Ο ΦΟΒΟΣ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ


Ο μπαμπούλας με το γιαταγάνι

1.  /  2.

 
Η γενεαλογία μιας απειλής

Η ιδέα μιας "ισλαμικής απειλής", πολυσυζητημένη τα τελευταία είκοσι χρόνια, αποτελεί συστατικό στοιχείο του πολιτικού λόγου αρκετών ευρωπαϊκών και μη χωρών. Σ' αυτό έχουν συντελέσει ποικίλοι λόγοι: το αντιμεταναστευτικό αίσθημα της δεκαετίας του '70 στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες, η αύξηση της τιμής του πετρελαίου και αργότερα η ιρανική επανάσταση. Οι τρομοκρατικές ενέργειες κάποιων Παλαιστινίων τροφοδότησαν επίσης την ιδέα της απειλής.
Προς το τέλος της δεκαετίας του '80, ο αντιισλαμισμός γνώρισε ακόμη μεγαλύτερη διάχυση μετά το τέλος του ψυχρού πολέμου και τη διάδοση της ιδέας ότι το Ισλάμ αντικατέστησε τον κομμουνισμό ως απειλή για τη Δύση. Ας προστεθεί και η άνοδος στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης μιας μαχητικής ρατσιστικής δεξιάς με σαφή αντιμουσουλμανικό προσανατολισμό. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ευρώπη: στις ΗΠΑ, όπου οι μουσουλμάνοι δεν συγκροτούν σημαντική μεταναστευτική κοινότητα, η εχθρότητα προς το Ισλάμ αποτελεί βασικό στοιχείο του πολιτικού λόγου. Εξάλλου στην Ινδία, ο αντιισλαμισμός συνιστά χαρακτηριστικό της σοβινιστικής ινδουιστικής δεξιάς.
Ο αντιισλαμισμός αυτός περιέχει στοιχεία ρατσιστικά και ξενόφοβα. Με τον όρο "αντιισλαμισμός" αναφέρομαι σε εκείνη τη διάχυτη ιδεολογία που δεν συναντάται ποτέ σε μορφή καθαρή και θρησκευτική, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο μέρος άλλων λόγων και ιδεολογιών: με την έννοια αυτή, ο αντιισλαμισμός μπορεί να οριστεί ως "ημι-ιδεολογία", η οποία ταξινομεί ιδέες που πρέπει στη συνέχεια να συναρθρωθούν με άλλες.
Η ιδεολογία αυτή δεν περιστρέφεται γύρω από την εχθρότητα προς το Ισλάμ ως θρησκεία αλλά γύρω από την εχθρότητα προς τους μουσουλμάνους, δηλαδή προς τις κοινότητες που έχουν το Ισλάμ ως αποκλειστική ή βασική θρησκεία. Ο αντιισλαμισμός αποκτά έτσι τη μορφή εθνικής προκατάληψης, βάζοντας στην ίδια κατηγορία λαούς στους οποίους μπορεί κάλλιστα να υπάρχει ένα πολυπληθές μη μουσουλμανικό στοιχείο, όπως είναι οι Αλβανοί, οι Παλαιστίνιοι και οι "Καυκάσιοι".
Με μια πρώτη ματιά, μπορεί να μοιάζει απλή η ανάλυση του φαινομένου: από πολλούς μουσουλμάνους εξηγείται ως συνέχεια της μόνιμης έχθρας του μη μουσουλμανικού κόσμου προς τη θρησκεία τους. Στη Δύση πάλι, θεωρείται συχνά ως απόρροια του ανταγωνισμού με τον μουσουλμανικό κόσμο και τη μουσουλμανική απειλή που υφίσταται από τον 7ο αιώνα. (...)
Η ιστορία, ωστόσο, μπορεί να ερμηνεύσει ορισμένα ιδεολογικά στερεότυπα στα οποία βασίζονται τα δύο στρατόπεδα, αλλά δεν προσφέρει απαντήσεις για το γιατί, το πώς και το πότε εμφανίστηκε ο αντιισλαμικός λόγος. Ακόμη και σήμερα, δεν είναι δυνατόν να υπάρχει ένας και μοναδικός λόγος για την επανεμφάνισή του. Είναι προφανές πως ό,τι συμβαίνει σε μια χώρα μπορεί να έχει ευρύτερες επιπτώσεις. Ο τρόπος με τον οποίο οι Σέρβοι υιοθέτησαν την καραμέλα περί ισλαμικής "τρομοκρατίας" συνιστά ενδιαφέρον παράδειγμα. Πάντως σε κάθε περίπτωση, ο λόγος αντλεί την προέλευσή του από διαφορετικές αιτίες και υπηρετεί διαφορετικούς στόχους.
Από την άλλη πλευρά, αρκετοί μουσουλμάνοι πιστεύουν ότι οι προκαταλήψεις και η έχθρα προς το Ισλάμ αποτελούν συστατικό στοιχείο της μη μουσουλμανικής κοινωνίας. Υπάρχει και υπήρχε ανέκαθεν μια αντιισλαμική συνωμοσία σε παγκόσμιο επίπεδο, η οποία εκφράζεται με πολλούς και ποικίλους τρόπους. "Το Ισλάμ κινδυνεύει", όπως έλεγε συχνά ο ιμάμης Χομεϊνί. Νέες αποδείξεις της συνωμοσίας έρχονται ακόμη να προστεθούν στις παλιές: η Βοσνία, ο Ρούσντι, οι διαμάχες για το τσαντόρ και την εκπαίδευση στη Δυτική Ευρώπη. Πρόκειται ασφαλώς για μια προσέγγιση αντιιστορική και ουσιοκρατική. Οταν οι εθνικισμοί οξύνονται, κάποιοι λαοί ισχυρίζονται ότι είναι θύματα μιας προαιώνιας και απειλητικής εχθρότητας. Οι Σέρβοι και οι Ελληνες συγκαταλέγονται στα πιο πρόσφατα παραδείγματα. Αλλά και όταν υπάρχουν άλλες εντάσεις, όπως αυτές που σχετίζονται με τη φυλή ή το φύλο, είναι συχνές οι αναλύσεις που στηρίζονται σε διαχρονικά φαινόμενα -όπως για παράδειγμα ο ρατσισμός ή η πατριαρχία. (...)
Υπάρχει βεβαίως η θέση που υποστηρίζει ότι οι μουσουλμάνοι "αξίζουν" ή "προκαλούν" την έχθρα. Ο ισχυρισμός βασίζεται σε δύο επιχειρήματα: Το πρώτο, ψυχολογικού τύπου, υπογραμμίζει ότι, μιλώντας για την εχθρότητα των άλλων, οι μουσουλμάνοι προβάλλουν στην πραγματικότητα τη δική τους επιθετικότητα. Το δεύτερο, πιο συγκεκριμένο και σύγχρονο, αναφέρεται στις "φιλοπόλεμες" δηλώσεις των μουσουλμάνων ηγετών που δεν σπανίζουν στη μουσουλμανική ιστορία. (...)
Με όρους καθαρά ιδεολογικούς, βρισκόμαστε σε μια κατάσταση διαφορετική από εκείνη που σχετιζόταν με τα στερεότυπα του κομμουνισμού ή του αντισημιτισμού. Οι Εβραίοι δεν αποδέχθηκαν ποτέ τους αντισημιτικούς μύθους. Στην περίπτωση του κομμουνισμού υπήρξε ασφαλώς μια πρόκληση, αλλά δεν πήρε ποτέ τη μορφή που της προσέδωσαν.
Η ανάλυση του αντιισλαμισμού οφείλει να πάρει υπόψη αυτή την ιδιομορφία: πρέπει να προτείνει μια ερμηνεία που να στηρίζεται στην ιστορική συνέχεια, αλλά και να δίνει έμφαση στη σύγχρονη ιδιαιτερότητα του φαινομένου. Πρέπει να φωτίσει πώς οι πραγματικές περιπτώσεις αντιισλαμισμού έχουν άλλες αιτίες από την προαιώνια έχθρα και πρέπει να μπορεί να απαντήσει στα επιχειρήματα των ισλαμιστών. Πρέπει ακόμη να αναγνωρίσει ότι η ισλαμική προπαγάνδα προκαλεί συχνά τον αντιισλαμισμό, αλλά και να διαπιστώσει τις διαφορές μεταξύ αυτού που συνιστά θεμιτή διαφωνία μεταξύ μουσουλμάνων και μη και του μύθου περί μιας μουσουλμανικής απειλής παγκόσμιας και ενιαίας.

ΦΡΕΝΤ ΧΑΛΙΝΤΕΙ 
"Les fondements de l' hostilite a l' islam", 1994.


Α - Ω 


Α
ν πιστέψουμε τον θεολόγο-φιλόσοφο Χρ. Γιανναρά (ο οποίος επιδίδεται και στις διεθνείς αναλύσεις), η ανάδειξη του Ρεφάχ σε πρώτο τουρκικό κόμμα είναι μια "συμφέρουσα απειλή"! Διότι, όπως γράφει στην Καθημερινή (6.1.96), "σε ενδεχόμενο απειλής ή και σύρραξης, η Δύση θα συνδράμει αναγκαστικά την Ελλάδα -όπως συνέδραμε τον Σαντάμ Χουσεϊν για να ανακόψει την χομεϊνική πλημμυρίδα- ενώ σήμερα η Δύση μας υποχρεώνει σε συνεχείς ταπεινώσεις"...

Διεθνούς κύρους αναλυτής των εξελίξεων στις μουσουλμανικές χώρες, ο Ολιβιέ Ρουά επισημαίνει μια "λεπτομέρεια" που συνήθως ξεφεύγει απ' τους κινδυνολόγους συναδέλφους του: " Τα τζαμιά γεμίζουν όταν πρόκειται να χρησιμοποιηθούν σαν χώροι συγκέντρωσης ενάντια σε ένα καταπιεστικό κράτος, αδειάζουν όμως μόλις οι ισλαμιστές πάρουν την εξουσία".

Ενα στερεότυπο που τροφοδότησε την ισλαμοφοβία στη Δύση ήταν οι συλλήψεις δυτικών ομήρων από τη Χεζμπολάχ στο Λίβανο. Οπως όμως μας θυμίζει ο Alain Gresh, "όλες οι πολιτικοστρατιωτικές οργανώσεις ανεξαρτήτως θρησκεύματος είχαν προχωρήσει σε απαγωγές πολιτών, που συχνά εκτελέστηκαν. Το Φαλαγγίτικο Κόμμα των χριστιανών μαρωνιτών επιδόθηκε ιδιαίτερα σ' αυτή τη βάρβαρη πρακτική, χωρίς κανείς να δει σ' αυτήν μια εφαρμογή της βιβλικής επιταγής 'οφθαλμού αντί οφθαλμού'".

Θυμάται άραγε κανείς τους απανταχού φιλελεύθερους ύμνους προς τους Αφγανούς "αγωνιστές της ελευθερίας" ενάντια στον "κόκκινο ολοκληρωτισμό"; Μια στοιχειώδης αναδρομή στο παρελθόν κρύβει πολλές εκπλήξεις, καθώς εκείνοι που έπλεκαν το φωτοστέφανο των Μοτζαχεντίν συχνά είναι οι ίδιοι που μας καλούν στην τρέχουσα αντιϊσλαμική σταυροφορία...

Και ο παλιός φίλος Αραφάτ, ως ισλαμιστής, μας εγκατέλειψε την κρίσιμη στιγμή και πήρε το μέρος των "εχθρού": "Κοινή δράση φαίνεται να αναπτύσσουν Τουρκία και ΟΑΠ. Σε συνάντηση με Βόσνιο "πρεσβευτή" στην Τύνιδα ο Γιασέρ Αραφάτ είχε παραλληλίσει τους Βόσνιους με τους Παλαιστίνιους, κατατάσσοντάς τους και αυτούς στην κατηγορία των αθώων θυμάτων" (Καθημερινή 20.9.1992).


Με χαρά παρουσιάστηκε από τον Τύπο της Κυριακής (1.11.1992) η ριζοσπαστική ιδέα του σέρβου ομοδόξου μας και ηγέτη της φασιστικής Δεξιάς στη φίλη χώρα, Βόιτσλαβ Σέσελι: "Το πιο σημαντικό για μας είναι η Ελλάδα και η Σερβία να διατηρήσουν από κοινού τον έλεγχο της στρατηγικής σημασίας κοιλάδας του Βαρδάρη. Μόνο έτσι θα μπορέσει να κοπεί στη μέση το "ισλαμικό τόξο" που ονειρεύονται οι Αμερικάνοι". Φαντάζεστε με πιο τρόπο οι ετερόδοξοι των Βαλκανίων σχολίασαν τους στόχους του "ορθόδοξου τόξου". 

Οταν το ηθικό μας είχε αρχίσει να πέφτει, από το όλο και πιό απειλητικό "εχθρικό τόξο", ο Χρ. Πασαλάρης σήμανε αντεπίθεση, ένα είδος ελληνορθόδοξου τζιχάντ. "Δίπλα και πάνω από το περιβόητο μουσουλμανικό τόξο, ξεδιπλώνεται ανοργάνωτο ίσως αλλ' υπαρκτό και πανίσχυρο το ελληνικό και χριστιανικό τόξο, με τους 300.000 Ελληνες της Αλβανίας, τους 250.000 Ελληνες των Σκοπίων, τους 100.000 Ελληνες της Βουλγαρίας και Ρουμανίας και τους 500.000 Πόντιους της Ρωσίας" (Απογευματινή, 2.2.1992).

Πίσω από την ισλαμοφοβική προπαγάνδα δεν βρίσκονται μόνο τα "μυστικά κονδύλια" διαφόρων κρατικών υπηρεσιών, ούτε καν η αφελής στοίχιση πίσω από τα κλισαρισμένα ρατσιστικά σχήματα που επικρατούν στον Πρώτο Κόσμο. Σε πολλές περιπτώσεις η διόγκωση του επερχομένου "κινδύνου" και ο "θαυμασμός" για την ισχύ του "εχθρού" εξηγείται κυρίως ψυχαναλυτικά. Με λίγα λόγια οι ελλειμματικές προσωπικότητες αποκτούν λόγο ύπαρξης και υπόσταση μόνο όταν τους καταδιώκουν πανίσχυροι "εχθροί".

Ψύχραιμες φωνές, ευτυχώς υπάρχουν: "Είναι προφανές ότι οι θεωρητικοί των "τόξων" δεν καταργούν μόνο τη λογική -διότι ευτυχώς πας μουσουλμάνος δεν είναι και φανατικός και υπάρχουν ισχυρές μουσουλμανικές δυνάμεις που καταπολεμούν τον φανατισμό. Καταργούν και τη σημερινή διεθνή πραγματικότητα που δεν μπορεί να απλοποιηθεί όσο θα το ήθελαν οι στατάρχες των καναλιών ενώ συγχέουν, όχι μόνο λόγω αγνοίας, εθνικισμούς με θεούς". (Ριχ. Σωμερίτης, Βήμα, 11.7.1993).


ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Alain Gresh (επιμ.) "Un peril islamiste?"
(Βρυξέλλες 1994, εκδ.Complexe). Εισηγήσεις σε συνέδριο που οργάνωσε το 1993 η Monde Diplomatique με θέμα τα σύγχρονα δυτικά στερεότυπα γύρω απ'τον "ισλαμικό κίνδυνο". Κείμενα των Olivier Roy, Maxime Rodinson, Mohammed Arkoun, Fred Halliday, κά.

"Maitriser ou accepter les islamistes?" (Herodote, τχ.77,1995). Αφιέρωμα του γνωστού γαλλικού περιοδικού στη "δυναμική" αντιμετώπιση του ισλαμικού φονταμενταλισμού - με κεντρικό παράδειγμα την περίπτωση της Αλγερίας - και τα αδιέξοδά της. Ενδιαφέρουσες αναφορές επίσης στην Αίγυπτο, την Τυνησία, την Τουρκία και τους μουσουλμάνους μετανάστες της Γαλλίας.

Benjamin Stora "Histoire de l'Algerie depuis l'independance" (Παρίσι 1994, εκδ.La Decouverte). H κρίση του μονοκομματικού κράτους και η άνοδος του ισλαμικού κινήματος στην Αλγερία, σε μιά συνοπτική αφήγηση που δεν παραλείπει να εντοπίσει τα κυριότερα αίτια του φαινομένου.

Ανδρέας Ανδριανόπουλος "Ο ισλαμικός φανατισμός και οι κίνδυνοι γιά την Ελλάδα" (Αθήνα 1989, εκδ.Libro). Απλουστευτική μονογραφία του νεοφιλελεύθερου πολιτικού, που πρώτος λάνσαρε στην εγχώρια πολιτική φιλολογία τα δυτικά αντί-ισλαμικά concepts.

Αγιοτολλάχ Χομεϊνί "Το...Πιστεύω μου. Επιλογή κειμένων από το διεθνή τύπο" (Αθήνα 1979, εκδ.Κάκτος). Ελληνική μετάφραση δημοσιεύματος των New York Times την επαύριο της ιρανικής επανάστασης. Προπαγανδιστική ουσιαστικά συλλογή τσιτάτων που αποσκοπεί στη γελοιοποίηση της οπισθοδρομικότητας των (αντιαμερικανών) ισλαμιστών.

Maxime Rodinson "Ισλάμ και καπιταλισμός" (Αθήνα 1980, εκδ. Κάλβος, μτφ.Δ. Κούρτοβικ). Αναλυτική παρουσίαση της σχέσης ανάμεσα στα ισλαμικά κηρύγματα και τη σύγχρονη οικονομική δραστηριότητα από το σημαίνοντα γάλλο ανατολιστή.


ΔΕΙΤΕ

Ελ Σίντ
(El Cid) του Αντονι Μάν (1961). Το διώξιμο των "Μαυριτανών" από την Ισπανία ή η πρώτη νίκη της χριστιανοσύνης κατά του "μουσουλμανικού τόξου" - το 10ο αιώνα μΧ...

Εξοδος (Exodus) του Οττο Πρέμινγκερ (1960). Επικό-προπαγανδιστικό 4ωρο φιλμ για τα πρώτα χρόνια του Ισραήλ, από τα πρώτα που πρόβαλαν το αρχέτυπο του μουσουλμάνου/άραβα "τρομοκράτη".

Bab el-Oued City του Μερζακ Αλουάς (1994). Η Αλγερία καθοδόν προς τον εμφύλιο πόλεμο στρατού-ισλαμιστών, μέσα από το φακό ενός ντόπιου σκηνοθέτη. Ταινία που απέσπασε το βραβείο διεθνούς κριτικής στο φεστιβάλ των Κανών.

(Ελευθεροτυπία, 21/1/1996)

 

www.iospress.gr                                   ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ