Το μακρύ χέρι του Πινοτσέτ

"Η ομοσπονδιακή εισαγγελέας θέλει να εκδώσει το θύμα βασανιστηρίων στον Πινοτσέτ"
           
(ελβετική εφημερίδα VORWAERTS)

Από τις 4 Σεπτεμβρίου του περασμένου χρόνου ο Πατρίτσιο Ορτίς βρίσκεται φυλακισμένος σε ένα μικρό κελί στο αεροδρόμιο της Ζυρίχης. Ο 33χρονος Χιλιανός περιμένει την απόφαση της ελβετικής δικαιοσύνης για το αίτημα έκδοσής του που έχουν υποβάλει οι αρχές της Χιλής. Η υπόθεση αυτή -για την οποία έχουμε γράψει στο "Εψιλον" (1.3.1998)- χρησιμοποιείται από τις ελβετικές αρχές ως πρότυπο για μια νέα αντιμετώπιση των πολιτικών φυγάδων. Αυτή η νέα πολιτική ισοδυναμεί ουσιαστικά με κατάργηση του πολιτικού ασύλου.
Ο Πατρίτσιο δεν είναι το πρώτο μέλος της οικογένειάς του που διώκεται για πολιτικούς λόγους. Ο πατέρας του υπήρξε στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος και πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της δικτατορίας του Πινοτσέτ στη φυλακή. Τα μεγαλύτερα αδέλφια του, η Πιλάρ και ο Χουάν-Κάρλος, εντάχθηκαν στο αριστερό αντιδικτατορικό νεολαιϊστικο κίνημα και υποχρεώθηκαν κάποια στιγμή να εγκαταλείψουν τη Χιλή και να βρουν καταφύγιο στην Ελβετία. Τα δυο μικρότερα αγόρια της οικογένειας, ο Πατρίτσιο και ο Πέντρο, μπήκαν στο κίνημα κατά την περίοδο των μαζικών αντιδικτατορικών κινητοποιήσεων, τη δεκαετία του 1980. Εντάχθηκαν στην Κομμουνιστική Ενωση Νεολαίας (Jota). Απ' αυτή την οργάνωση πρόκυψε το Πατριωτικό Μέτωπο Μανουέλ Ροντρίγκεζ (FPMR), με στόχο τον ένοπλο αγώνα κατά του καθεστώτος. Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα κατά του Πινοτσέτ, προκλήθηκε κρίση στο FPMR. Μια πτέρυγα διαφοροποιήθηκε από τον ένοπλο αγώνα. Μια άλλη πτέρυγα, το FPMR-A, επέμενε στην αντίσταση κατά της "περιορισμένης δημοκρατίας" που πρόκυψε από τον συμβιβασμό της στρατιωτικής δικτατορίας με ένα τμήμα της πολιτικής τάξης.

Το χτύπημα

Στις 28 Φεβρουαρίου του 1991, λίγο μετά την παράδοση της εξουσίας στον "μεταβατικό" πρόεδρο Αϊλουίν, η στρατιωτική αστυνομία πραγματοποίησε ένα χτύπημα στο Πατριωτικό Μέτωπο, κατά το οποίο συνελήφθησαν ο Πέντρο και ο Πατρίτσιο. Στις φυλακές υπέστησαν απάνθρωπα βασανιστήρια. Ο Πατρίτσιο παρέμεινε στη φυλακή, παρά το γεγονός ότι ένα πολιτικό δικαστήριο τον αθώωσε από την κατηγορία της συμμετοχής σε παράνομη ένοπλη οργάνωση.
Στις 10 Οκτωβρίου 1992 επιχείρησαν να αποδράσουν τα δυο αδέλφια μαζί με έξι συντρόφους τους. Η απόπειρα κατέληξε σε τραγωδία. Η αστυνομία τους ανακάλυψε και άρχισε να τους πυροβολεί. Ο Πέντρο και τρεις άλλοι σκοτώθηκαν επιτόπου. Ο Πατρίτσιο τραυματίστηκε βαριά. Τον θεώρησαν κι αυτόν πεθαμένο. Τον σκέπασαν πρόχειρα με μια κουβέρτα. Μόνο χάρη στην παρατηρητικότητα κάποιων πολιτών διαπιστώθηκε ότι ζει. Και ασφαλώς η τύχη του στα χέρια των βασανιστών του θα ήταν σκοτεινή, αν δεν αποφάσιζε αμέσως η Διεθνής Αμνηστία να ξεκινήσει μια καμπάνια για τη σωτηρία του.
Τρία χρόνια έμεινε ο Πατρίτσιο προφυλακισμένος, μέχρι την καταδίκη του από στρατοδικείο το 1995 σε 10χρονη φυλάκιση. Η κατηγορία εναντίον του ήταν ότι κατά τη σύλληψή του το 1991 πυροβόλησε και σκότωσε έναν αστυνομικό, αλλά ποτέ δεν αποδείχθηκε αυτό το γεγονός. Ο ίδιος το αρνείται και οι εργαστηριακές έρευνες υπήρξαν αρνητικές. Στις 30 Σεπτεμβρίου 1996 ο Πατρίτσιο συμμετείχε σε μια από τις πιο εντυπωσιακές αποδράσεις στην πολιτική ιστορία της χώρας. Με ελικόπτερο κατάφεραν οι σύντροφοί του του Πατριωτικού Μετώπου να τον βγάλουν -μαζί με δυο άλλους φυλακισμένους- από τις φυλακές υψίστης ασφαλείας του Σαντιάγο.

Το σκάνδαλο

Στα μέσα Ιουλίου του 1997 ο Πατρίτσιο Ορτίς ταξίδεψε στην Ελβετία και ζήτησε πολιτικό άσυλο. Δήλωσε στις αρχές την πραγματική του ταυτότητα και τη διεύθυνση της αδελφής του στη Ζυρίχη που τον φιλοξενούσε. Οπως αποδείχθηκε, οι ελβετικές αρχές, μόλις έλαβαν την αίτηση παροχής ασύλου, έσπευσαν να ειδοποιήσουν τις χιλιανές αρχές. Και ενώ υποτίθεται ότι εξέταζαν την αίτηση, στην πραγματικότητα οργάνωναν τη δίωξη του φυγάδα. Στις 12 Σεπτεμβρίου η αστυνομία της Ζυρίχης πραγματοποίησε έφοδο στο σπίτι της οικογένειας Ορτίς και τον συνέλαβε. Μια βδομάδα αργότερα αποκαλυπτόταν η συμπαιγνία των διωκτικών αρχών Χιλής και Ελβετίας. Η Ελβετίδα ομοσπονδιακή εισαγγελέας Κάρλα ντελ Πόντε δήλωνε στην ακροδεξιά εφημερίδα "La Tercera" του Σαντιάγο ότι δεν υπάρχει καμιά περίπτωση να παραχωρηθεί άσυλο "σε έναν τρομοκράτη" και ότι ο Ορτίς είναι εγκληματίας. Ολα αυτά, πριν ακόμα συγκληθεί το συμβούλιο που εξετάζει τις υποθέσεις παροχής ασύλου.
Πρόκειται για πραγματικό δικαστικό σκάνδαλο. Η ανοιχτή συνεργασία των ελβετικών αρχών με τη χιλιανή στρατιωτική δικαιοσύνη έρχεται σε σύγκρουση με το νόμο περί ασύλου. Σύμφωνα με το ελβετικό δίκαιο, αλλά και σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, η έκδοση του Ορτίς απαγορεύεται απολύτως: Το στρατοδικείο που καταδίκασε τον Ορτίς δεν ήταν ανεξάρτητο. Η διαδικασία της δίκης δεν ήταν δημόσια. Ο Πατρίτσιο δεν είχε το δικαίωμα να συμμετέχει στη δίκη του. Κατά την ανάκρισή του ο κατηγορούμενος υποβλήθηκε σε συνεχή βασανιστήρια.

Βασανισμοί

Είναι δεδομένο ότι η ενδεχόμενη έκδοσή του θα οδηγήσει σε νέα βασανιστήρια. Οι χιλιανές αρχές καταζητούν ακόμα τα στελέχη του Μετώπου που απέδρασαν μαζί με τον Πατρίτσιο. Ακόμα και η Παγκόσμια Οργάνωση κατά των Βασανιστηρίων (OMCT) έχει τοποθετηθεί κατά της έκδοσης του Ορτίς στις 17 Δεκεμβρίου 1997. Σε επιστολή του προς τις ελβετικές αρχές ο πρόεδρος της οργάνωσης Ερικ Σότας εκφράζει το βαθύ του σκεπτικισμό για την τύχη που θα έχει ο Ορτίς στη Χιλή. Διατυπώνει το φόβο του ότι ο Ορτίς θα υποστεί σκληρά βασανιστήρια και υποστηρίζει ότι οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν έχουν καμιά εγγύηση ότι σταμάτησαν τα βασανιστήρια.
Οι φόβοι είναι πραγματικοί. Στη Χιλή της μετά-πινοτσετικής "δημοκρατίας" τα βασανιστήρια δεν είναι καθόλου παρελθόν. Ακόμα και η έκθεση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ (Ιανουάριος 1998) αναφέρεται σε κρούσματα βασανισμού και αστυνομικής αγριότητας στην "προστατευόμενη" λατινοαμερικάνικη χώρα. Η Ενωση Συγγενών πολιτικών κρατουμένων έχουν καταγράψει 75 πρόσφατες περιπτώσεις βασανισμού στις φυλακές της Χιλής. Ανάμεσά τους αναφέρονται βιασμοί, στέρηση τροφής και ενδυμασίας, ηλεκτροσόκ, ξυλοδαρμοί, απαγχονισμοί, πνιγμοί, πρόκληση εγκαυμάτων, και ψυχολογική βία (εικονικές εκτελέσεις, ρωσική ρουλέτα, παρακολούθηση βασανιστηρίων συντρόφων).
Τον περασμένο Απρίλιο οι γυναίκες των 100 περίπου πολιτικών κρατουμένων στη Χιλή ξεκίνησαν απεργία πείνας ζητώντας την απελευθέρωση των αντρών τους. Στα αιτήματά τους ζητούν να παύσει η χρήση απάνθρωπων μέσων κατά των κρατουμένων, και συμπαραστέκονται στο αίτημα του Πατρίτσιο Ορτίς να απελευθερωθεί στην Ελβετία.
Η επιτροπή αλληλεγγύης στον Ορτίς δέχεται μηνύματα συμπαράστασης στη θυρίδα Postfach 8721, CH-8036 Zurich.
 

Μετά τη σύλληψή μου και τη φυλάκισή μου στην Ελβετία, διαπίστωσα γρήγορα ότι κάθε φυλακή, σε κάθε σημείο της γήινης σφαίρας είναι παρόμοια, τόσο σε δομικό όσο και σε λειτουργικό επίπεδο.
Σήμερα ζούμε τη διαδικασία ιστορικής υπέρβασης ενός κατασταλτικού συστήματος που βασιζόταν στη σωματική τιμωρία, και περνάμε σε κατασταλτικές μεθόδους που στηρίζονται κυρίως στην επιτήρηση και τον έλεγχο. Η προσωπική μου εμπειρία από τη φυλακή στο Κλότεν, εδώ και τόσους μήνες, επιβεβαιώνει αυτή τη θέση. Το καθεστώς κράτησης υποχρεώνει τον φυλακισμένο σε μια μερική απομόνωση από το άμεσο κοινωνικό του περίγυρο εντός της φυλακής και σε απόλυτη απομόνωση από τον κοινωνικό του περίγυρο πέρα από τους τοίχους της φυλακής.
Αυτή η πρακτική είναι ορατή τις 23 ώρες που περνά ο κρατούμενος καθημερινά κλεισμένος στο κελί του. Επιτρέπεται μόνο μια ώρα την ημέρα "περίπατος". Είναι λοιπόν κανείς υποχρεωμένος να αναπτύσσει τη δημιουργικότητά του, ώστε να ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες του κάτω από τις κλειστοφοβικές συνθήκες της απομόνωσης, σε ένα κελί 12 τετραγωνικών μέτρων. Να προσθέσω ότι κάποια κελιά έχουν δυο υπόδικους μέσα, έτσι ώστε για κάθε κρατούμενο αναλογεί επιφάνεια 6 τετραγωνικών. Απ' αυτή πρέπει να αφαιρεθεί και ο χώρος που πιάνει το κρεβάτι, ένα μικρό τραπέζι, μια ντουλάπα, και φυσικά η λεκάνη και ο νιπτήρας. Ολα αυτά ελαχιστοποιούν το χώρο που διαθέτουν οι κρατούμενοι για να κινούνται.
Για τη μια ώρα "περίπατο" διατίθεται ένας χώρος μήκους 17 μέτρων και πλάτους 10. (...) Το σχήμα της κατανομής του χώρου και του χρόνου είναι η βάση για την εισαγωγή στη μικροφυσική της κυριαρχίας. Η τεχνολογία του ελέγχου είναι προσανατολισμένη στη βελτιστοποίηση της διαδικασίας αποπροσωποποίησης. Ο φυλακισμένος υπόκειται σε μια σειρά τυποποιημένων συμπεριφορών που υπονομεύουν την ανθρώπινη υπόσταση. Η καθημερινή ζωή υποβάλλεται σε απόλυτο έλεγχο. Η διαδικασία ελέγχου ξεκινά από τα πιο απλά ζητήματα, όπως η παράδοση του φαγητού (πρωινό στις 6.30, γεύμα στις 11.30, δείπνο στις 16.30) μέσα από ένα μικρό άνοιγμα της πόρτας του κελιού. Με τον ίδιο τρόπο ελέγχεται και η προσωπική υγιεινή του κρατούμενου. Δυο φορές τη βδομάδα έχουμε 5 λεπτά καιρό για ένα ντους. Δυο φορές τη βδομάδα ελέγχεται η καθαριότητα του κελιού και μια φορά πλένονται τα ρούχα. Τα σεντόνια αλλάζουν κάθε 14 μέρες, οι πετσέτες κάθε βδομάδα. Κάθε επιπλέον αίτημα πρέπει να υποβάλλεται εγγράφως.
Η αλληλογραφία μου υποβάλλεται σε ένα αυστηρό έλεγχο. Τα κείμενα που στέλνω προς τον Τύπο διοχετεύονται από την αστυνομία της Ζυρίχης προς τη Βέρνη και από εκεί επιστρέφουν στη Ζυρίχη, πριν σταλούν στους τελικούς αποδέκτες. Και φυσικά ορισμένα αποσπάσματα που δεν τους αρέσουν σβήνονται από τους ειδικούς λογοκριτές. Είναι εντυπωσιακή η ομοιότητα των αρχών της Ελβετίας με εκείνες της Χιλής.
Ενας από τους σημαντικότερους μηχανισμούς ελέγχου και επιτήρησης είναι το σύστημα των επισκέψεων, το οποίο αποσκοπεί στην απομόνωση του κρατούμενου και την καταστροφή της επικοινωνίας με τους οικείους του. (...)
Οι μηχανισμοί αυτοί μπορούν να "μεταφερθούν" και στο επίπεδο της κοινωνίας, πέρα από τη φυλακή. Οι λατινοαμερικάνικες κοινωνίες μας παρέχουν άφθονα σχετικά παραδείγματα.
Με την ευκαιρία αυτή, στέλνω τους θερμότερους χαιρετισμούς μου στους ανθρώπους που έδειξαν έμπρακτα τη συμπαράστασή τους στην υπόθεσή μου.
Ο αδελφός σας σε αδύνατους αγώνες και όνειρα (γιατί από τους άλλους γνωρίζουμε ήδη πάρα πολλά)

Βενσερέμος

Πατρίτσιο Ορτίς Μοντενέγκρο
(Αποσπάσματα από επιστολή που εξασφαλίσαμε χάρη στην Επιτροπή Αλληλεγγύης)

(Ελευθεροτυπία, 13/6/1998)

www.iospress.gr