ΤΟ ΣΑΡΑΙ ΚΑΙ Η ΚΑΛΥΒΑ


Τα μυστήρια του Τουρκολίμανου

1.  /  2.

 

Από τη Μουνιχία στο Μικρολίμανο

Η ύπαρξη ενός τουρκολίμανου σε απόσταση αναπνοής από την πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους προκαλεί αναπόφευκτη δυσφορία στους εθνικά ευαίσθητους καιρούς μας · η προβληματική όμως αυτή ονομασία έμελλε τελικά ν' αποδειχτεί πολύ πιο ανθεκτική στο χρόνο και ριζωμένη στη συλλογική συνείδηση απ' ό,τι προφανώς υπέθεταν οι οραματιστές της αντικατάστασής της με κάποιο πιο ελληνοπρεπές τοπωνύμιο...
Για την ίδια την ονομασία "Τουρκολίμανο", η εγχώρια λαογραφία έχει προτείνει δυο διαφορετικές ερμηνείες. Σύμφωνα με την πρώτη, κατά τους δυο τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας στο συγκεκριμένο κολπίσκο επιτρεπόταν ο ελλιμενισμός μονάχα οθωμανικών πλοίων· κατά τη δεύτερη, άτυπος νονός ήταν ο τοπικός πειραιώτης πασάς που χρησιμοποιούσε την παραλία για τα μπάνια του χαρεμιού του - αποκλείοντάς την, εννοείται, από τα πονηρά βλέμματα και τις βλέψεις του φιλοθεάμονος περίοικου κοινού. Οποια από τις δυο εκδοχές και να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, ένα είναι σίγουρο: η αντικατάσταση της επίμαχης ονομασίας σαφώς ενέπιπτε στην αρμοδιότητα της εκστρατείας που δρομολογήθηκε το 1909 για τον εξελληνισμό των τοπωνυμίων εκείνων της Ελλάδας που "μολύνουσι και ασχημίζουσι την όψιν της ωραίας ημών πατρίδος, παρέχουσι δε και αφορμήν εις δυσμενή δια το ελληνικό έθνος εθνολογικά συμπεράσματα, τα οποία οι αντίπαλοι λαοί μεταχειρίζονται εναντίον ημών". Τόσο η μεσαιωνική ονομασία "Φανάρι" όσο και η λαϊκή "του Κουμουνδούρου" ( από την ομώνυμη βίλα που δέσποζε στην περιοχή), διαδεδομένη στη διάρκεια του περασμένου αιώνα, δεν ικανοποιούσαν τα αρχαιοπρεπή ανακλαστικά της εποχής.
Η πρώτη λύση που προκρίθηκε έτσι ήταν η μετονομασία του Τουρκολίμανου σε "Μουνιχία". Η απόφαση πάρθηκε το Μάιο του 1926 από την "Επιτροπεία προς διόρθωσιν της ονομασίας των διαφόρων τμημάτων και γεωγραφικών σημείων του λιμένος Πειραιώς και των παρακειμένων λιμενίσκων, όρμων και ακτών, συμφώνως προς την αρχαίαν αυτών ονομασίαν" που είχε συσταθεί το 1924 από το υπουργείο Συγκοινωνιών. Πρόκειται για αρχαίο τοπωνύμιο, που στη διάρκεια του ΙΘ' άι. χρησιμοποιούνταν για να υποδηλώνει το γειτονικό Πασαλιμάνι - που ταυτόχρονα αποκαλούνταν επίσης Ζέα, ονομασία η οποία του αποδόθηκε οριστικά με την απόφαση του 1926. Η ταύτιση όμως του Πασαλιμανιού με την αρχαία Μουνιχία αμφισβητήθηκε έντονα από τους επιστήμονες της εποχής. "Το ζήτημα τούτο ελύθη οριστικώς υπό του καθηγητού και εφόρου των αρχαιοτήτων εν Πειραιεί Ιακώβου Χ. Δραγάτση", πληροφορούμαστε από το βιβλίο του Δημ.Σπηλιωτόπουλου, "κατά το έτος 1879 ή 1880, ότε εις τα θεμέλια μιας ανεγειρομένης οικοδομής παρά το θέατρον Τσόχα ανεύρεν όρον, όστις εκανόνισεν οριστικώς πλέον ότι ο λιμήν Μουνιχίας είναι το Τουρκολίμανον ή ο λιμήν Κουμουνδούρου" ("Ο Πειραιεύς και οι Δήμαρχοι της Α' εκατονταετίας", 1939, σ.115-6). Φαίνεται πάντως ότι, γιά άγνωστους σ'εμάς λόγους, το όνομα "Μουνιχία" δεν ήταν ιδιαίτερα επιθυμητό από τους πολίτες της περιοχής, που συνέχισαν να αποκαλούν τον όρμο τους "Τουρκολίμανο".
Ανάλογη ήταν και η τύχη της - μάλλον βραχύβιας - ονομασίας "Λιμήν Κανάρη" που συναντάμε σε αγγλόγλωσσο τουριστικό φυλλάδιο της δεκαετίας του '60. Αντίθετα, η τομή που επέβαλε το 1967 ο χουντικός δήμαρχος Πειραιά Αριστείδης Σκυλίτσης, με τη μετονομασία του Τουρκολίμανου σε Μικρολίμανο, αποδεικνύεται μάλλον ανθεκτικότερη στο χρόνο - τουλάχιστον σε επίσημο επίπεδο. Μπορεί αυτό να πρέπει να αποδοθεί στα πατριωτικά ανακλαστικά που δημιούργησε έκτοτε η επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων, ίσως πάλι η συνταγή της επιτυχίας να οφείλεται στην παρήχηση της ιστορικής ονομασίας. Ούτως ή άλλως, η παλιά χουντική καραβάνα φρόντισε για την ομαλή μετάβαση από το παλιό στο νέο: "Εις το Μικρολίμανον (Τουρκολίμανον) διεμορφώθη χώρος προς ελευθέραν χρήσιν", διαβάζουμε σε έκθεση πεπραγμένων του Δήμου κατά την πρώτη χρονιά της "εθνικής αποκαταστάσεως". 

 


Α-Ω


Α
πό ρεπορτάζ για την πολυσυζητημένη επίσκεψη του Ουμπέρτο Εκο στη χώρα μας τον περασμένο Μάρτιο: "Ο σημειολόγος ήταν ήδη κεφάτος, αφού είχε φάει ψαράκι και είχε πιεί ρετσίνα σε ψαροταβέρνα του Τουρκολίμανου (...), όταν δε ρωτήθηκε τι θα μπορούσε να πεί για την Αθήνα, απάντησε: 'Ο,τι μπορούσα να πω, περιλαμβάνεται στον Επιτάφιο του Περικλή'".

Επίκαιρη χιουμοριστική αναφορά στο γραφικό λιμανάκι και από έναν μαχητικό υπερασπιστή βραχονησίδων μεγαλοδημοσιογράφο: "Ο Αδέσμευτος Τύπος, πάντως έστειλε από χθές ομάδα συντακτών του και φρουρούν αγρύπνως το Τουρκολίμανο, το Πασαλιμάνι και τα Τουρκοβούνια. Μην έλθουν τίποτα κοπρόσκυλα της Χουριέτ να καρφώσουν την τουρκική σημαία στου ... Δουράμπεη" (Δημήτρης Ρίζος, 31.1.96).

Λαθραπόβαση στον ήσυχο κολπίσκο επιχείρησαν ουκρανοί "δουλέμποροι" (3. 6.94) με αποτέλεσμα να ερεθιστούν τα ΜΜΕ και να επαναλάβουν τα γνωστά για "ξέφραγο αμπέλι". "Κάτω από τη μύτη των λιμενικών αρχών 17 λαθρομετανάστες χωρίς προφυλάξεις βγήκαν μέσα από το κότερο που τους μετέφερε στο γραφικό Μικρολίμανο, που εκείνη τη στιγμή ήταν γεμάτο από απογευματινούς περιπατητές οι οποίοι έκπληκτοι αντίκρισαν τους 12 Πακιστανούς και τους 5 Ιρανούς να σουλατσάρουν ανενόχλητοι".

Οταν το καλοκαίρι του 1959 ο Αντρέ Μαλρό συμμετείχε στην πανηγυρική έναρξη του θεάματος "Ηχος και Φως" η αντιπολίτευση τον επέκρινε και τον ειρωνεύτηκε. Για να του απαλύνει τις εντυπώσεις, ο Καραμανλής του παρέθεσε γεύμα στο Τουρκολίμανο και του θύμισε ότι οι "Ελληνες έχουμε αυτή τη συνήθεια από παλιά. Ακόμα και τον Περικλή και τον Φειδία τους καταδικάσαμε".

Πραγματικός πόλεμος είχε ξεσπάσει την περίοδο 1991-94 στο δημοτικό συμβούλιο του Δήμου Πειραιά για τις άδειες λειτουργίας των δεκάδων νέων κέντρων διασκέδασης στο Τουρκολίμανο. Οι διαφορές των απόψεων οδήγησαν στην διάσπαση της παράταξης του δημάρχου Λογοθέτη και σοβαρή κρίση στα επιτελεία του Συνασπισμού. Από το περασμένο καλοκαίρι μια νέα κόντρα έχει ξεσπάσει στο Δήμο. Αυτή τη φορά το πρόβλημα είναι η απόφαση οικοδόμησης γκαράζ και εμπορικού κέντρου στο λιμανάκι.

Ρίγη εθνικής συγκίνησης προκάλεσε -αν πιστέψουμε τον τύπο των ημερών- η δίωρη παρουσία του Ράντοβαν Κάρατζιτς στο γραφικό πειραιώτικο λιμανάκι (16. 6.1993). Ενα ουζάκι πήγε να πιεί ο άνθρωπος, πλήθη δημοσιογράφων και ορθοδόξων αδελφών του τον πολιορκούσαν προσπαθώντας να του αποσπάσουν την υπόσχεση ότι "θα πεθάνουν οι κοινοί εχθροί μας". Εκείνος όμως, προτίμησε να κουβεντιάσει με μια παρέα ψυχιάτρων, συναδέλφων του, που έτρωγαν στο διπλανό τραπέζι.

Σε ένα σπιτάκι στην Καστέλα ξεκίνησε τα χρόνια της Κατοχής τη δραστηριότητά του ως υπεύθυνος της Κομματικής Οργάνωσης Πειραιά του ΚΚΕ ο Νίκανδρος Κεπέσης. Εκεί θα γνώριζε τη μεγαλύτερη έκπληξη της ζωής του: οι σύντροφοι που τον περίμεναν στην Καστέλα ήταν όλοι αστυνομικοί, μέλη της Κ.Ο.Π. "Το μυαλό μου δυσκολευόταν να συλλάβει την εικόνα", αναφέρει χαρακτηριστικά. ("Ο Πειραιάς στην Εθνική Αντίσταση", χ.χ., σ.185).

Ταβέρνα στο Τουρκολίμανο επέλεξε ο Μ. Γκορμπατσόφ στις 19.9.1993 για να εξηγήσει -παρουσία του δημάρχου Πειραιά Στ. Λογοθέτη- το ρόλο του στο τέλος της ΕΣΣΔ. Επηρεασμένος από την πατροπαράδοτη ελληνική φιλοξενία φρόντισε να πει μόνο καλές κουβέντες για όλους τους έλληνες πολιτικούς ηγέτες ακόμα και για την Αλέκα Παπαρήγα που, όπως είναι γνωστό, ούτε ζωγραφιστό δεν ήθελε να τον δει. "Είναι αξιόλογη συνομιλήτρια, όμως αυτή τη φορά δεν έδειξε ενδιαφέρον να με συναντήσει. Δεν πειράζει, εγώ πίνω στην υγειά της".

Ως βιτρίνα του έργου του στον Πειραιά παρουσίαζε ο "πρότυπος" δήμαρχος της χούντας Αρ. Σκυλίτσης τις κούνιες στο Τουρκολίμανο. Την ίδια περίοδο νομιμοποιούνταν από το δημοτικό συμβούλιο τερατώδεις πολεοδομικές αυθαιρεσίες στην περιοχή της Καστέλας που ακόμη πληγώνουν την περιοχή.


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Δημήτρη Φερούση "Πειραιάς. Θρύλος και κληρονομιά"
(εκδ. "Αστήρ", Αθήνα 1990). Αναλυτική και διαχρονική αναφορά σε παραδόσεις και γεγονότα που σημάδεψαν την ιστορία του Πειραιά, από έναν δημοσιογράφο-συγγραφέα.

Δημητρίου Σπηλιωτόπουλου "Ο Πειραιεύς και οι Δήμαρχοι της Α' Εκατονταετηρίδος" (Πειραιεύς 1939). Μέσα από την εξιστόρηση του έργου της δημοτικής αρχής, περνά η ιστορική διαμόρφωση της πόλης έναν αιώνα.

Χάρης Κουτελάκης, Αμάντα Φωσκόλου "Πειραιάς και συνοικισμοί" (βιβλ. "Εστίας", Αθήνα 1991). Μαρτυρίες και γεγονότα από τον 14ο αιώνα μέχρι σήμερα.

Πρόδρομου Ματζάρογλου "Πειραϊκό Λεύκωμα" (Αθήνα 1977). Με ειδική παράγραφο για την ιστορία του Τουρκολίμανου και την εξέλιξη της περιοχής.

"Πειραϊκόν Ημερολόγιον" (τριμηνιαίο περιοδικό, διευθ. Νίκος Κατσικάρος). Λογοτεχνικές και χρονικογραφικές μαρτυρίες για το Τουρκολίμανο και την Καστέλλα.

Τάσου Βουρνά "Υπόθεση Μπελογιάννη" (εκδόσεις Αφών Τολίδη, Αθήνα 1984). Μια από τις μεταπολιτευτικές σχετικές εκδόσεις, με τα πρακτικά του Διαρκούς Στρατοδικείου. Στηριγμένη εν πολλοίς στα αδημοσίευτα "απομνημονεύματα" του Κώστα Μπασιάκου.

"Πειραιάς 1900-1930" (Εκδόσεις Συλλέκτης 1995). Παλιές καρτποστάλ και φωτογραφίες που μαρτυρούν την εξέλιξη της περιοχής από τις αρχές του αιώνα.

Επιτροπής Λιμένος Πειραιώς "Περί αποκαταστάσεως των αρχαίων ονομάτων και νέας ονοματοθεσίας των λιμένων Πειραιώς και της περί τον Πειραιά ακτογραφίας" (Πειραιάς 1926). Μεταξύ άλλων, περιλαμβάνει την απόφαση μετονομασίας του Τουρκολίμανου σε Λιμένα Μουνιχίας καθώς και το σκεπτικό του μειοψηφήσαντος μέλους της επιτροπής, Ηλία Αγγελόπουλου.



ΔΕΙΤΕ

Λατέρνα, φτώχεια και φιλότιμο
του Αλέκου Σακελλάριου (1955). Γυρισμένη στην Καστέλλα, μιά από τις βασικότερες φολκλορικές σκηνές της πασίγνωστης αυτής ταινίας έχει σα φόντο το Τουρκολίμανο.

Ο άνθρωπος με το γαρίφαλο του Νίκου Τζήμα (1981). Το μετεμφυλιακό αντικομμουνιστικό πογκρόμ, οι δίκες και οι εκτελέσεις στελεχών του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ στις αρχές της δεκαετίας του '50. Ηρωικό μελό που αποδείχθηκε μεγάλη εμπορική επιτυχία.

(Ελευθεροτυπία, 11/2/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ