Ενα ανέκδοτο και επίκαιρο ντοκουμέντο

του εθνικού μας ιστορικού για τη Μακεδονία 



Ο Παπαρρηγόπουλος απαντά στον κ. Παπαθεμελή


"Εχουν δώσει το όνομα 'Μακεδονία' στα Σκόπια!"
                ("Το Παρόν" 18.2.2001)


Φέρνουμε σήμερα στη δημοσιότητα ένα άγνωστο ιστορικό ντοκουμέντο, πολλαπλά αποκαλυπτικό για τη σαθρότητα της επιχειρηματολογίας πάνω στην οποία βασίστηκε η "εθνική αφύπνιση" της περασμένης δεκαετίας για το λεγόμενο "Σκοπιανό". Πρόκειται για την τοποθέτηση του εθνικού μας ιστορικού, Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, σχετικά με τη γεωγραφική οριοθέτηση της Μακεδονίας. Μολονότι το εν λόγω έγγραφο έχει ηλικία 116 χρόνων, η σημασία του για τη δημόσια συζήτηση που ξεκίνησε το 1991 γύρω από το όνομα της γειτονικής μας χώρας (και, αν πιστέψουμε τα δημοσιεύματα των ημερών, βρίσκεται σε κρίσιμο σημείο) είναι κάτι παραπάνω από προφανής: με τη μεγαλύτερη δυνατή σαφήνεια, ο Παπαρρηγόπουλος αποφαίνεται ότι η κυρίαρχη σήμερα άποψη περί "ιστορικής Μακεδονίας" (η οποία περίπου ταυτίζεται με το ομώνυμο βορειοελλαδικό διαμέρισμα) είναι μια πολιτικό-διπλωματική κατασκευή, η οποία δεν βασίζεται σε σοβαρά ιστορικά δεδομένα ούτε μπορεί να υποστηριχθεί με οποιαδήποτε αξιοπιστία στη διεθνή σκηνή. Αδημοσίευτο μέχρι σήμερα, το αποκαλυπτικό αυτό ντοκουμέντο εντοπίστηκε από τον "Ιό" στο -πολύτιμο από κάθε άποψη- Ιστορικό Αρχείο του ΥΠΕΞ (φ.1885/ΑΑΚ/ΙΒ). 

Ασκήσεις επί χάρτου

Η υπόθεση είναι απλή. Βρισκόμαστε στην περίοδο μετά τις κατακλυσμιαίες ανακατατάξεις που έφερε στά Βαλκάνια το συνέδριο του Βερολίνου (1878). Αντιμέτωπο με τη νεοσύστατη Βουλγαρία που διεκδικεί -και παραλίγο να ενσωματώσει- το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας, το ελληνικό κράτος οργανώνει την αντεπίθεσή του. Μια από τις πλευρές αυτής της δραστηριότητας αφορά την αναδιοργάνωση των εθνικών σχεδιασμών: οι αρμόδιες υπηρεσίες χαράζουν επί χάρτου τα απώτατα όρια των ελληνικών βλέψεων προς βορράν και προσαρμόζουν αντίστοιχα την εθνική επιχειρηματολογία. 

Στις 12 Δεκεμβρίου 1884, ο υπουργός Εξωτερικών Α. Κοντόσταυλος στέλνει στον Παπαρρηγόπουλο επιστολή με την οποία του ζητά να υποστηρίξει με ιστορικά επιχειρήματα ότι τα γεωγραφικά όρια της "κυρίως Μακεδονίας" είναι όσο το δυνατό "συμπίπτοντα" με το τμήμα εκείνο του μακεδονικού χώρου, το οποίο μπορεί να διεκδικηθεί με κάποιες αξιώσεις από την Ελλάδα. Στόχος του αιτήματος είναι να αποκλειστούν από τη νέα αυτή οριοθέτηση της Μακεδονίας οι βορειότερες επαρχίες, οι οποίες φτάνουν μέχρι το όρος Σκάρδος (Σαρ Νταγ ή Σαρ Πλάνινα), το σημερινό δηλαδή σύνορο της ΠΓΔ Μακεδονίας με τη Σερβία και το Κοσυφοπέδιο, και κατοικούνται από συμπαγή σλαβικό -και δευτερευόντως μουσουλμανικό- πληθυσμό. Ο Παπαρρηγόπουλος, που εκτός από εθνικός ιστορικός είναι και πρόεδρος του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων (ΣΔΕΓ), ενός ανεπίσημου παρακλαδιού του ΥΠΕΞ με αρμοδιότητα "την εθνολογικήν ενίσχυσιν του Ελληνισμού εν Θράκη, Μακεδονία, Ηπείρω, Αλβανία και οπουδήποτε αλλαχού της Ανατολής κριθή αναγκαίον", καλείται να στηρίξει με το επιστημονικό του κύρος αυτό το σχεδιασμό.

Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Χωρίς περιστροφές, ο εθνικός μας ιστορικός εξηγεί στον υπουργό ότι "τα ιστορικά διδόμενα καθιστώσι δυστυχώς αδύνατον την απόδειξιν" της ζητούμενης νέας οριοθέτησης. Η αρχαία Μακεδονία, γράφει, πριν από τον Φίλιππο περιοριζόταν στην ενδοχώρα μεταξύ Γρεβενών και Βιτωλίων (η σημερινή πόλη Bitola της ΠΓΔΜ), χωρίς να φτάνει μέχρι τις ακτές του Αιγαίου ΄ στα χρόνια δε του Φιλίππου, "επεκτάθη διά μιάς" μέχρι τη Θράκη και τα σημερινά βόρεια σύνορα της ΠΓΔΜ: "τα όρια λοιπόν τα οποία οι Βούλγαροι αποδίδουσιν εις την Μακεδονίαν είναι ουδέν άλλο ή της του Φιλίππου Μακεδονίας". Αυτός είναι, άλλωστε, και ο λόγος που τόσο οι Ελληνες όσο και οι φιλικά προσκείμενοι προς αυτούς Ευρωπαίοι υιοθετούσαν μέχρι τότε κι αυτοί την ίδια ακριβώς οριοθέτηση. Ο πρόεδρος του ΣΔΕΓ σπεύδει επίσης να διευκρινίσει ότι η διαίρεση (επί χάρτου) της Μακεδονίας σε τρία τμήματα (νότια-μέση-βόρεια), ανάλογα με τις κατά τόπους προοπτικές του ελληνισμού, την οποία είχε ο ίδιος προτείνει την προηγούμενη χρονιά, δεν έχει καμιά απολύτως σχέση με τον προτεινόμενο εξοβελισμό των βορειότερων επαρχιών από τη νέα ελληνική αντίληψη περί Μακεδονίας. Απορρίπτει μάλιστα κατηγορηματικά την πρόταση του ΥΠΕΞ, να κατασκευαστεί κάποιος "νέος γεωγραφικός όρος" γι' αυτές τις περιοχές. Δυστυχώς, παρόλες τις έρευνές μας δεν μπορέσαμε να ανακαλύψουμε ποιος ήταν αυτός ο προτεινόμενος "νέος όρος" - και αν επιβίωσε μέχρι σήμερα στις γνωστές προτάσεις των πάσης φύσεως "ειδημόνων" ("Δαρδανία", κ.λπ.). 

Και μια, και δυο Μακεδονίες

Τα συμπεράσματα από την ανάγνωση αυτού του ντοκουμέντου είναι, λοιπόν, εξαιρετικά σαφή. Σύμφωνα με τον ίδιο τον εθνικό μας ιστορικό, πρέπει ή να αποκλείσουμε από τη Μακεδονία ακόμη και τη Θεσσαλονίκη (αν υιοθετήσουμε την προ Φιλίππου οριοθέτηση) ή να δεχτούμε ότι υπάρχουν περισσότερες από μια Μακεδονίες, με διαφορετική πληθυσμιακή σύνθεση και ταυτότητα. Οσο για την κυρίαρχη στις μέρες μας "εθνικά ορθή" άποψη -περί της μιας, μοναδικής και αναφανδόν ελληνικής- Μακεδονίας, αυτή δεν αντιστοιχεί σε κάποια εξ αποκαλύψεως αλήθεια, αλλά υπήρξε μια πολιτικό-διπλωματική κατασκευή προορισμένη να εξυπηρετήσει συγκεκριμένες ανάγκες της τότε εποχής. Ο δε τωρινός προσανατολισμός της ελληνικής πολιτικής στην αναγνώριση της ύπαρξης πολλών Μακεδονιών, συνιστά όχι μόνο μια ρεαλιστική προσαρμογή στην πραγματικότητα αλλά και μια μοναδική πράξη σεβασμού του ίδιου του ιστορικού παρελθόντος της περιοχής.

Υπάρχουν, φυσικά, κι εκείνοι που εξακολουθούν να μένουν προσκολλημένοι στα προβληματικά αυτά ιδεολογήματα του παρελθόντος. Με βροχή ανακοινώσεών του, λ.χ., ο Στέλιος Παπαθεμελής κατακεραυνώνει τις τελευταίες εβδομάδες ως "παρανοϊκούς", "επιπόλαιους" και εθνικά μειοδότες όσους εισηγούνται το οριστικό κλείσιμο του ζητήματος με τη διμερή καθιέρωση μιας "σύνθετης" ονομασίας του τύπου "Aνω Μακεδονία". Από κοντά ο βουλευτής της ΝΔ Ευγένιος Χαϊτίδης, η "Παμμακεδονική Ενωση Ευρώπης" και άλλοι ανησυχούντες. Το μόνο που θα μπορούσε να τους συστήσει κανείς, είναι το σύνθημα-προσταγή των συλλαλητηρίων του 1992-94: "Study history!".

 

 

 

Το πλήρες κείμενο


ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΔΙΑΔΟΣΙΝ 
ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Εν Αθήναις 3 Ιανουαρίου 1885
Αρ.πρωτ. 1.738 
Προς τον κύριον Α. Κοντόσταυλον, 
υπουργόν επί των Εξωτερικών, κτλ, κτλ

Κύριε Υπουργέ

Διά της από 12 παρελθόντος μηνός υπ’ αριθ. 1854 εμπ[ιστευτικής] υμών επιστολής παρακαλέσατε τον Σύλλογον «να υποστηρίξη ιστορικώς ότι τα παρά των Βουλγάρων εις την Μακεδονίαν αποδιδόμενα όρια δεν είναι της κυρίως Μακεδονίας, αλλ’ άλλα όσον οίον τε συμπίπτοντα προς το μέρος εκείνο της χώρας ταύτης εις το οποίον ο Ελληνισμός δύναται να παρασταθή επικρατών».

Τα υπάρχοντα ιστορικά διδόμενα καθιστώσι δυστυχώς αδύνατον την απόδειξιν του θέματος τούτου, ως δηλούται εκ των συνημμένων υπό στοιχ. Α σημειώσεων. Η κατά πρώτον γνωστή γενομένη Μακεδονία περιωρίζετο εις τα περί Βιτώλια και Γρεβενά πεδία, μη αφικνουμένη μέχρι της θαλάσσης. Η δ’ επί Φιλίππου ηπλώθη διά μιάς από του Ολύμπου μέχρι της Μοισίας (ήτοι της Σερβίας & της Βουλγαρίας) και της Ιλλυρίας & Ηπείρου μέχρι της Θράκης και του Αιγαίου Πελάγους. Επειτα, επί της ρωμαϊκής κυριαρχίας, η επαρχία του Ιλλυρικού περιέλαβε την Μακεδονίαν του Φιλίππου & την Θεσσαλίαν. Βραδύτερον δε, εν τη ακμή του μεσαιωνικού ημών κράτους, το όνομα Μακεδονία μετηνάστευσεν από της πατρίδος αυτού εις την Θράκην, περιλαβόν μάλιστα εφ’ ικανόν χρόνον και αυτήν την Βουλγαρίαν. Τελυταίον επί Τουρκοκρατίας το όνομα της Μακεδονίας όλως εξέλιπεν από της διοικητικής διαιρέσεως του Κράτους.

Τα όρια λοιπόν τα οποία οι Βούλγαροι αποδίδουν εις την Μακεδονίαν είναι ουδέν άλλο ή τα όρια της του Φιλίππου Μακεδονίας. Αλλά η αναβίωσις των ορίων τούτων δεν είναι έργον των Βουλγάρων. Μήπως αυτοί ημείς λέγοντες Μακεδονίαν δεν εννοούμεν ό,τι και οι Βούλγαροι; Τούτο δε ουχί σήμερον μόνον, αλλά πρόπαλαι. Οσασδήποτε διοικητικάς μετωνυμίας και αν έλαβε η χώρα αύτη εν διαστήματι δισχιλίων περίπου ετών, το όνομα αυτής και η δοθείσα αυτώ επί Φιλίππου έκτασις περιεσώθη, μετά τινος μικράς μόνον τροπολογίας, εν τη συνειδήσει του Ελληνισμού. Περί τούτων έχομεν απόδειξιν ανατρέχουσαν μέχρι της δεκάτης εβδόμης εκατονταετηρίδος. Ο ημέτερος Μελέτιος, εν τη Γεωγραφία αυτού, λέγει την Μακεδονίαν οριζομένην προς βορράν υπό της Δαλματίας, της Σερβίας, της Βουλγαρίας και της Θράκης, προς ανατολάς υπό του Αιγαίου Πελάγους, προς μεσημβρίαν υπό της Θεσσαλίας και της Ηπείρου, προς δυσμάς δε υπό του Ιονίου Πελάγους ΄ ό έστιν περιλαμβάνει εν τη Μακεδονία, εκτός των σήμερον αποδιδομένων αυτή χωρών, και την Αλβανίαν, διότι λέγει αυτήν οριζομένην προς τοις άλλοις υπό της Δαλματίας προς βορράν, υπό της Ηπείρου προς νότον & υπό του Ιονίου Πελάγους προς δυσμάς.

Εκ των ιστορικών τούτων γεγονότων και της σημασίας καθ’ ήν υφ’ ημών αυτών γίνεται χρήσις του ονόματος Μακεδονία, καθίσταται πρόδηλον ότι ουδένα έχομεν τρόπον να αποδείξωμεν ως πλάσμα των Βουλγάρων τα υπ’ αυτών εις την χώραν ταύτην αποδιδόμενα όρια & επ’ ουδεμίας ιστορικής βάσεως δυνάμεθα να στηρίξωμεν νέαν της Μακεδονίας οριοθέτησιν επί τω υφ’ υμών υποδεικνυομένω σκοπώ. Εάν γράφοντες προς το Υπουργείον διηρέσαμεν την Μακεδονίαν εις τρία τμήματα, επράξαμεν τούτο διά να ορίσωμεν πού αυτής ουδεμίαν έχομεν ελπίδα επιτυχίας, πού αναμφισβήτως πλεονεκτούμεν και πού ανταγωνιζόμεθα προς τους Βουλγάρους μετά τινος πιθανότητος ότι θέλομεν κατισχύση, αν όχι καθ’ ολοκληρίαν, τουλάχιστον εφ’ ικανόν μέρος. Νέον όμως γεωγραφικόν όρον, οίον προτείνει ο κύριος Γεννάδης, ούτε ότε συνετάσσομεν τον Πίνακα των Ελληνικών χωρών, εδημιουργήσαμεν, ούτε νυν ηθέλομεν συμβουλεύση πλασθή, διά τον απλούστατον λόγον ότι ουδείς ήθελε αποδεχθή αυτόν ΄ ούτε οι Βούλγαροι, οίς & δεν συμφέρει, ούτε οι Οθωμανοί, οίτινες κανενός είδους Μακεδονίαν δεν γνωρίζουσιν ή τουλάχιστον δεν αναγνωρίζουσιν ΄ ούτε ίσως αυτοί οι φίλα ημίν φρονούντες, αφού είναι βέβαιον ότι & ημείς αυτοί ελέγομεν άχρι τούδε Μακεδονίαν ό,τι και οι Βούλγαροι. 

Πολύ σπουδαιότερον & πρακτικώτερον δυνάμεθα να ωφεληθώμεν εκ των υπό στοιχ. Β συνημμένων σημειώσεων οίτινες συνετάχθησαν επί τη βάσει της προφορικής ημών διαλέξεως ότε επ’ εσχάτων έλαβον την τιμήν να σας ίδω εν τω υπουργείω.

Μετά βαθέως σεβασμού

                  Ο Πρόεδρος
            Κ. Παπαρρηγόπουλος


(Ελευθεροτυπία, 24/2/2001)

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥ "ΙΟΥ"

"Από τον Παπαρρηγόπουλο στον Στάλιν" (Μικρό, 17/3/2001)

 

www.iospress.gr