ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΜΕΣΩ ΤΡΙΤΟΥ

Αυτόχειρες σε ξένα χέρια

1.  /  2.

ΔΙΑΤΑΓΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ

Σφάξε με δούλε μου ν' αγιάσω

Μοναδική η πρόσφατη περίπτωση αυτοκτονίας μέσω τρίτου; Ασυνήθιστη οπωσδήποτε, αλλά όχι χωρίς τα απαραίτητα ιστορικά της προηγούμενα. Στο πέρασμα των αιώνων, οι επίδοξοι αυτόχειρες κατέφυγαν αρκετά συχνά στη βοήθεια ενός άλλου προσώπου προκειμένου να εγκαταλείψουν τα εγκόσμια. Κι αν δεν είναι πάντοτε εύκολο να διερευνήσει κανείς τα κίνητρα που οδηγούν σε αυτή την ιδιότυπη εκδοχή της αυτοκτονίας, είναι σίγουρο ότι κάποιες ομοιότητες πρέπει να συνδέουν όλες εκείνες τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ένας άνθρωπος που έχει αποφασίσει να δώσει ένα τέλος στη ζωή του επιλέγει να "εκτελεστεί" από έναν τρίτο.
Γνωστή περίπτωση αυτοκτονίας αυτού του τύπου αποτέλεσε στην αρχαιότητα ο θάνατος του τυράννου της Κορίνθου Περίανδρου (6ος αι. π.Χ.). Σύμφωνα με την παράδοση που διέσωσε ο Διογένης Λαέρτιος, ο Περίανδρος κάλεσε δύο στρατιώτες και τους διέταξε να στήσουν ενέδρα σε έρημο εξοχικό σημείο, να σκοτώσουν τον πρώτο που θα περνούσε από εκεί και να τον θάψουν αμέσως. Είναι προφανές ότι ο πρώτος "περαστικός" ήταν ο ίδιος ο Περίανδρος που θανατώθηκε από τους στρατιώτες του. Οπως είχε διατάξει ο ίδιος, τέσσερις στρατιώτες έσπευσαν αμέσως στο σημείο του θανάτου του και σκότωσαν τους δύο εκτελεστές του. Λίγο αργότερα εμφανίστηκε ακόμη μεγαλύτερος αριθμός στρατιωτών που δολοφόνησαν τους τέσσερις προηγουμένους. Ετσι, ο Περίανδρος πέτυχε να μείνει για πάντα άγνωστο το ακριβές σημείο στο οποίο είχε ταφεί.
Αν η παράδοση θέλει τον Περίανδρο, έναν από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, να αυτοκτονεί με αυτόν τον εξεζητημένο τρόπο, είναι βέβαιο ότι στην αρχαία Ελλάδα η αυτοκτονία αντιμετωπιζόταν με απολύτως απορριπτική διάθεση. Καθώς, όμως, τα κίνητρα που οδηγούν το άτομο στην αυτοκτονία δεν άφησαν ασυγκίνητη καμία κοινωνία, θα συναντήσουμε και κάποιες περιπτώσεις κατά τις οποίες οι ίδιες οι αρχές αναλαμβάνουν το ρόλο του "διεκπεραιωτή" μιας αυτοχειρίας. Ενδεικτικό παράδειγμα η συνήθεια που κάποια στιγμή θεσμοθετήθηκε στη Μασσαλία: όποιος επιθυμούσε να αυτοκτονήσει και να μην υποστεί τις ατιμωτικές κυρώσεις που προβλέπονταν για τους αυτόχειρες, έπρεπε να παρουσιαστεί στη βουλή των εξακοσίων και να αναπτύξει τους λόγους που τον ωθούσαν στην απόφασή του. Αν η βουλή πειθόταν ότι οι λόγοι ήσαν επαρκείς, τότε του προσέφερε η ίδια το δηλητήριο με το οποίο θα αυτοκτονούσε.
Σε αντίθεση με τους Ελληνες που σπανίως ανέθεταν σε άλλο πρόσωπο την αυτοκτονία τους, οι Ρωμαίοι είχαν μια ιδιαίτερη προτίμηση σε αυτό το είδος θανάτου: Οταν το παιχνίδι της εξουσίας χανόταν τελειωτικά γι' αυτούς, οι ηγέτες της Ρώμης ανέθεταν συχνά τη θανάτωσή τους σε έμπιστο άτομο του περιβάλλοντός τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το άτομο αυτό δεν ήταν άλλο από τον προσωπικό τους δούλο, ο οποίος δεν είχε και τη δυνατότητα να εκφέρει γνώμη ή να αντιταχθεί στη θέληση του κυρίου του.
Οταν το 121 π.Χ. ο μεταρρυθμιστής Γάιος Γράκχος κατέφυγε στο ιερό άλσος των Ερινύων ξέροντας ότι έχει χάσει τη μάχη με τους αντιπάλους του, ζήτησε από τον πιστό του Φιλοκράτη να τον σκοτώσει. Ο Φιλοκράτης εκτέλεσε τη διαταγή και αμέσως μετά αυτοκτόνησε. Αρκετά χρόνια αργότερα, ο ίδιος τύπος αυτοκτονίας θα οδηγούσε στο θάνατο τρία πρόσωπα που σημάδεψαν την ιστορία της εποχής τους: τον Βρούτο, τον Κάσσιο και τον Αντώνιο. Σύμμαχοι στη συνωμοσία κατά του Ιουλίου Καίσαρα, ο Βρούτος και ο Κάσσιος βρέθηκαν πάλι μαζί στη μάχη των Φιλίππων με αντιπάλους τον Αντώνιο και τον Οκτάβιο (42 π.Χ.). Προτού ακόμη τελειώσει η μάχη, ο Κάσσιος αντιλήφθηκε ότι η νίκη ήταν αδύνατη και διέταξε το δούλο του Πίνδαρο να τον σκοτώσει. Αλλά και ο Βρούτος δεν άντεξε την ήττα και αυτοκτόνησε πέφτοντας πάνω στο ξίφος του που το κρατούσε ένας έμπιστος φίλος. Η ίδια ακριβώς τύχη περίμενε και το νικητή Αντώνιο μία περίπου δεκαετία αργότερα, όταν ηττήθηκε στη ναυμαχία του Ακτίου. Μόνο που ο δούλος που πήρε την εντολή να τον σκοτώσει προτίμησε να βυθίσει το ξίφος στο δικό του στήθος. Ο Αντώνιος υποχρεώθηκε να αυτοκτονήσει χωρίς μεσολάβηση άλλου.
Στην περίπτωση της Ρώμης βρισκόμαστε επομένως μπροστά σε μια κοινότοπη τελετουργία θανάτου. Ακόμη και ο Νέρων δεν απέφυγε τη μοίρα αυτή: όταν το 68 μ.Χ. ένιωσε εγκαταλειμμένος από τους πάντες, βρήκε κι αυτός τη λύτρωση από τα χέρια του πιστού του απελεύθερου Επαφρόδιτου...
Οποιες, πάντως, κι αν υπήρξαν οι αντιλήψεις κάθε εποχής για τους αυτόχειρες, η αυτοκτονία την ώρα της μάχης αντιμετωπιζόταν ανέκαθεν με κατανόηση. Είναι βέβαιο ότι ο Δάντης περιλαμβάνει στους αυτόχειρες και καταδικάζει στην κόλαση εκείνους που φονεύθηκαν από τους εχθρούς τους, ενώ μπορούσαν να είχαν σωθεί. Οι ομαδικές, ωστόσο, αυτοκτονίες σε καιρό πολέμου δεν εμπίπτουν ασφαλώς στην κολάσιμη αυτή κατηγορία. Αντίθετα θεωρούνται ηρωικές πράξεις, ακόμη και όταν εκτελούνται μέσω τρίτου. Παράδειγμα το περιστατικό που αναφέρει ο Ιώσηπος στον "Ιουδαϊκό Πόλεμο", όταν κατά την άλωση της Ιερουσαλήμ από τους Ρωμαίους πολλοί πολιορκημένοι σκοτώθηκαν μεταξύ τους για να μην πέσουν στα εχθρικά χέρια.
Ο πόλεμος οδηγεί συχνά και στην πιο αποδεκτή εκδοχή αυτοκτονίας μέσω τρίτου: ο πληγωμένος φαντάρος εκλιπαρεί τους συντρόφους του να τον αποτελειώσουν και να μην το αφήσουν στο έλεος των εχθρών. Ας θυμηθούμε ενδεικτικά τον Μοσκώβ Σελήμ, τον τούρκο ήρωα του ομώνυμου διηγήματος του Βιζυηνού, που τραυματίζεται κατά τη διάρκεια του ρωσοτουρκικού πολέμου και ουρλιάζει στους δικούς του: "Αν είσαι λάτρης του Μωάμεθ του Προφήτη μας, τράβα και κόψε το κεφάλι μου! Εικοοσιπέντε χρόνια στρατιώτης του Σουλτάνου, πώς μ' απαρνείσθε και μ' αφήνετε να πέσω ζωντανός στα χέρια των εχθρών μου;".
Οσο λοιπόν κι αν μοιάζει σπάνια, η αυτοκτονία μέσω εντολοδόχου αποτελεί πρακτική που συναντάται σε αρκετές ιστορικές περιστάσεις και αφορά τα πιο ετερόκλητα άτομα. Αρκεί και πάλι ένα παράδειγμα: Τη στιγμή που το Τρίτο Ράιχ κατέρρεε, ο Γκέμπελς δηλητηρίασε τα έξι παιδιά του και αυτοκτόνησε μαζί με τη γυναίκα του Μάγδα. Λέγεται ότι διέταξε τους στρατιώτες του να τους πυροβολήσουν...


Η αδιαφορία απαγορεύεται

Η υποψία ότι η μοιραία κίνηση ενός αυτόχειρα υπαγορεύεται συχνά από την αδιαφορία ενός τρίτου προσώπου ακόμη τροφοδοτεί μια παμπάλαιη συζήτηση: μπορούν να αποδοθούν ευθύνες σε κάποιον για την αυτοκτονία ενός άλλου; Η νομική εκδοχή του ζητήματος θα έθετε ενδεχομένως το ερώτημα κατά πόσον η περίπτωση αυτή θα μπορούσε να υπαχθεί στα άρθρα του Ποινικού Κώδικα που τιμωρούν την "παράλειψη παροχής βοήθειας προς τους κινδυνεύοντες". Ενδεικτικό είναι το άρθρο 307, παραλλαγές του οποίου θα συναντήσουμε στις περισσότερες ευρωπαϊκές νομοθεσίες, που προβλέπει την τιμωρία "όποιου με πρόθεση παραλείπει να σώσει άλλον από κίνδυνο ζωής αν και μπορεί να το πράξει χωρίς κίνδυνο της δικής του ζωής ή υγείας".
Ανεξάρτητα πάντως από τη νομική όψη του προβλήματος, η κοινωνική αντιμετώπιση του "υπευθύνου" μιας αυτοκτονίας συνιστά ένα ηθικό πρόβλημα που δεν έχει αφήσει αδιάφορες τις περισσότερες κοινωνίες. Είναι χαρακτηριστικό ότι η αυστηρή αντιμετώπιση του αυτόχειρα μετριαζόταν στην αρχαιότητα από τον εντοπισμό του υπευθύνου -ή των υπευθύνων- της αυτοκτονίας του. Ετσι, η αυτοκτονία για έναν ανικανοποίητο έρωτα προκάλεσε ανέκαθεν τη συμπάθεια προς τον/την αυτόχειρα και την καταδίκη του/της εκάστοτε "υπεύθυνου ή "υπεύθυνης". Ο Δάντης, για παράδειγμα, κατατάσσει όσους αυτοκτόνησαν από έρωτα στον δεύτερο και όχι στον έβδομο κύκλο της Κόλασης. Εκεί βρισκόταν για παράδειγμα η Διδώ, επειδή ακριβώς η αυτοκτονία της είχε "χρεωθεί" στον Αινεία.
Δεν είναι όμως μόνο η άμεση, αλλά και η έμμεση ηθική αυτουργία σε μια αυτοκτονία που έχει κατά καιρούς καταδικαστεί κοινωνικά. Στον αιώνα μας, ο τύπος ή ο κινηματογράφος κατηγορήθηκαν επανειλημμένα ότι ωραιοποιούν την αυτοχειρία και ευθύνονται για κύμα αυτοκτονιών. Δεν πρόκειται για πρωτοτυπία: Στους "Βατράχους", ο Αριστοφάνης κατήγγελλε τον Ευριπίδη ότι με το έργο του ώθησε πολλές γυναίκες στην αυτοκτονία.
 


ΤΟ ΔΙΛΗΜΜΑ

Η εξουσία του θανάτου

Τα ηθικά και φιλοσοφικά προβλήματα που θέτει η συζήτηση για την ευθανασία ή την αυτοκτονία μέσω τρίτου, έχει αναλύσει με αληθινά οξυδερκή και ευθύ τρόπο ο γάλλος ανθρωπολόγος Louis-Vincent Thomas, ο οποίος είναι ένας από τους πρώτους επιστήμονες που επιχείρησε να σπάσει το ταμπού του θανάτου στη δυτική κοινωνία.

"Μιλάμε για "αυτοκτονία υποβοηθούμενη" στις περιπτώσεις που ο ασθενής ζητά και ικετεύει να τον ανακουφίσουμε δια μέσου παυσίπονων φαρμάκων, τα οποία ενέχουν τον κίνδυνο να επισπεύσουν το τέλος του. Ο όρος "ιατρο-θανασία" περιγράφει το σύνολο των φροντίδων, όπου η θεραπεία της ασθένειας παραχωρεί βαθμιαία τη θέση της στα φάρμακα που απαλύνουν την επιθανάτια αγωνία. Οταν εγκαταλείπονται εξολοκλήρου η θεραπευτική νοσηλεία και η διαδικασία της ανάνηψης, τότε καταλήγουμε στην "παθητική ευθανασία". Και όταν, από οίκτο, παρεμβαίνει κάποιος και σταματά τη ζωή, τότε μιλάμε για "ενεργητική ευθανασία". Ομως αυτή η διάκριση παθητική-ενεργητική μήπως υποκρύπτει μια απάτη, μια υποκρισία; Συνήθως λένε ότι η ενεργητική ευθανασία προσφέρει το θάνατο ενώ η παθητική εμποδίζει τη συνέχεια της ζωής. Η διάκριση ανάμεσα στις δυο εκδοχές πολλές φορές τίθεται με τρόπο καθαρά τεχνικό: "αν ανοίξουμε μια στρόφιγγα είναι πιο σοβαρό από να την κλείσουμε;" αναρωτιέται ο L.Schwartzenberg. (...)
Σε τελευταία ανάλυση, θα έλεγα ότι η παθητική ευθανασία δεν υπάρχει. Μπορούμε να πούμε ότι απέναντι στο πρόβλημα της ευθανασίας συναντούμε μια κατάσταση περιοριστική de jure, αλλά επιτρεπτική de facto. Στα νοσοκομειακά μας ιδρύματα, η μετατόπιση από την πεισματική θεραπεία στη λεγόμενη λαθραία ή υπόγεια ευθανασία, αυτή για την οποία δεν μιλούμε ποτέ, είναι πολύ συχνότερη απ' ό,τι φαντάζεται κανείς.
Ας είμαστε καθαροί. Σ' ό,τι αφορά τις πραγματικές πρακτικές, καταδικάζουμε τις δυο ακόλουθες συμπεριφορές που θεωρούμε απαράδεκτες: Αφενός μεν την επιδειξιομανή δημοσιοποίηση της ευθανασίας από γιατρούς-σταρ, και αφετέρου τη σκοτεινή δραστηριότητα που μένει στα χέρια κάποιων γιατρών οι οποίοι είτε είναι πολύ σίγουροι για τον εαυτό τους και την εξουσία τους είτε ζουν υπό το βάρος ενός μεγάλου φόβου ή φέρουν μια τεράστια ενοχή, εξού και η αντίδραση της φυγής. Η υπόγεια ή λαθραία ευθανασία (ωραίοι ευφημισμοί) ισοδυναμεί με μια ρητή διαχείριση του θανάτου με βάση τη διακριτική εξουσία του γιατρού, συνήθως εν αγνοία του ασθενούς (αυτός, μαντεύει καμιά φορά αυτό που πρόκειται να του συμβεί και αντιδρά).
Με το δίλημμα της ευθανασίας βρισκόμαστε στην καρδιά του προβλήματος που θέτει ο σύγχρονος πολιτισμός: η δουλεία ως προς τις τεχνικές και η χρεοκοπία των ευθυνών. Σε όλους τους τομείς υπάρχει πάντα ένας ειδικός και μια ειδική αντιμετώπιση για να λύσουμε όλα τα κακά. Μόλις άρθηκε το ταμπού του σεξ, η σεξολογία αναλαμβάνει την ισορροπία του ζεύγους. Πότε άραγε θα μας απαλλάξει μια θανατολογία από την αγωνία και τον πόνο του θανάτου; Κατά παράδοξο τρόπο, το δικαίωμα στην ευθανασία, όπως και το δικαίωμα στην άμβλωση, έχουν την έννοια της διεκδίκησης μιας ισχυρής εξουσίας πάνω στη ζωή και το θάνατο. Φρίττουμε όταν αναλογιζόμαστε τα κριτήρια που είναι δυνατόν να προκαλέσουν αποφάσεις ευθανασίας σε ένα κράτος τεχνοκρατικό-αυταρχικό, ελιτιστικό και φασιστικό, παρόμοιο μ' εκείνα που συναντούμε συχνά στα διηγήματα επιστημονικής φαντασίας: θα επικρατήσουν άραγε οι ανθρωπιστικές στοχεύσεις ή θα κερδίσουν οι οικονομικές επιταγές και οι πολιτικές σκοπιμότητες, για να μην αναφερθούμε στις υποκειμενικές κρίσεις; Τίθεται μια τετραπλή ερώτηση: Πρέπει να το κάνουμε; Για ποιο λόγο; Αρκεί να το κάνουμε; Και πώς να το κάνουμε; Κανένας νόμος δεν μπορεί να δώσει απάντηση. Το μόνο σίγουρο είναι ότι σ' αυτό το πεδίο μένουν όλα να γίνουν τόσο στο επίπεδο των λαϊκών πεποιθήσεων, όσο και στο επίπεδο των θεσμών (εκκλησία, δικαιϊκό σύστημα, ιατρικός κόσμος, μέσα ενημέρωσης). Και πρέπει να κάνουμε γρήγορα, διότι συμβαίνουν καθημερινά πολλά σκάνδαλα σ' αυτό το χώρο, και τα χειρότερα είναι εκείνα που αποσιωπούνται.
Με μια λέξη, το να προκαλείς το θάνατο παραμένει ίσως ένα έγκλημα. Αν η πράξη αυτή είναι απλώς τεχνική και πραγματοποιείται στη φάση του τελικού κατευόδιου, τότε ίσως μετατρέπεται σε ένα έγκλημα από αγάπη. Κι αυτό μοιάζει κάπως με ένα ιερό καθήκον που θα 'πρεπε να μένει απροσπέλαστο σε κάθε δικαστική δίωξη. Αυτό που αρνούμαστε κατηγορηματικά είναι η αυταρχική ή γραφειοκρατική λαθραία πράξη και η παράκαιρη δημοσιοποίησή της από τους ίδιους τους δράστες οι οποίοι γίνονται βεντέτες των μέσων ενημέρωσης (και βέβαια έχουν πολλές φορές αναθέσει την πράξη στου υφισταμένους τους). Ομως το δικαίωμα του ασθενούς να πεθάνει με αξιοπρέπεια πρέπει να γίνεται απολύτως σεβαστό, όταν ο ίδιος το ζητεί χωρίς περιστροφές."

(Αποσπάσματα από το βιβλίο του Louis-Vincent Thomas "La mort en question", εκδόσεις L' Harmattan, Παρίσι 1991)

 


(Ελευθεροτυπία, 12/3/1995)

 

www.iospress.gr                                          ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ