ΔΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΣΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ

 

Κεκλεισμένων των θυρών;

1. / 2.   

 

ΔΙΑΠΟΜΠΕΥΣΗ


Μια ελληνική παράδοση

Κάνουν μεγάλο λάθος όσοι αποδίδουν την παντοειδώς διαπόμπευση των κατηγορουμένων στην ανθρωποβόρα διάθεση των σύγχρονων μέσων ενημέρωσης. Η συνήθεια είναι πολύ παλιά και επιβάλλεται ως ένα είδος πρόσθετης ποινής. Η τηλεόραση και οι εφημερίδες δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να μεταφέρουν στην εποχή μας ένα πανάρχαιο θεσμό. Ο Κυριάκος Σιμόπουλος, που μελέτησε την ιστορία των βασανιστηρίων από την αρχαία Ελλάδα μέχρι σήμερα, κατέληξε στο σαφές συμπέρασμα:
"Η διαπόμπευση, η ατιμωτική δηλαδή περιαγωγή καταδίκου στους δρόμους και η παράδοσή του στη χλεύη, τους ονειδισμούς αλλά και τις βάναυσες επιθέσεις του όχλου, ήταν το κατ' εξοχήν βυζαντινό βασανιστήριο. .. Δεν ήταν "ιδία ποινή", αποκλειστικά δηλαδή η διαπόμπευση, αλλά προσθετική, συμπληρωματική και εφαρμοζόταν πριν από την τελική τιμωρία - πριν από τη φυλάκιση, τον ακρωτηριασμό, την εκτύφλωση ή τη θανάτωση. Αποτελούσε μια κοινωνικοποιημένη ποινή που την εκτέλεσή της ανέθετε η εξουσία στο λαϊκό πλήθος, επιβάλλοντας έτσι τη δημοσιότητα του κολασμού. Με απώτερο σκοπό τον εκφοβισμό, τον παραδειγματισμό και την εκδικητική εκτόνωση των μαζών. Ηταν ακόμα ένας καλομελετημένος από την αυτοκρατορική εξουσία ψυχολογικός αντιπερισπασμός. Εριχνε κάθε τόσο βορά στο εξαθλιωμένο πλήθος τους δικούς της εχθρούς, ως δήθεν υπαίτιους των δεινών του. Ο λαός γινόταν συμμέτοχος και συνένοχος. Μετατοπιζόταν έτσι η προσοχή του από τη θλιβερή καθημερινότητα και απομακρύνονταν οι κίνδυνοι λαϊκών εξεγέρσεων που παρέσυραν κάπου κάπου θρόνους, παλάτια και δυναστείες". ("Βασανιστήρια και εξουσία", Αθήνα 1987, σ. 255).
Ο Φαίδων Κουκούλες έχει αφιερώσει στη διαπόμπευση ειδικό κεφάλαιο του πολύτομου έργου του "Βυζαντινών βίος και πολιτισμός" (εν Αθήναις 1949, τ.Γ, σ. 184-208). Παρατηρεί ότι η πρόσθετη αυτή ποινή έχει τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική εποχή (Σπάρτη, Βοιωτία, κάτω Ιταλία, Μικρά Ασία) είτε είναι κατάλοιπο ακόμα παλαιότερης συνήθειας:
"Η πρόσθετος ποινή της διαπομπεύσεως κατά τους βυζαντινούς χρόνους επεβάλλετο εις άτομα πάσης κοινωνικής τάξεως, ως και αμφοτέρων των φύλων. Ούτως επομπεύοντο ου μόνον πολίται της κατωτάτης κοινωνικής τάξεως, εις διάφορα περιπεσόντες παραπτώματα, αλλά και άρχοντες, πολιτικοί ή στρατιωτικοί, πολλάκις ανώτερα κατέχοντες αξιώματα, προς δε και βασιλείς ακόμη. Ουδ' εξηρούντο της άτιμου περιαγωγής, μάλιστα εις εποχάς εκκλησιαστικών ερίδων, και οι κληρικοί, ου μόνον οι μοναχοί και οι του κατωτέρου κλήρου, αλλά και επίσκοποι και δη και πατριάρχαι. Και στρατιώται δ' εν των στρατοπέδω πλημμελήσαντες επομπεύοντο, ως και γυναίκες..." (σ. 188).
Η αρνητική έννοια της λέξης πομπή προέρχεται ίσως από τα αρχαία "εξ αμάξης" σκώμματα είτε από την απέχθεια των χριστιανών προς τις πομπές των ειδωλολατρών κατά τις οποίες περιέφεραν αγάλματα. Απ' αυτή την έννοια προέρχεται και η νεότερη έκφραση "μπομπή" και "μπομπεύω". Παράλληλα, οι Βυζαντινοί για να υποδηλώσουν τη διαπόμπευση χρησιμοποιούσαν και το ρήμα "θεατρίζω" από τη λέξη θέατρο = θέαμα (πρβλ. "γίνομαι θέατρο").
Η σειρά των εγκλημάτων που επέσυραν διαπόμπευση είναι ατέλειωτη. Περιλαμβάνονται όλα σχεδόν τα αδικήματα του ποινικού δικαίου και ιδιαίτερα κατά των ηθών. "Κατά τους μετά την άλωσιν χρόνους γνωρίζομεν ότι και αμελείς μαθηταί δημοσία επομπεύοντο" (Φ. Κουκουλέ, ό.π., σ. 191). Προηγείτο συνήθως η μαστίγωση του παραβάτη, το ατιμωτικό κούρεμα (πρβλ. "άει κουρέψου"), το μουντζούρωμα του προσώπου με καπνιά ή και με πίσσα (πρβλ. "Λούκι Λουκ"), Μετά τον ανέβαζαν σ' ένα ζώο, κατά προτίμηση γάιδαρο, και τον είχαν στραμμένο προς την ουρά, την οποία έπρεπε να κρατά. Από το λαιμό του κρέμονταν κουδούνια για να ειδοποιείται το φιλοθεάμον κοινό (πρβλ. "του κρέμασαν κουδούνια"). Αν τα βασανιστήριο είχαν αποκάνει τον διαπομπευόμενο, τον περιέφεραν πάνω σε φορείο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η παρατήρηση του Φ. Κουκουλέ ότι η διαπόμπευση επεβάλλετο από τους εκάστοτε ισχυρούς στους θρησκευτικούς (ή ιδεολογικούς) τους αντιπάλους: "Κατά τους πρώτους χρόνους του χριστιανισμού, ότε μεγάλη υπήρξεν η καταφορά κατά των οπαδών της νέας θρησκείας, συχνά απαντώμεν και διαπομπεύσεις χριστιανών, δι' ουδέν άλλο έγκλημα εγκαλουμένων ή διότι επίστευον εις τα διδάγματα του Ναζωραίου. Αλλά και το αντίθετον συνέβαινεν: όταν δήλα επεκράτησεν ο χριστιανισμός, δεν ήτο σπάνιον, καταδιωκόμενοι οι εθνικοί, αυτοί μεν να διαπομπεύονται, τα δε βιβλία αυτών και αι εικόνες των θεών των δημοσία να καίωνται" (ό.π., σ. 190).

 

Α-Ω

 

ΑΝΗΛΙΚΟΙ
"Θα ήταν άραγε παράλογο να ελπίσει κανείς ότι η σημερινή δικονομική μεταχείριση του ανήλικου εγκληματία θα είναι, ίσως, η αυριανή δικονομική μεταχείριση κάθε κατηγορούμενου;", ερωτά ο αν. καθηγητής ποινικής δικονομίας στο Παν. Αθηνών Χρ, Μπάκας, θεωρώντας ότι το τεκμήριο της αθωότητας αλλά και όλες οι εγγυήσεις για την προστασία της προσωπικότητας του ανηλίκου πρέπει να επεκταθούν προς όλους.
Αν, λοιπόν, κάποιος δεν θέλει την έμμεση δημοσιότητα της σύλληψης, παραπομπής και δίκης του, να μπορεί και να το επιβάλλει σαν να ήταν ανήλικος.

ΒΟΡΡΑΣ
Ακραία χαρακτηρίστηκε η συμπεριφορά της αστυνομίας της Στοκχόλμης το Φεβρουάριο του 1986, όταν δηλαδή δεν έδωσε στη δημοσιότητα το όνομα του υπόπτου για τη δολοφονία του Ολαφ Πάλμε. Και όμως, παρά το πάνδημο αίτημα και τη λογική πολιορκία των media, οι αρχές εφάρμοζαν χωρίς εξαίρεση τους νόμους: ότι κανένα όνομα υπόπτου δεν αναφέρεται πριν τη νόμιμη έκδοση του κατηγορητηρίου ή (σε αρκετές περιπτώσεις) την ετυμηγορία του δικαστηρίου.

ΔΙΑΚΟΠΤΗΣ
Η διαφήμιση το έλεγε καθαρά: "Η ταινία βασίζεται στα απομαγνητοφωνημένα πρακτικά της δίκης". Πρόκειται για την ταινία "Σταμχάιμ" του Ράινχαρτ Χάουφ, στηριγμένη στο βιβλίο του Στέφαν Αουστ "Το σύμπλεγμα Μπάαντερ Μάινχοφ" (εκδ. Hoffmann and Campe, 1986). Φιλότιμη προσπάθεια του δημοσιογράφου που κατάφερε να ανακαλύψει τα επτασφράγιστα πρακτικά από τη δίκη των ηγετών της RAF, μόνο που αυτά τα πρακτικά ήταν τα μισά. Ο πρόεδρος του δικαστηρίου αποσυνέδεε τα μικρόφωνα με το πάτημα ενός κουμπιού, όταν έκρινε ότι λέγονται "ακατάλληλα" πράγματα. Το πλήρες περιεχόμενο της δίκης δεν θα φτάσει ποτέ στη δημοσιότητα.

ΚΟΥΒΑΡΙ
"Θεσμοθετούμε απλώς ό,τι ισχύει σε όλες τις κοινοτικές και άλλες ευρωπαϊκές χώρες", δήλωσε στις 10.7.1992 ο υπουργός Δικαιοσύνης Μιχ. Παπακωνσταντίνου, δικαιολογώντας την απαγόρευση της ραδιοτηλεοπτικής μετάδοσης των δικών. Ομως στις άλλες χώρες δεν υφίσταται ένα ενιαίο καθεστώς. Στη Γερμανία η παρ. 169 του οργανισμού των δικαστηρίων πρόβλεπε ρητή απαγόρευση κάθε αναμετάδοσης, όχι όμως και της φωτογράφησης ή μαγνητοφώνησης των συζητήσεων, εκτός αν η δίκη κρίνεται ως κλειστή. Το ίδιο ισχύει στην Αυστρία. Η παρ. 22 του νόμου για τα ΜΜΕ απαγορεύει τις ζωντανές αναμεταδόσεις. Αντίθετα επιτρέπεται στην Ελβετία, ενώ στις ΗΠΑ και τη Βρετανία επιτρέπεται η ηχητική αναμετάδοση, όχι όμως και η λήψη εικόνων. Στη Γαλλία απαγορεύεται χρήση φωτογραφικών, ηχοληπτικών και λοιπών μηχανών μετά την έναρξη της ακροαματικής διαδικασίας (άρθρο 308 CPP για τα ορκωτά και άρθρο 403 CPP για τα πλημμελειοδικεία), εκτός δικών μείζονος ενδιαφέροντος (όπως η περίπτωση του "χασάπη της Λιόν" Κλάους Μπάρμπι, 1985).

ΜΟΝΤΑΖ
Αντιτιθέμενος στη ραδιοτηλεοπτική ή κινηματογραφική κάλυψη των δικών, ο καθηγητής Ν. Ανδρουλάκης υποστηρίζει από το 1972 ότι: "Η μετάδοση κατ' ανάγκη μεμονωμένων τινών σκηνών ή φάσεων δημιουργεί διαστρόφους ανακριβείς εντυπώσεις", αλλά και "ουδείς των συμμετεχόντων εις την ποινικήν δίκην, προ πάντων δε ο κατηγορούμενος, δύναται να υποχρεωθή να λάβη μέρος εις το "show", το οποίον καταντά να είναι αύτη". Τι γίνεται όμως όταν η αναμετάδοση είναι πλήρης και ο κατηγορούμενος συναινεί στο "show";

ΟΡΓΟΥΕΛ
Ο εφοδιασμός κάποιων "κρίσιμων" μαρτύρων κατηγορίας με νέο όνομα και τα αντίστοιχα "χαρτιά" (δελτίο ταυτότητας, διαβατήριο κ.λπ.) είναι μια συνηθισμένη πρακτική σε αρκετές χώρες της δύσης (Γερμανία, ΗΠΑ κ.ά). Συνήθως προηγείται το σχετικό παζάρι ανάμεσα στις αρχές και τον όχι και τόσο πρόθυμο μάρτυρα. Ο αντιτρομοκρατικός νόμος της Τουρκίας, ψηφισμένος στα μολυβένια χρόνια της χούντας του Εβρέν, πάει ακόμα πιο πέρα: στους καταδότες - πρώην μέλη ανατρεπτικών οργανώσεων προσφέρεται μαζί με τη νέα ταυτότητα και η δυνατότητα πλαστικής εγχείρησης, που θα αλλάζει ριζικά τα χαρακτηριστικά του προσώπου κατά βούληση.
Μια ακόμα πιο ρηξικέλευθη πρόταση έχει προς το παρόν απορριφθεί από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση της Γερμανίας: αφορά την εξαφάνιση των στοιχείων του "προστατευόμενου" μάρτυρα από τα μητρώα της γενέτειράς του και την αντικατάσταση τους με τα καινούργια - όπου δει...

ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΙ
Δείγματα αποστροφής της θέμιδος για τα μέσα ενημέρωσης έχουμε πολύ πριν την τρέχουσα "έκρηξη" των ιδιωτικών ραδιοτηλεοπτικών μέσων. Εν έτει 1962, η τότε ΥΕΝΕΔ (Υπηρεσία Ενημερώσεως Ενόπλων Δυνάμεων, αν το ξεχάσατε...) ζητούσε την άδεια "να παρουσιάσει από ραδιοφώνου τας μεγαλυτέρας ελληνικάς δίκας". Γνωμοδότηση του εισαγγελέα εφετών (4022/1962) απέρριψε το αίτημα.

ΤΕΚΜΗΡΙΑ
Στα βυζαντινά δικαστήρια δεν υπέφερε μόνο ο κατηγορούμενος αλλά και ο μάρτυρας. "Οτι εφηρμόζετο εις τα βυζαντινά δικαστήρια η εμβάσανος μαρτυρία, είναι πολύ γνωστόν, οι νόμοι μάλιστα συνιστούν εις τον δικαστήν να μη αρχίζη από των βασάνων, αλλά προηγουμένως να ζητή άλλα τεκμήρια... Ουδέ θ' αστοχήσω, φρονώ, του ορθού, διισχυριζόμενος ότι το σημερινόν μαρτυρώ, το σημαίνον μεγάλως στενοχωρώ ή πολύ υποφέρω, έλαβε την αρχήν, εκ τε των μαρτυρίων, άτινα υφίσταντο οι μάρτυρες της πίστεως, αλλά και εκ των εν τοις δικαστηρίοις μετά βασάνων μαρτυρούντων". (Φαίδωνος Κουκουλέ, "Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός", τ. ΣΤ', εν Αθήναι 1955, σ.54-55).

 

 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ

Μισέλ Φουκό, "Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής" (μετάφραση Καίτης Χατζηδήμου - Ιουλιέττας Ράλλη, θεώρηση Αλκης Σταύρου, εκδ. Ράππα, Αθήνα 1989). Η γενεαλογία της νεότερης ηθικής μέσα από την ανάλυση του μηχανισμού απονομής δικαιοσύνης και εκτέλεσης της ποινής.
Κυριάκου Σιμόπουλου, "Βασανιστήρια και εξουσία" (εκδ. του συγγραφέα, Αθήνα 1987). Ολοκληρωμένη περιγραφή των βασανιστηρίων από την αρχαία Ελλάδα, το Βυζάντιο και την τουρκοκρατία, ως την εποχή μας. Ιδιαίτερη αναφορά στο δημόσιο χαρακτήρα εκτέλεσης των ποινών και στην παράδοση της διαπόμπευσης.
Αγγέλου Ι. Κωνσταντιγίδη, "Καθήκον μαρτυρίας και "επαγγελματικό απόρρητο" στην ποινική δίκη" (τεύχ. Β', εκδ. Σάκκουλα, 1991). Μεταξύ άλλων, και η εξέταση του "αστυνομικού απορρήτου". Η σχέση, δηλαδή, του δημόσιου χαρακτήρα της δίκης με τις καταθέσεις των "εξ ακοής" αστυνομικών μαρτύρων.
Νικολάου Κ. Ανδρουλάκη, "Θεμελιώδεις έννοιαι της ποινικής δίκης" (εκδ. Σάκκουλα, 1972). Από τα κλασικότερα εγχειρίδια ποινικής δικονομίας. Περιγραφή των ορίων μυστικότητας - δημοσιότητας και σαφής θέση υπέρ του περιορισμού έως κατάργησης της έμμεσης δημοσιότητας της δίκης. Ο καθηγητής δεν εκφράζεται κολακευτικά για το "δημοσιογραφικό λειτούργημα".


ΔΕΙΤΕ

Δικαιοσύνη για όλους (...and justice for all), του Νόρμαν Τζούισον (1979). Ενας δικηγόρος δίνει μια, εκ των προτέρων χαμένη, δικαστική μάχη απέναντι στο διεφθαρμένο κύκλωμα που περιλαμβάνει δικαστές και εισαγγελέα. Μ' έναν εκπληκτικό Αλ Πατσίνο.
Ενοχος χωρίς αποδείξεις (Guilt by suspicion), του Εργουιν Γουίνκλερ (1991). Η δημόσια "ανάκριση" της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Υποθέσεων, μεταδιδόμενη live από τα μέσα ενημέρωσης, ιδανική εκδοχή σύγχρονης διαπόμπευσης.
Μάρτυρας εγκλήματος (Witness), του Πίτερ Γουίρ (1985). Ενας αστυνομικός "εντάσσεται" σε μια κλειστή κοινότητα μορμόνων, προκειμένου να προστατέψει το (ανήλικο) μοναδικό μάρτυρα ενός φόνου.
Η δίκη της χούντας, του Θεοδόση Θεοδοσόπουλου (1981). Εκτενή αποσπάσματα από τη δίκη των "πρωταιτίων" του απριλιανού πραξικοπήματος, η οποία, φυσικά, κινηματογραφήθηκε λεπτομερώς.
Χιροσίμα, αγάπη μου (Hiroshima mon amour), του Αλεν Ρενέ (1959). Οδυνηρές μνήμες μιας νεαρής Γαλλίδας από τη διαπόμπευση που υπέστη κατά την απελευθέρωση, επειδή αγάπησε στρατιώτη του εχθρικού στρατοπέδου..

 

 



(Ελευθεροτυπία, 19/7/1992)

 

www.iospress.gr                                  ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ