Μια «τουριστική» ματιά πάνω στην πολιτική κατάσταση της σημερινής Αιγύπτου




Εικόνες ενός γειτονικού Ισλάμ

 "Αίγυπτος: οι Αραβες δεν θα κάνουν κακή χρήση του πετρελαίου"
                («Assossiated Press», 14/5/2002)

 

 

Κάποτε το Κάιρο ήταν το κέντρο του αραβικού κόσμου -ενός κόσμου υποτίθεται ενιαίου, απ' τον Ευφράτη ώς το Μαρόκο. Η κρίση των κοσμικών ιδεολογιών, οι διαφορετικοί δρόμοι των εθνικών κρατών, τα αλλεπάλληλα μαχαιρώματα της παλαιστινιακής αντίστασης στο όνομα επιμέρους "εθνικών συμφερόντων", έθεσαν τέρμα σ' αυτό το ιδεολόγημα. 

Το διαπιστώνεις περπατώντας στους δρόμους της αιγυπτιακής πρωτεύουσας -με τα κεντρικά σινεμά να παίζουν ηρωικές ταινίες, αφιερωμένες στον αγώνα των Παλαιστινίων και τις εφημερίδες να εξυμνούν τη "σώφρονα" στάση της κυβέρνησης στο ζήτημα. Οπως διαπιστώνεις κι όλους εκείνους τους μηχανισμούς κοινωνικού ελέγχου των μαζών, των αντιμέτωπων όχι μόνο με την οικονομική εξαθλίωση αλλά και μ' ένα κράτος δεσποτικό, βαθιά διεφθαρμένο κι έτοιμο να πατάξει κάθε φωνή αμφισβήτησης.

Βρεθήκαμε πασχαλιάτικα στη χώρα του Νείλου ως τουρίστες -κι όχι με δημοσιογραφική αποστολή. Η ματιά που ακολουθεί είναι έτσι αναγκαστικά "εξωτερική", χωρίς τη διαμεσολάβηση οποιασδήποτε επαφής με τους ανθρώπους της εξουσίας ή της αντιπολίτευσης, νόμιμης και παράνομης. Τα ερεθίσματα υπήρξαν, ωστόσο, πολύ ισχυρά για να αντισταθούμε στον πειρασμό της καταγραφής τους.

Ενας είναι ο Αρχηγός

Πανταχού παρούσα, η μορφή του Χόσνι Μουμπάρακ, προέδρου της χώρας επί 21 συναπτά έτη, χαιρετά τους υπηκόους του από πορτρέτα αναρτημένα σε κάθε δημόσιο χώρο. Επιπλέον, το όνομα τού εν ζωή προέδρου έχει δοθεί σ' έναν από τους κεντρικότερους σταθμούς του Μετρό της πρωτεύουσας. Ολα θυμίζουν αντίστοιχες σκηνές από το Ιράκ του Σαντάμ ή τη Συρία των Ασαντ -μόνο που εδώ, η συμμαχία με τη Δύση έχει αποτρέψει τη γελοιογραφική αποτύπωσή τους στο διεθνή Τύπο.

Στις 3 Μαΐου, ο πρόεδρος Μουμπάρακ γιόρταζε τα γενέθλιά του. Επί ώρες, η κρατική τηλεόραση μετέδιδε αλλεπάλληλα θριαμβευτικά βιντεοκλίπ, με την ηγετική μορφή του να επιστατεί πατρικά σε κάθε είδους ειρηνική ή στρατιωτική δραστηριότητα. Εξίσου εύγλωττα ήταν τα πρωτοσέλιδα των επίσημων εφημερίδων.

"Ο Μουμπάρακ, οικοδόμος της μοντέρνας Αιγύπτου και φύλακας της εθνικής ασφάλειας" διακηρύσσει στον τίτλο της η γαλλόφωνη Le Progres Egyptien, ενημερώνοντας το κοινό της ότι "η Αίγυπτος γιορτάζει σήμερα τα γενέθλια του προέδρου Μοχάμεντ Χόσνι Μουμπάρακ, εθνικού συμβόλου της προόδου, της ανοικοδόμησης και του εκσυγχρονισμού. Ο πρόεδρος Μουμπάρακ αφιέρωσε όλη τη ζωή του για να παραμείνει η Αίγυπτος πάντοτε ελεύθερη και ισχυρή. Ηγέτης φωτισμένος και σοφός, ο αρχηγός του κράτους ήξερε επίσης καλά να διατηρήσει την εθνική ασφάλεια σε καιρούς περιφερειακών και διεθνών κρίσεων". 

Από κοντά, η αγγλόφωνη The Egyptian Gazette διαπιστώνει κι αυτή πως ο εορτάζων είναι "πρόεδρος που έγραψε Ιστορία και διαμορφώνει το μέλλον", καθώς "κατά τα τελευταία 21 χρόνια ο πρόεδρος Μουμπάρακ δημιούργησε ουσιαστικά και εκπληκτικά επιτεύγματα, τα οποία προστίθενται κάθε χρονιά στο εθνικό ενεργητικό του". Μεταξύ άλλων επισημαίνονται το ενδιαφέρον του για το περιβάλλον (το Κάιρο είναι σήμερα η πιο μολυσμένη μεγαλούπολη του κόσμου) αλλά και οι δημοκρατικές ευαισθησίες του: "Ξεκίνησε τη θητεία του με την απελευθέρωση όλων των σημαντικών διανοουμένων που ήταν πολιτικοί κρατούμενοι. Εχει φτάσει μέχρι να τους δέχεται και να συζητά μαζί τους ζητήματα που αφορούν το έθνος".

Η πραγματικότητα, βέβαια, είναι κάπως διαφορετική. Ο στρατιωτικός νόμος που επιβλήθηκε τις μέρες του "πολέμου των 6 ημερών" με το Ισραήλ, το μακρινό εκείνο 1967, εξακολουθεί μέχρι σήμερα να ισχύει -και να ανανεώνεται κάθε τριετία. Η δομική αντιπολίτευση των Ισλαμιστών και της Αριστεράς παραμένει εκτός νόμου, ενώ για τις περιπέτειες των -μετριοπαθέστερων αλλά ανεξάρτητων- διανοουμένων, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του καθηγητή κοινωνιολογίας Σαάντ Εντίν Ιμπραήμ, στον οποίο οφείλουμε την καλύτερη ανάλυση του αιγυπτιακού πολιτικού Ισλάμ. 

Οπως διαβάζουμε στον τοπικό περιοδικό Τύπο, ο Ιμπραήμ καταδικάστηκε το Μάιο του 2001 σε φυλάκιση 7 χρόνων "επειδή έβλαψε τη διεθνή εικόνα της χώρας" και δέχθηκε χρηματοδότηση ενός ερευνητικού προγράμματος από την Ε.Ε. Η ποινή ακυρώθηκε στις 6 Φεβρουαρίου από το Ανώτατο Δικαστήριο, όμως στις 27 Απριλίου ο αιρετικός πανεπιστημιακός ξανάκατσε στο σκαμνί (για την ακρίβεια: το σιδερένιο κλουβί) του έκτακτου στρατοδικείου (Cairo Times 2.5.02). Ο επίλογος που έγραψε για την επανέκδοση του βιβλίου του "Egypt, Islam and Democracy", είναι διαφωτιστικός όσον αφορά τα συστατικά στοιχεία της "εθνικής ηθικής διαπαιδαγώγισης" στη χώρα του Μουμπάρακ: 

"Στις αγροτικές φυλακές της Τόρα, όπου βρίσκομαι", διαβάζουμε, "υπάρχει ένα είδος 'βιβλιοθήκης': περιέχει ελαφρά μυθιστορήματα, θρησκευτικά βιβλία, βιβλία κρατικής πληροφόρησης και τις ετήσιες αναφορές του Υπουργείου Εσωτερικών".

Το κήρυγμα της υποταγής

Στο ιστορικό τέμενος του Αλ-Αζχάρ, "το πρώτο πανεπιστήμιο του κόσμου" (δυο αιώνες πριν τη Σορβόνη) και τη σημαντικότερη ισλαμική θεολογική σχολή, παγκοσμίως, μέχρι τις μέρες μας, βασιλεύει μια απόκοσμη σιγή. Απομακρυσμένοι ο ένας από τον άλλο, δεκάδες σπουδαστές προσπαθούν να σπάσουν τους κώδικες των ιερών κειμένων, σκυμμένοι πάνω από ένα Κοράνι. Στον ειδικά διαμορφωμένο γυναικωνίτη, τα μέλη του "ασθενούς φύλου" διδάσκονται κι αυτά τις γραφές -από έναν άντρα, εννοείται. 

Η σχολή θεωρείται προπύργιο του "καθεστωτικού Ισλάμ", ξεκαθαρισμένο από κάθε λογής αμφισβητίες. Τα όρια όμως ανάμεσα σ' αυτή την επίσημη θεοκρατία και τους εξίσου θεοκράτες αντιπάλους του καθεστώτος είναι πάντοτε ρευστά και δυσδιάκριτα. Από δω πέρασαν, άλλωστε, όχι μόνο τα στελέχη της εκτός νόμου Μουσουλμανικής Αδελφότητας, αλλά και αρκετοί από τους μετέπειτα ηγέτες των Αφγανών Μουτζαχεντίν και της Αλ Κάιντα. Το όραμα για την κοινωνία είναι κοινό. Οι διαφορές αφορούν την τακτική, τη στάση των πιστών απέναντι στην υφιστάμενη πολιτική εξουσία.

Για τα κηρύγματα του επίσημου Ισλάμ, διαφωτιστικό είναι πάντως το αγγλόγλωσσο παράρτημα της Sawt Al-Azhar, της "Φωνής του Αλ-Αζχάρ", που ο μουεζίνης του τεμένους μας πουλάει στην είσοδο. Αναλύοντας τις "ποικίλες μορφές" του πολυθεϊσμού (Ash-Shirk), "της μεγαλύτερης αμαρτίας, που δεν θα συγχωρεθεί από τον Αλλάχ", ο καθηγητής Λαϊλά Αμπντέλ Ραζέκ φροντίζει να συμπεριλάβει σ' αυτές και την οποιαδήποτε δυσφορία για το θεόσταλτο status quo:

"Ash-Shirk-al-Asghar (ο δυσδιάκριτος πολυθεϊσμός). Αυτός ο τύπος υποδηλώνει το να είναι κανείς μέσα του δυσαρεστημένος με την αναπότρεπτη κατάσταση που έχει διατάξει για λογαριασμό του ο Αλλάχ (να οδύρεσαι συνειδητά ότι αν είχες κάνει αυτό ή εκείνο, ή αν είχες πλησιάσει τον άλφα ή τον βήτα, θα βρισκόσουνα σε καλύτερη θέση, κλπ)".

Η επίφοβη νεολαία

Με εντελώς διαφορετική συσκευασία, το ίδιο κήρυγμα υποταγής συναντάμε και σε έντυπα που απευθύνονται σε ένα κοινό εντελώς διαφορετικό: τη μη-ισλαμική μαθητική και σπουδάζουσα νεολαία, που με αφορμή το Παλαιστινιακό κατέβηκε τον τελευταίο καιρό στο πεζοδρόμιο, ύστερα από πολλά χρόνια απραξίας. 

Την Πρωταπριλιά, 10.000 φοιτητές ξεχύθηκαν από το Πανεπιστήμιο του Καΐρου στους δρόμους της Γκίζας, ύστερα από κάλεσμα μιας Επιτροπής Αλληλεγγύης στην παλαιστινιακή Ιντιφάντα. Συγκρούστηκαν επί ώρες με την αστυνομία και κατέστρεψαν σύμβολα της αμερικανικής παρουσίας, όπως τα τοπικά φαστφουντάδικα McDonald' s και KFC. Οκτώ μέρες αργότερα ήρθε η σειρά της Αλεξάνδρειας, με πολύωρες οδομαχίες ανάμεσα σε 9.000 φοιτητές και τα ΜΑΤ. Η αστυνομία άνοιξε πυρ, σκοτώνοντας ένα φοιτητή. Και στις δύο περιπτώσεις, την πρωτοβουλία των αναμετρήσεων είχαν όχι οι Ισλαμιστές, που παραδοσιακά αποφεύγουν κάθε αναμέτρηση στο πεζοδρόμιο, αλλά οι εκτός νόμου οργανώσεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς. 

Ο αντίκτυπος αυτής της αφύπνισης είναι ορατός στις στήλες των εφημερίδων. Η εβδομαδιαία γαλλόφωνη έκδοση της έγκυρης Al Ahram αφιέρωσε το εξώφυλλό της σε μια έρευνα για τη σχέση των νέων με την πολιτική, κάτω από τον τίτλο "Γενιά της Παλαιστίνης". 

Οι εξορκισμοί των νέων, να στρέψουν τις δραστηριότητές τους σε "πιο παραγωγικά" πράγματα, όπως "η εκτέλεση αναπτυξιακών έργων στο Σινά, την Τότσκα και αλλού", διαπερνά το λόγο των αντιπροσώπων της νόμιμης αντιπολίτευσης. Υπάρχει επίσης εκείνος ο συνδικαλιστής του κυβερνητικού κόμματος, που με αφοπλιστική ειλικρίνεια εξηγεί ότι η πολιτική του ένταξη καθορίστηκε από το γεγονός ότι οι υπηρεσίες ασφαλείας δεν του άφησαν άλλα περιθώρια ενασχόλησης με τα κοινά: "Η συμμετοχή σε μια διαδήλωση είναι αρκετή για να έχεις φάκελο στην Ασφάλεια". Εντελώς διαφορετική είναι η στάση της μαντιλοφορούσας Ουαφάα, μέλους της Φοιτητικής Ενωσης: όταν έχει προγραμματιστεί κάποια διαδήλωση, εξηγεί, "η οικογένειά μου δε μ' αφήνει να βγω απ' το σπίτι, βρίσκω όμως τον τρόπο να το κάνω. Ακόμα κι όταν κάθε φορά βλέπω τον τρόμο στα μάτια της μητέρας μου, τα ξεχνάω όλα και πηγαίνω να πάρω μέρος".

"Αφιερωμένο στην Παλαιστίνη", διαβάζουμε στο εξώφυλλο και του αγγλόφωνου περιοδικού Teenstuff (κάτι σαν τα δικά μας "ΚΛΙΚ" και "ΝΙΤΡΟ"), που απευθύνεται στην ευκατάστατη νεολαία της χώρας. Το περιεχόμενο, όμως, κινείται στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση απ' ό,τι θα περίμενε κανείς: διαδοχικές παροτρύνσεις των νέων να στραφούν "στη βελτίωση του εαυτού τους", "να είναι πολιτισμένοι", να ακούνε τους μεγαλύτερους και να περιορίζουν τις ανησυχίες τους στο ...Ιντερνετ. 

"Ο λόγος που δεν μας σέβεται ο κόσμος", διαβάζουμε, "είναι ότι δεν σεβόμαστε οι ίδιοι τους εαυτούς μας. Φαινόμαστε αδύναμοι και άχρηστοι, και το μόνο που κάνουμε είναι να βαρυγκομάμε και να παραπονιούμαστε. Πρέπει να καταστρέψουμε την αρνητική εικόνα που έχει ο κόσμος για μας. Και δεν πρόκειται να το κάνουμε αυτό με ηλίθιες, άχρηστες διαμαρτυρίες όπως αυτές που κάνουμε εδώ, καταστρέφοντας την περιοχή στην οποία διαδηλώνουμε. Ξέρετε πόσες ζημιές έχουν γίνει στα πανεπιστήμια από τους διαδηλωτές; Και πόσες ζωές έχουν χαθεί;"

 

(Ελευθεροτυπία, 18/5/2002)

 

www.iospress.gr