαμε μια αρκετά ενδιαφέρουσα απ' αυτή την άποψη εικόνα της συνεργάτιδας των "τρομοκρατών" της ΕΟΚΑ.

Αυτό που οι στρατιώτες έκαναν σχεδόν ευχάριστα, ήταν καθήκοντα και ασκήσεις για τα οποία είχαν εκπαιδευτεί. Ακόμα και οι βίαιες διαδηλώσεις μπορούσαν να έχουν "τρομερή πλάκα", εφόσον αφορούσαν Τούρκους κι όχι Ελληνοκύπριους, γιατί οι πρώτοι επέμεναν να εκτοξεύουν πέτρες και μπουκάλια "αντίθετα προς τους Ελληνες, που θα σε πυροβολούσαν πισώπλατα" - και γιατί οι Τούρκοι σπάνια ανακάτευαν τις γυναίκες τους σ' αυτά. Ενα χαρακτηριστικό της Κατάστασης Ανάγκης που κάθε στρατιώτης απεχθανόταν έντονα, ήταν το να βρίσκεται υποχρεωμένος ν' αντιμετωπίζει τις Ελληνοκύπριες σε διάφορες αναμετρήσεις. Οι γυναίκες έπαιζαν μείζονα ρόλο στην εκστρατεία για την Ενωση, σπάνια δε οι υπηρεσίες ασφαλείας κατάφεραν να τσακώσουν κάποιες από τις καλύτερές τους. "Ηταν πολύ πιο δύσκολα όταν διασταυρωνόσουνα με μια διαδήλωση ενορχηστρωμένη αποκλειστικά από γυναίκες", τονίζει ο Ρεντγκρέιβ, θυμάται ωστόσο ένα συμβάν όπου η μονάδα του σκόραρε εις βάρος τους. Οι γυναίκες ενός ελληνοκυπριακού χωριού είχαν πετροβολήσει μια περαστική στρατιωτική εφοδιοπομπή κι αυτός διατάχθηκε να πάει και να τους δώσει ένα μάθημα:
"Το περικύκλωσα με οχήματα κι έστειλα στο χωριό τον υποδιοικητή μου (...) Εκατσε στο καφενείο, παρήγγειλε καφέ κι ένα μπράντι και είπε: "Θέλω να δώ τον κοινοτάρχη, το δάσκαλο και τον παπά". Παρουσιάστηκαν όλοι, τους κέρασε κι ύστερα, χρησιμοποιώντας το δάσκαλο για διερμηνέα, τους είπε: "Ξέρετε, πάει πολύ ρε φιλάρες να μη μπορείτε να ελέγξετε τις γυναίκες σας. Ετσι κάνετε εδωπέρα; Οι γυναίκες τα φορούν τα παντελόνια;" Υστερα από κάνα-δυό ποτά ακόμα, τους ντρόπιασε τελείως κι έτσι δεν είχαμε πια φασαρίες".
Τα στρατεύματα που ήταν στρατωνισμένα έξω από τις μεγάλες πόλεις και χωριά σπάνια αναγκάζονταν να αντικρίσουν τις Ελληνοκύπριες, όταν όμως τους συνέβαινε κάτι τέτοιο μπορούσε να είναι πραγματική αποκάλυψη - όπως διαπίστωσε ο κομάντο των πεζοναυτών Ντέϊβιντ Στόρι, όταν κατέβηκε στη Λεμεσό συνοδεύοντας μιά αυτοκινητοπομπή και είδε με τα μάτια του "εκείνες τις μαθήτριες με τις μπλέ ποδιές και τα άσπρα πουκάμισά τους, μικρές σιχαμερές σκύλες εξαιρετικά μπασμένες στα κόλπα της παθητικής αντίστασης. Κοίταγε κανείς με φρίκη αυτά τα δεκαεξάχρονα και δεκαεφτάχρονα κορίτσια να ξεστομίζουν τα βρωμόλογά τους στα ελληνικά και ολοφάνερα να σε μισούν επειδή απλώς ήσουνα εκεί. Μπορούσε βέβαια κανείς να προβλέψει αυτή την έχθρα, παρόλα αυτά όμως ήταν ένα εξαιρετικά δύσκολο πρόβλημα". Ο αλεξιπτωτιστής Τζον Γουίλιαμς βρήκε κι αυτός τις μαθήτριες πολύ σκληρά καρύδια:
"Η χειρότερη εμπειρία που ένιωσα ως στρατιώτης ήταν η χρησιμοποίηση από τους τρομοκράτες αθώων νέων, νεαρών μαθητριών και μαθητών που έπρεπε να περνάνε από έλεγχο γιά να διασφαλιστεί ότι δεν προσπαθούσαν να περάσουν λαθραία τίποτα όπλα. Τα νεαρά κορίτσια χρησιμοποιώντουσαν εκτεταμένα γι' αυτήν ακριβώς τη δουλειά. Πολλές χειροβομβίδες και βόμβες και τμήματα όπλων πέρασαν τους κλοιούς λαθραία , τυλιγμένα στα βυζιά και κάτω από τα φουστάνια νεαρών κοριτσιών που σκέφτονταν ότι ο βρετανός στρατιώτης - και μάλλον είχαν δίκιο που το σκέφτονταν - ντρεπόταν να ψάξει τις μαθητριούλες. Σε κάποιες περιπτώσεις μπορούσες νάχεις μαζί σου μια αστυνομικίνα ή γυναίκα στρατιωτικό που ήταν σε θέση να ερευνήσει απόκρυφα, υπήρχαν όμως πάρα πολλές φορές που οι στρατιωτίνες δεν ήταν διαθέσιμες γι' αυτού του είδους τα καθήκοντα".
Μια μονάδα - λέγεται ότι ήταν ένα πολύ γνωστό ιρλανδικό σύνταγμα - ξεπέρασε το πρόβλημα της έλλειψης γυναικείου δυναμικού μεταμφιέζοντας έναν από τους νεότερους αξιωματικούς της σε αστυνομικίνα για να ερευνήσει ένα λεωφορείο, τις επιβάτισσες του οποίου υποπτεύονταν ότι έκρυβαν όπλα: "Δόξα σόι ο Θεός, βρήκαμε ένα σωρό όπλα κι οι γυναίκες συνελήφθησαν αλλά, φυσικά, χάλασε ο κόσμος στη συνέχεια κι όλοι έγιναν άνω-κάτω, λέγοντας πως επρόκειτο για φάουλ!"

CHARLES ALLEN
("The savage wars of peace", Λονδίνο 1990, σελ.145-7)



A-Ω

Ακόμη και οι οπαδοί της στρατιωτικής ισοτιμίας των γυναικών δεν αποφεύγουν την παγίδα των "ιδιαίτερης γυναικείας φύσης": "Υπάρχουν στη γυναίκα-μαχήτρια μερικά ανεκτίμητα προσόντα", έγραφε το 1949 ο Κώστας Καραγιώργης. "Η υπομονή και επιμονή. Η σεμνότητα και καρτερικότητα. Το φιλότιμο. Η τάξη και το νοικοκυριό της. Η σύνδεσή της με τον παράγοντα της θυσίας".

Εγκεκριμένο από την επίσημη προπαγάνδα, το έργο του συγγραφέα Ανδρέα Σκανδάμη "Ελληνίδες που πολέμησαν", περιγράφει τον ηρωισμό της Ηπειρώτισσας το 40. Ηρωισμό που προσωρινά τη μετατρέπει σε άνδρα: "Οι ανώνυμες γυναίκες της Ηπείρου δεν κουβαλούσαν μόνον τα πυρομαχικά. Πολλές φορές τα χρησιμοποιούσαν κρατώντας στα χέρια το τουφέκι. Εστάθησαν σαν άνδρες δίπλα στους πολεμιστάς μας για να υπερασπίσουν την πατρίδα".

Zυγισμένοι-στοιχισμένοι, οι νεοσύλλεκτοι μαυροσκούφηδες της 94Β ΕΣΣΟ άκουγαν τον Απρίλιο του '94 τον υποδιοικητή του ΚΕΤΘ, συνταγματάρχη Δρίτσα, να τους εξηγεί τα νέα γυναικεία πρότυπα από εθνικής σκοπιάς: "Μακάρι νάχαμε κι εδώ γυναίκες όπως οι Ισραηλινές - που ακόμα και στην τσάντα τους μεταφέρουν το Uzi [είδος αυτόματου όπλου]. Ενώ οι δικές μας, μέσα στις τσάντες τους ξέρουν να βάζουν μόνο κραγιόν και προφυλακτικά"...

Ηρωίδες, αλλά με τη σφραγίδα μιας συγκεκριμένης "πλευράς". Ως φωτεινό παράδειγμα του αγώνα των Ελληνίδων κατά του ίδιου κατακτητή, οι εθνικόφρονες θα επέλεγαν τη Λέλα Καραγιάννη για να αντιπαρατεθεί στο συμβολικό επίπεδο στην Ηλέκτρα Αποστόλου που μνημόνευαν σε κάθε ευκαιρία οι κομμουνιστές ως την κατεξοχήν αντιστασιακή Ελληνίδα.

Κάθε πόλεμος και οι ηρωίδες του. Ακόμη και με το ζόρι. Η πρώτη ηρωίδα της μετεπαναστατικής Ελλάδας πρέπει να είναι η Αικατερίνη Βασαροπούλου, ένα κοριτσάκι που τραυματίστηκε στον πόλεμο του 1897. "Και σκότωσες Τούρκους πολλούς;", τη ρωτούσαν οι δημοσιογράφοι. "Οσους μπόρεσα", φέρεται να απάντησε η ανήλικη κοπέλα που ήταν ορφανή και είχε αναγκαστεί ακολουθήσει τον αδελφό της στο μέτωπο.

Με κύριο τίτλο "Στο χακί και οι Ελληνίδες" κυκλοφόρησε η "Απογευματινή" (15.2.96) τις ημέρες του "πολέμου στην Ιμια", αναγγέλλοντας την "εξάμηνη υποχρεωτική τους στράτευση από το 2004". Πέρα από την αναμφισβήτητη εμπορικότητά της, η είδηση για άλλη μια φορά αποδεικνύεται ανύπαρκτη. Ωστόσο, φαίνεται να λειτουργεί ως απειλή προς τις γυναίκες που, ούτως ή άλλως, "ευθύνονται" για το "δημογραφικό πρόβλημα".

Οι εκκλήσεις προς τις γυναίκες πληθαίνουν μέχρι γελοιότητας κάθε φορά που η χώρα βρίσκεται σε πολεμικό πυρετό: "Γυναίκες της Ελλδος. Ολες σε συναγερμό. Εντείνετε την προσπάθειά σας. Μαζί με το θαυμασμό μας για το έργο σας, ενώνουμε την προσευχή μας. Μάννες, Γυναίκες, Αδελφές, και σεις μικρές Παιδούλες, που είαστε η χαρά και ελπίδα μας, Καλή Χρονιά!" (υπουργός Τύπου Μ. Αιλιανός, 30. 12.1948).

Συχνά η συμμετοχή των γυναικών (του αντιπάλου) στην πολιτική χαρακτηρίστηκε εκπόρνευση από τους αρμοδίους και τα όργανά τους. Ετσι, οι κρατούμενες κομμουνίστριες της μεταπολεμικής περιόδου προσφωνούνταν μονίμως "πόρνες" από τους δεσμοφύλακές τους. "Πόρνες, θα την υπογράψετε τη δήλωση, είτε το θέλετε είτε όχι", άκουγαν συνεχώς οι κρατούμενες στο Τρίκκερι, όπως αναφέρει μία από τις πάμπολλες σχετικές μαρτυρίες. (Ρεγγίνα Παγουλάτου-Λοβέρδου, "Εξορία", Νέα Υόρκη 1974, σ. 120).

Τα μητρικά προσόντα πρέπει να χαρακτηρίζουν κατά τους προπαγανδιστές τη γυναικεία δράση τον καιρό του πολέμου. Το πρότυπο ήταν έτοιμο από την εποχή των Βαλκανικών, όταν οι εφημερίδες εγκωμίαζαν τον "Πανελλήνιο Σύλλογο Γυναικών" που ανέλαβε την περίθαλψη των προσφύγων: "Γλυκιές, μειλίχιες, οι καλές κυρίες προθυμοποιούνται να ικανοποιήσουν κάθε τι που ημπορεί να κάμη έστω και δι' ολίγας στιγμάς ευτυχείς τους δυστυχείς" (Σεπτ. 1913).



ΔΙΑΒΑΣΤΕ

M. Higonnet, J. Jenson, S. Michel (επιμ.), "Behind the Lines. Gender and the Two World Wars"
(έκδοση Yale Univerity Press, Λονδίνο 1987). Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι δίνουν την αφορμή για μια αναθεώρηση της παραδοσιακής πολιτικής, διπλωματικής και στρατιωτικής ιστορίας. Το φύλο ως κοινωνική κατασκευή στο επίκεντρο της πρωτοποριακής αυτής ιστορικής ανάγνωσης.

Jean Bethke Elshtain, "Women and War" (έκδοση The Harvester Press, Λονδίνο 1987). Η γυναίκα ως "θεά της ειρήνης" σε διαφορετικές εποχές και ποικίλους πολιτικούς και φιλοσοφικούς λόγους.

Κωστούλας Σκλαβενίτη, "Τα γυναικεία έντυπα 1908-1918" (περ. "Διαβάζω" τεύχος 198 (1988), σ. 14-22). Η σχέση εθνικισμού και γυναικών την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων και του Διχασμού μέσα από τα γυναικεία περιοδικά της περιόδου.

"Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας". Μηνιαίο στρατιωτικό και πολιτικό όργανο του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας. Σε αρκετά τεύχη, αρθρογραφία για τις μαχήτριες του ΔΣΕ. Από τα κείμενα αυτά ξεχωρίζουμε: Κ. Καραγιώργη, "Η μαχήτρια στο Δημοκρατικό Στρατό", Μάρτης 1989, σ. 173-179. Ρ. Ζ. (Ρούλα Ζαχαριάδη), "Η γυναίκα στη μάχη του Γράμμου", Σεπτέμβρης 1948, σ. 353-356. 

Δημητρίου Ζαφειροπούλου, "Ο αντισυμμοριακός αγών, 1945-1949" (Αθήνα 1956). Εκτεταμένες αναφορές στη συμμετοχή των γυναικών στον Δημοκρατικό Στρατό.


ΔΕΙΤΕ

Η δασκάλα με τα χρυσά μάτια
του Ντίνου Δημόπουλου (1969). Η ελληνίδα δασκάλα, αιωνίως πιστή στον άντρα και την πατρίδα της, βρίσκει στο πρόσωπο της Αλίκης Βουγιουκλάκη την εμπορικότερη κινηματογραφική ενσάρκωσή της.

17 σφαίρες για έναν άγγελο του Τάκη Βουγιουκλάκη (1981). Εθνικοπατριωτικό μελό με θέμα την αντιστασιακή δράση μιας εθνικόφρονος νέας στη γερμανική Κατοχή. Προβληματικότατη από κάθε άποψη, προβλήθηκε ως εκλεκτό δείγμα της "δεξιάς κουλτούρας" από την τότε κυβέρνηση της ΝΔ, που αναζητούσε απεγνωσμένα μια εμπορική απάντηση στον "Ανθρωπο με το γαρίφαλο".

Μια γυναίκα στην Αντίσταση του Ντίνου Δημόπουλου (1970). Κι εδώ, φυσικά, της ελληνίδος ο τράχηλος ζυγόν δεν υπομένει...Από νοσοκόμα του μετώπου, ερωμένη του γερμανού διοικητή για καλό σκοπό ( καταδίδει τα μυστικά του στην Αντίσταση) μέχρις ότου ανακαλύπτει ότι ο έρως της ζωής της είναι αρχηγός της οργάνωσης...

(Ελευθεροτυπία, 10/3/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ