ΤΡΟΠΑΙΑ ΠΟΛΕΜΟΥ


Τα κεφάλια στον τορβά

1.  /  2.

 

Οικιακή διακόσμηση

πό αυτούς τους λαούς οι Ταύροι έχουν τα εξής έθιμα: τους ναυαγούς και τους Ελληνας που θα πιάσουν εις τας πειρατικάς τους επιδρομάς, τους προσφέρουν θυσίαν εις την Παρθένον, και ιδού πώς την κάνουν την θυσίαν: αρχίζουν την τελετήν της θυσίας και έπειτα χτυπούν το θύμα με ένα ρόπαλον εις την κεφαλήν. Αλλοι τώρα λέγουν, ότι τάχα το σώμα του θύματος το σπρώχνουν να πέση κάτω εις τον κρημνόν (διότι το ιερόν είναι κτισμένον επάνω εις ένα κρημνόν), και το κεφάλι του το καρφώνουν εις ένα σταυρόν. Αλλοι είναι σύμφωνοι, ότι αυτό γίνεται με το κεφάλι του, το σώμα του όμως, λέγουν αυτοί, δεν το γκρεμίζουν κάτω από τον κρημνόν, παρά το θάβουν εις την γην. Η θεά αυτή, που της προσφέρουν τας θυσίας, οι ίδιοι οι Ταύροι λέγουν, πως είναι η Ιφιγένεια του Αγαμέμνονος. Τους εχθρούς των τώρα, όσοι πέσουν εις τα χέρια τους, να τι τους κάνουν. Ο καθένας κόβει το κεφάλι του εχθρού και το φέρνει μαζί του εις το σπίτι του. Επειτα το καρφώνει εις την κορυφήν μιας υψηλής δοκού και την στήνει εις την στέγην του σπιτιού του, ώστε να εξέχη πολύ, και συνηθέστατα την στήνει από πάνω από την καπνοδόχον. Και λέγουν, ότι οι εχθροί αυτοί, όπως μετεωρίζονται εκεί υψηλά, είναι φρουροί όλου του σπιτιού.

ΗΡΟΔΟΤΟΣ
(Ιστορία, IV, κεφ. 103, μετ. Ευ. Πανέτσου, εκδ. Ζαχαρόπουλου, 1955)

Η πυραμίδα του Χασάν


Την 10 Ιουλίου 1779 αναχωρήσας εξ Αργούς ο Χασάν, και εν τάχει δι' όλης της νυκτός οδεύσας, επαρουσιάσθη αιφνιδίως προ της Τριπολιτσάς, και αμέσως προσέβαλεν αυτούς. Λυσσωδώς αγωνισθέντες οι αντάρται, προ της κλίσεως της ημέρας ετράπησαν εις φυγήν, και ανηλεώς κατεσφάγησαν. Μετά την νίκην ο Τζεζαϊρλής διέταξεν ίνα εγερθή προ της ανατολικής πλευράς της πόλεως πυραμίς εκ τεσσάρων χιλιάδων κεφαλών προσκεκολλημένων δι' άμμου και ασβέστου. Το δε τρομερόν τούτο τρόπαιον επί πολλά διετηρήθη έτη. Ο Salaberry διηγείται ούτω την καταστροφή των Αλβανών: "Εν τη πύλη εκάστης πόλεως απεκεφάλισε τους εγκληματίας άνευ διακρίσεως ηλικίας και γένους και κατά το παράδειγμα του Τζεγγίς Χαν, του Ταμερλάνου, του Ταμά-Κουλή Χαν, και όλων των αγρίων τούτων ηρώων, τους οποίους η ιστορία αποθανατίζει δια να τους απεχθάνηται το ανθρώπινον γένος. ο Χασάν διέταξε να εγερθή δια των κεφαλών πυραμίς, μετ' επιγραφής απειλούσης, θάνατον κατά παντός τολμήσοντος να την κρημνίση".

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΑΘΑΣ 
("Τουρκοκρατουμένη Ελλάς", Αθήνησι, 1869)

Τρόπαια Ελλήνων


Ο Καραϊσκάκης αφού διένειμεν εις τους ανδραγαθήσαντας αναλόγους αμοιβάς ως προς τα ολίγα μέσα τα οποία είχεν εις την εξουσίαν του, διέταξε να εγερθή τρόπαιον εις Αράχωβαν από τας κεφαλάς των Τούρκων εν είδει πύργου. Το έργον τούτο, λείψανον της βαρβαρότητος των ηθών, δεν έκρινε δι' αλον λόγον αναγκαίον να το μεταχειρισθή, ειμή να κάμη να φανώσιν ένοχοι εις τους Τούρκους οι κάτοικοι του χωρίου και να χάσωσι την ελπίδα του να υποταχθώσι πάλιν εις τους εχθρούς. (Ισως απεφάσισε τούτο διά την φήμην ήτις έμελλε να διαδοθή, καθώς ελέγετο, και περί του πύργου του κατασκευασθέντος από τας κεφαλάς των Αλβανών.) Επέγραψαν δε εις αυτό: "Τρόπαιον των Ελλήνων κατά των Βαρβάρων". Εις τας δύο πλευράς του έχοντος την επιγραφήν ταύτην λίθου ετέθησαν αι κεφαλαί του Κεχαγιάμπεη και Μουσταφάμπεη.

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΑΙΝΙΑΝ 
("Απομνημονεύματα, Η βιογραφία του Γεωργίου Καραϊσκάκη", 1957)


Οζουσες κεφαλές


Τις τουρκικές πολεμικές συνήθειες ακολουθούσαν πιστά και οι Ελληνες επαναστάτες. Με καμάρι οι στρατιώτες παρουσίαζαν τα τουρκικά κεφάλια. Τα θεωρούσαν πολύτιμα λάφυρα. "Πήραν πλήθος κεφάλια οι Ελληνες, άρματα, σημαίγες και τάφεραν εις τον Φαληρέα", γράφει με περηφάνια ο Μακρυγιάννης. Φορτώματα τούρκικα κεφάλια μεταφέρονταν στη Δοίκηση ως απόδειξη πολεμικού θριάμβου. Ο Γκούρας, ύστερα από τη νικηφόρα μάχη στον Μαραθώνα (καλοκαίρι 1824) έστειλε στην Αθήνα τριάντα κεφάλια. Στρατιώτες θα τα περιφέρουν, καρφωμένα σε παλούκια, στα χωριά της Αττικής πανηγυρίζοντας. Στις Κυκλάδες, ομάδες αγωνιστών, κρατώντας ψηλά παλουκωμένα κεφάλια, ταξίδευαν από νησί σε νησί με ζουρνάδες και νταούλια και συγκέντρωναν δώρα από τους κατοίκους. Απαράλλαχτα όπως τριγύριζαν στα χωριά σε ειρηνικές εποχές οι κυνηγοί, με το τομάρι του λύκου που σκότωσαν υψωμένο σε κοντάρι, εισπράττοντας φιλοδωρήματα από τους γεωργοκτηνοτρόφους. Σκηνή πανηγυρικής περιαγωγής κομμένων κεφαλιών παρακολούθησε στο Αργός το 1822 ο γερμανός αξιωματικός Maximilian von Kotsch.
Οι Ελληνες είχαν ενστερνισθεί όλες τις βαρβαρότητες των Οθωμανών και πάσχιζαν να τους ξεπεράσουν. Ωστόσο, αυτή η διαπόμπευση των κομμένων κεφαλιών δεν ήταν τουρκικό εφεύρημα. Επί χιλιετίες τα κεφάλια των εχθρών επιδεικνύονταν ως θριαμβικά και ευφρόσυνα έπαθλα. Η οσμή του πτώματος ενός σκοτωμένου εχθρού είναι πολύ ευχάριστη, έλεγαν οι Ρωμαίοι. Σίγουρα αυτή την αγαλλίαση θα ένιωθαν οι Ελληνες αντικρύζοντας τι όζουσες κεφαλές των εχθρών που περιάγονταν στα νησιά καρφωμένες σε παλούκια με συνοδεία μουσικών οργάνων ή κυλιόνταν στο στρατόπεδο της πολιορκημένης Τριπολιτσάς μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού.

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΣΙΜΟΠΟΥΛΟΣ 
("Βασανιστήρια και εξουσία", Αθήνα 1987)



Α - Ω


Α
ν η ελληνική στρατιωτική αποστολή στο Ουατζίντ της Σομαλίας (1993-4) είχε αρκετά καλές σχέσεις με τον πληθυσμό αυτό εν μέρει οφείλεται στη σύγκριση με τη γαλλική Λεγεώνα των Ξένων που προηγήθηκε. Μπαίνοντας οι λεγεωνάριοι στο Ουατζίντ, το πρώτο πράγμα που είχαν κάνει ήταν να αποκεφαλίσουν τρείς ντόπιους και να καρφώσουν τα κεφάλια σε παλούκια στην κεντρική πλατεία προς γενικό παραδειγματισμό...

Δεν απάντησε φυσικά ποτέ ο Αντώνης Δροσογιάννης, αξιωματικός των ΛΟΚ στον εμφύλιο και υπουργός Δημόσιας Τάξης του ΠΑΣΟΚ το 1986-7, στις κατηγορίες που τον έφεραν λάτρη ιδιόρρυθμων relics στους παλιούς καλούς καιρούς - όπως λχ η αναφορά του Γιώργου Βότση ("Σχολιαστής" 7/1986) ότι "από τους συναδέλφους του του εθνικού στρατού του αποδίδεται ως ομολογημένη επιθυμία να φκιάξει κομπολόι 'με γλώσσες κατσαπλιάδων'".

Εθνικό στερεότυπό μας για τη βαναυσότητα του 'από βορρά κινδύνου' υπήρξε επί χρόνια η μορφή του μεσαιωνικού βούλγαρου βασιλιά Κρούμου, που αξιοποίησε με μοναδικό τρόπο το κρανίο του σκοτωμένου (811μΧ) αντιπάλου του, βυζαντινού αυτοκράτορα Νικηφόρου: το επαργύρωσε και το χρυσημοποίησε σαν κύπελο!

Η εξειδίκευση των αποκεφαλιστών προχώρησε σε τέτοιο βαθμό κατά τον πρώτο μεταπολεμικό εμφύλιο πόλεμο της Κολομβίας (1948-57, 300.000 νεκροί), ώστε η τοπική ισπανική διάλεκτος απέκτησε και τους σχετικούς ιδιωματισμούς : "κόψιμο φανέλας" (corte de franela) για αποκεφαλισμό στη μέση του σβέρκου, "γραβάτας" (de corbata) για κεφάλι με ολόκληρο λαιμό και "πιθηκίνας" (de mica) για το σκέτο...

Λεπτομέρειες από την ξεχασμένη σήμερα σφαγή 600.000 κομμουνιστών στην Ινδονησία το χειμώνα του 1965: στο Κεντίρι, μια πόλη 250. 000 κατοίκων, ύστερα από κάλεσμα του ιμάμη σε ιερό πόλεμο, "το εκκλησίασμα ανταποκρίθηκε τραβώντας 25.000 κομμουνιστές έξω από τα σπίτια τους. Πολλοί αποκεφαλίστηκαν και τα κεφάλια τους καρφώθηκαν σε παλούκια έξω απ' τα σπίτια τους για να τα βλέπουν οι χήρες και τα παιδιά τους" (Time 15/7/1966).

Ο "ειδικός πόλεμος" της κυβέρνησης των Φιλιππίνων εναντίον των κομμουνιστών ανταρτών του "Νέου Λαϊκού Στρατού" (NPA) εγκαινιάστηκε τον Απρίλιο του 1987 με τη δημόσια επίδειξη ενός κομμένου κεφαλιού από τους παρακρατικούς της χριστιανικής σέχτας Sagrado Corazon Senor, γνωστότερους με το παρατσούκλι Tadtad ("πετσόκοψε"). Το πολιτικό σκέλος των μανιακών μόλις είχε ανακηρυχθεί από την Κορασόν Ακίνο ως το φιλιππινέζικο ισοδύναμο των "δικών μας" ΤΕΑ...

Πολιτικοί ή δεοντολογικοί λόγοι επέβαλαν τη λογοκρισία φωτογραφιών του Χόρστ Φάας από τις φρικαλεότητες του αμερικανικού στρατού στο Βιετνάμ; "Στους τοίχους των γραφείων του στη Σαϊγκόν", μας πληροφορεί ο Φίλιπ Νάιτλι, "κρέμονταν όλες εκείνες οι φωτογραφίες που το Ασοσιέιτεντ Πρες θεώρησε υπερβολικά σοκαριστικές για να δημοσιευθούνε - κάμποσα κεφάλια να επιπλέουν σε ένα ποτάμι, ένα πρόσωπο με βγαλμένα μάτια, ένα χέρι που κρεμόταν από μια χορδή, κοκ" ("The first casualty", σ.408).

Στίχοι του Γιώργη Μανουσάκη βασισμένοι στις εφηβικές του μνήμες από την εκτέλεση του χανιώτη αντάρτη Ποδιά: "Πολλοί τεντώναν τους λαιμούς των/ για να δουν. Εγώ/ έβλεπα μόνο ουρανό./ "Θα τον κρεμάσουν, λεν, ανάποδα/ από το στύλο του ηλεχτρικού"./ " Θα μπήξουν σ' ένα πάσσαλο/ το κομμένο κεφάλι". ("1947", από τη συλλογή "Ανθρωποι και σκιές", 1995).

Τι απέγινε η σορός του Τσέ Γκεβάρα ύστερα από τη δημόσια έκθεσή της στο πλυστραριό εκείνο του Νανκαουάζου τον Οκτώβριο του '67; Λεπτομέρειες της αναζήτησης από τη στήλη του Μ. Μητσού ("Νέα" 28/11/95): "Ο διευθυντής της βολιβιανής εφημερίδας Correo del Sur υποστήριξε ότι τον αποκεφάλισαν με εντολή των αμερικάνικων μυστικών υπηρεσιών και έστειλαν το κεφάλι του στον Παναμά".


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Κυριάκου Σιμόπουλου, "Βασανιστήρια και εξουσία. Από την Ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, το Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία ως την εποχή μας", ΑΘήνα 1987. Εκτεταμένη αναφορά στην πανάρχαιη συνήθεια της αποκοπής του κεφαλιού του εχθρού και στη συμβολική χρήση του κομμένου κεφαλιού ως τροπαίου. 

Ρίζου Μπόκοτα "Ποιος κρύβει το κεφάλι του Αρη Βελουχιώτη" (Αθήνα 1984, εκδ. Γλάρος). Γλαφυρή περιγραφή των κρατικών πανηγυρισμών του 1945 με επίκεντρο το κομμένο κεφάλι του ανυπότακτου καπετάνιου, που ο συγγραφέας εκτιμά ότι πρέπει να βρίσκεται στο Εγκληματολογικό Μουσείο της Αθήνας.

Μάικλ Χέρρ "Κουρέλια" (Αθήνα 1982, εκδ.Θεωρία). Μαρτυρία ενός νεαρού δημοσιογράφου, τυπικού εκπροσώπου των sixties, από την αμερικάνικη καθημερινότητα του πολέμου στο Βιετνάμ. Ψυχεδελική γραφή και ζωντανότατη αποτύπωση της πολεμικής ψυχολογίας που οδηγεί στη συλλογή αιμοσταγών τροπαίων.

Ν.Δ.Τριανταφυλλόπουλου (επιμ) "'Σε κλαίει λαός...' Ενα ανθολόγιο για τον Παύλο Μελά" (Αθήνα 1995, εκδ.Δόμος). Επιμνημόσυνο αφιέρωμα εμπνευσμένο από το πρόσφατο κλίμα αναμόχλευσης των παθών του παρελθόντος. Εκτός από την ιστορικού ενδιαφέροντος αφήγηση της χήρας του μακεδονομάχου αξιωματικού, περιλαμβάνει επίσης τα σχετικά με το αντικείμενό μας διηγήματα "Περιπέτειες κεφαλής" του Γ.Μόδη και "Ο τουρβάς του Ντίνα" του Π.Τσάμη.

Νίκου Μπακόλα "Η κεφαλή" (Αθήνα 1994, εκδ.Κέδρος). Μυθιστορηματικού χαρακτήρα προεκτάσεις της ίδιας υπόθεσης, σ' ένα έργο που φιλοδοξεί να "αποπνεύσει το ευφρόσυνο αεράκι του αείποτε ελληνισμού και της ορθοδοξίας".



ΔΕΙΤΕ

Αποκάλυψη Τώρα
(Apocalypse Now) του Φράνσις Κόπολα (1979). Η παράνοια του Βιετνάμ στη γκροτέσκα αποθέωσή της ή το ριμέικ των αποικιακών πολέμων της βικτοριανής εποχής, όπως τους περιέγραψε ο Κόνραντ στην "καρδιά του σκοταδιού". Τα κομμένα κεφάλια στις δόξες τους ως φετίχ.

Αρης Βελουχώτης - Το δίλημμα του Φώτη Λαμπρινού (1981). Η διαδρομή του πρωτοκαπετάνιου της εθνικής αντίστασης, από το βουνό μέχρι την κεντρική πλατεία των Τρικάλων, σ' ένα υποδειγματικό ιστορικό ντοκιμαντέρ.

Στον αστερισμό του Αιγόκερω (Under Capricorn) του Αλφρεντ Χίτσκοκ (1949). Ιδιωτική χρήση της κομμένης κεφαλής, από το δόλιο σύζυγο που επιχειρεί να τρελάνει τη γυναίκα του.


(Ελευθεροτυπία, 4/2/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ