Η χρήση της 25ης Μαρτίου από την Αντίσταση δεν νομιμοποιεί τις μαθητικές παρελάσεις
 

Το απατηλό παιχνίδι των συμβολισμών

Τα παιδιά, άοπλα, τα 'βάλαν με τους πάνοπλους καταχτητές
            
(Πέτρος Ανταίος)

Εφτασε και πάλι η ώρα της μαθητικής παρέλασης και τίποτε δεν μοιάζει να έχει αλλάξει: μαθητές και μαθήτριες μεταμφιέζονται για μια ακόμη φορά σε κουρδιστά στρατιωτάκια για να αποτίσουν τον καθιερωμένο φόρο τιμής σε μια μιλιταριστική παράδοση που επιμένει να συνδέει συμβολικά το σχολείο με τις ένοπλες δυνάμεις της χώρας, εντάσσοντάς το σε τελετουργίες εντεταλμένες να προβάλουν την πολεμική ετοιμότητα της χώρας. Οσο, όμως, κι αν το υπουργείο Παιδείας παριστάνει ότι η σχετική συζήτηση δεν το αφορά, τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι φωνές που ζητούν την κατάργηση του αναχρονιστικού θεσμού, υποστηρίζοντας ότι το στρατιωτικό «εν-δυο» δεν μπορεί πια να αποτελεί μέρος της μαθησιακής διαδικασίας.

Νέα γενεαλογία;

Είναι προφανές ότι η γνώση της ιστορίας των μαθητικών παρελάσεων έχει διευκολύνει την κατανόηση των ιδεολογικών καταβολών τους και έχει βοηθήσει αποτελεσματικά στην απονομιμοποίηση της επετειακής αυτής στρατιωτικοποίησης του σχολείου. Αποτελεί πια κοινό μυστικό ότι οι σχολικές παρελάσεις σχετίζονται ιστορικά με τα φασιστικά και ναζιστικά καθεστώτα, ότι στην Ελλάδα οφείλουν την καθιέρωσή τους στον Ιωάννη Μεταξά, ότι χρησιμοποιήθηκαν κατά κόρον από το μετεμφυλιακό κράτος, καθώς και ότι γνώρισαν μια ιδιαίτερη άνθηση την εποχή της χούντας.

Κι όμως, η αυτονόητη αυτή αμφισβήτηση των μαθητικών παρελάσεων που επιχειρείται (και) μέσω της αναδρομής στην άκρως προβληματική προϊστορία τους δεν φαίνεται να ταράζει τη μακάρια πίστη των αρμοδίων στην αναγκαιότητα του θεσμού. Ουδεμία έκπληξη: οι εγχώριοι εκπαιδευτικοί μηχανισμοί έχουν επανειλημμένα αποδείξει τη δυσκολία προσαρμογής τους στα αιτήματα των καιρών. Αντιθέτως, εντύπωση προκαλεί η πρόσφατη απόπειρα μερίδας της Αριστεράς να υποστηρίξει τις παρελάσεις επιχειρώντας να τους προσδώσει μια διαφορετική γενεαλογία. Κατασκευάζεται έτσι ένα νέο χρονικό των μαθητικών παρελάσεων, το οποίο αδιαφορεί για τις ολοκληρωτικές ρίζες τους και εντοπίζει την «αληθινή» ιστορική τους προέλευση στη χρήση των «εθνικών εορτών», και κυρίως της 25ης Μαρτίου, από το αντιστασιακό κίνημα στα χρόνια της Κατοχής.

Είναι γεγονός ότι οι αντιστασιακές οργανώσεις κατέφυγαν συστηματικά στις εθνικές επετείους: από τον πρώτο χρόνο της κατάκτησης, τόσο η νωπή τότε ακόμη 28η Οκτωβρίου όσο και η 25η Μαρτίου υπήρξαν αφορμές σημαντικών κινητοποιήσεων αρχικά στην Αθήνα και τον Πειραιά, αργότερα στη Θεσσαλονίκη και σε άλλες πόλεις. Τις ημέρες αυτές, οι αντιστασιακές οργανώσεις έγραφαν συνθήματα στους τοίχους, έβγαζαν ανακοινώσεις, μοίραζαν προκηρύξεις και καλούσαν σε διαδηλώσεις κατά των κατακτητών. Καθώς ο καιρός περνούσε, οι εθνικές επέτειοι θα συμπεριλαμβάνονταν και στο εορτολόγιο της Ελεύθερης Ελλάδας. Ετσι, με γρήγορους ρυθμούς, την εποχή αυτή οι εθνικές γιορτές αποκτούσαν νέα περιεχόμενα και ανακάλυπταν νέες, αγωνιστικές, τελετουργίες.

Στο κλίμα αυτό, η 25η Μαρτίου παρείχε τους απαραίτητους συμβολισμούς για τη μεγαλύτερη δυνατή συσπείρωση των κατακτημένων στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Ούτως ή άλλως, η Επανάσταση του '21 υπήρξε την εποχή της Κατοχής το ιστορικό εκείνο γεγονός από το οποίο επέλεξε να εμπνευστεί το αντιστασιακό κίνημα προκειμένου να προπαγανδίσει ως εφικτή τη νίκη του κατά των κατοχικών δυνάμεων. Προφανείς οι συνειρμοί που οδηγούσαν στη σύγκριση με το '21, μετέτρεπαν την 25η Μαρτίου σε προνομιακή ημέρα εκδήλωσης της πίστης στην επιτυχή έκβαση του αγώνα κατά ενός πανίσχυρου εχθρού. Ταυτόχρονα, η «εθνικοαπελευθερωτική» χροιά της επετείου επέτρεπε στις αντιστασιακές οργανώσεις να απευθυνθούν σε ένα ευρύτατο ακροατήριο: από το γενικό προσκλητήριο εξαιρούνταν μόνον όσοι είχαν ταυτίσει την τύχη τους με εκείνη των κατακτητών.

25 Μαρτίου 1942

Οι εορτασμοί της 25ης Μαρτίου την εποχή της Κατοχής αποτελούν έτσι ένα συναρπαστικό κεφάλαιο της αντιστασιακής ιστορίας, όπως προκύπτει και από τις μαρτυρίες που δημοσιεύτηκαν στα αντιστασιακά έντυπα, καθώς και από τις μεταγενέστερες αφηγήσεις όσων συμμετείχαν στις σχετικές κινητοποιήσεις. Στη μνήμη των νέων, κυρίως των σπουδαστών, ιδιαίτερη θέση κατέχει η 25η Μαρτίου 1942, η πρώτη της Κατοχής, και σ' αυτήν επιλέγουμε να σταθούμε σήμερα, ακριβώς γιατί υπήρξε η ημέρα που προανήγγειλε τις μεγάλες αντικατοχικές διαδηλώσεις που σύντομα θα ακολουθούσαν.

Η 25η Μαρτίου 1942 διασώζεται σε πολλές αφηγήσεις-κατά κύριο λόγο ΕΑΜικές, αλλά όχι μόνον. Κι αν η απόσταση του χρόνου ή οι πολιτικές συμπάθειες του/της συγγραφέα οδηγούν σε μια ελαφρά διαφοροποιημένη παρουσίαση των γεγονότων, η ουσία παραμένει η ίδια: η ημέρα αυτή σήμανε πολλά για τις νεανικές αντιστασιακές δυνάμεις που τη διοργάνωσαν και συμμετείχαν στην πραγματοποίησή της. Είναι βέβαιο, εξάλλου, πως η αναταραχή που συνόδευσε την πρώτη εκείνη 25η Μαρτίου της Κατοχής δεν περιορίστηκε στους νέους. Είχε προηγηθεί ο τρομερός χειμώνας της μεγάλης πείνας και η δυσφορία απέναντι στους κατακτητές είχε αρχίσει να εκφράζεται με πολλούς, έστω και υπόγειους, τρόπους και σε ποικίλα περιβάλλοντα. Τις ημέρες εκείνες, για παράδειγμα, όμιλος λογοτεχνών αποτελούμενος από τον Αγγελο Σικελιανό, τον Μάρκο Αυγέρη, τον Κ. Θ. Δημαρά, τον Λουκή Ακρίτα και τον Γιώργο Θεοτοκά κυκλοφόρησε παράνομα το επίγραμμα «25 Μαρτίου 1942» του Σικελιανού (βλ. σχετικά, Λιλή Αλιβιζάτου, «Αναδρομή στα χρόνια 1941-1944», Η Λέξη 24/1983, σ. 514). Το επίγραμμα προανήγγελλε τη γέννηση της Ελλάδας από τον τάφο της και την «ανάστασή της» σε «νέο Εικοσιένα», υποδεικνύοντας ότι οι ίδιοι ακριβώς ιστορικοί συμβολισμοί κινητοποιούσαν την εποχή αυτή αντιστασιακές οργανώσεις, φοιτητές και λογίους.

Οι εκδηλώσεις που συνόδευσαν την πρώτη 25η Μαρτίου της κατάκτησης δεν υπήρξαν, απ' ό,τι φαίνεται, απλώς ένα αυθόρμητο ξέσπασμα: μέρες πριν, τόσο η ΟΚΝΕ όσο και το ΕΑΜ Νέων (δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί η ΕΠΟΝ) είχαν συγκροτήσει οργανωτικές επιτροπές επιφορτισμένες με την προετοιμασία της «γιορτής». Συνθήματα γράφτηκαν στους τοίχους της Αθήνας, μοιράστηκαν προκηρύξεις και κυκλοφόρησαν ειδικές εκδόσεις των αντιστασιακών εντύπων που καλούσαν τη νεολαία να κατέβει στους δρόμους. «Στη φετινή επέτειο», αναφέρει σχετική προκήρυξη της ΟΚΝΕ, «όλοι εμείς οι νέοι και οι νέες, αδελφωμένοι στο ΕΑΜ Νέων, [...] ας ξεχυθούμε σε διαδηλώσεις προς τους ανδριάντες των ηρώων του 1821. Να στεφανώσουμε το μέτωπό τους και να τους διαβεβαιώσουμε ότι βρισκόμαστε όλοι στις θέσεις μας μαχητές κι εκδικητές!».

Την προπαραμονή, οι προετοιμασίες ολοκληρώνονται: καθορίζονται τα σημεία των προσυγκεντρώσεων και προβλέπονται εναλλακτικά σενάρια για το δρομολόγιο και τον τελικό προορισμό της διαδήλωσης. Την παραμονή, οι εφημερίδες προειδοποιούν ότι επίκεινται εκδηλώσεις «αναρχικών» και απειλούν τους «ταραξίες» με στρατοδικεία και εκτελέσεις.

Τι μπρόκολα, τι λάχανα;

Ας παρακολουθήσουμε την αφήγηση του Πέτρου Ανταίου: στις 25 Μαρτίου την προκαθορισμένη ώρα, ομάδες φοιτητών συρρέουν στο Πεδίο του Αρεως. Εκεί, τα μέλη της οργανωτικής επιτροπής που φθάνουν πρώτα αντιλαμβάνονται ότι μπροστά στο άγαλμα του Κωνσταντίνου έχουν παραταχθεί σειρές αστυφυλάκων, ενώ ένα τεθωρακισμένο εποπτεύει το χώρο. Η επιτροπή ειδοποιεί μέσω των συνδέσμων της ότι το σχέδιο αλλάζει και καλεί τους χίλιους περίπου φοιτητές που βρίσκονταν στους γύρω δρόμους να κατευθυνθούν προς την πλατεία Εξαρχείων. Εκεί, ο Κ. Λιναρδάτος απευθύνεται στους συγκεντρωμένους ανεβασμένος πάνω σ' ένα κασόνι και τους προτρέπει, εκ μέρους του ΕΑΜ Νέων, να ακολουθήσουν το παράδειγμα των αγωνιστών του '21. Σύνδεσμος μοτοσικλετιστής επικοινωνεί με την κεντρική οργανωτική επιτροπή και μεταφέρει το σύνθημα να πορευτεί η διαδήλωση προς την πλατεία Κολωνακίου. Η διαδήλωση ξεκινά τραγουδώντας το «Μαύρη είναι η νύχτα στα βουνά...», αφού τα τραγούδια της Αντίστασης δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί. Στο δρόμο, ο κόσμος υποδέχεται με ενθουσιασμό τους νέους και μια γυναίκα δίνει στον φοιτητή Διονύση Παπαδόπουλο μια σημαία. Καθώς η διαδήλωση ανεβαίνει τη Σόλωνος, οι γραμμές της πυκνώνουν. Σε λίγο, οι διαδηλωτές βρίσκονται αντιμέτωποι με πυκνές σειρές αστυφυλάκων. Ακολουθεί συμπλοκή. Η διαδήλωση, με τη σημαία μπροστά, φτάνει στην πλατεία Κολωνακίου. Στους συγκεντρωμένους απευθύνεται εδώ εκ μέρους του ΕΑΜ Νέων ο φοιτητής της Νομικής Νίκος Καμβύσης. Οι διαδηλωτές ψάλλουν τον Εθνικό Υμνο και μια φοιτήτρια στεφανώνει τον Ξάνθο. Αίφνης, στους φοιτητές επιτίθενται καραμπινιέροι πυροβολώντας και χτυπώντας τους με υποκόπανους και σπαθιά. Εκείνοι αντιστέκονται και καταφέρνουν να σώσουν τη σημαία που περνά από χέρι σε χέρι. Ξανασυγκεντρώνονται στη Δεξαμενή κι εκεί δέχονται ιταλικά πυρά από τον Λυκαβηττό. Οι νέοι κατευθύνονται τώρα προς το Πανεπιστήμιο και στεφανώνουν τον Ρήγα και τον Γρηγόριο Ε'. Εδώ αντιμετωπίζουν Ιταλούς και Γερμανούς (Π. Ανταίος, «Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ», τ. Α/1, σ. 189-199).

Στην πρώτη αυτή μαχητική διαδήλωση, που υπήρξε το προανάκρουσμα όσων θα ακολουθούσαν, δεν συμμετείχαν μόνον οι ΕΑΜικές οργανώσεις. Η ανάμνησή της είναι έντονη και στις αφηγήσεις μελών της Πανελλήνιας Ενώσεως Αγωνιζομένων Νέων (ΠΕΑΝ), στην οποία εξάλλου ανήκε και ο «σημαιοφόρος» Διονύσης Παπαδόπουλος (εκτελέστηκε το 1943 για το σαμποτάζ στην ΕΣΠΟ). «Στην πρώτη σειρά ήταν οι κοπέλες», αναφέρει στη μαρτυρία του ο Π. Μ. Μιχαηλίδης. Και παρακάτω: «Δεν μου πήγαινε να τρέξω μπροστά στους Ιταλούς. Εκείνη η Αλβανία δεν με άφηνε να το βάλω στα πόδια» («Αγαθουπόλεως 7», Εστία 1991, σ. 42-43).

Αναφερθήκαμε επί τροχάδην στην πρώτη 25η Μαρτίου της Κατοχής για να δείξουμε ότι οι σημερινές μαθητικές παρελάσεις είναι αδύνατον να αντλήσουν τη νομιμοποίησή τους από τις μαχητικές εκδηλώσεις που επέλεξαν οι αντιστασιακές οργανώσεις για να αντιπαρατεθούν στις δυνάμεις κατοχής. Ούτως ή άλλως, οι γιορτές που διοργανώνονται επετειακά στα σχολεία προσφέρουν ήδη το πλαίσιο για ιστορικές αναφορές αυτού του τύπου. Αντιθέτως, με τον στρατοκρατικό τους χαρακτήρα, οι παρελάσεις παραπέμπουν στις τελετουργίες των κατακτητών και όχι σε εκείνες των κατακτημένων.

 

(Ελευθεροτυπία, 24/3/2006)

 

www.iospress.gr