Η αναγγελία του Ολοκαυτώματος

"Να μη ξεχάσουμε. Εκδήλωση στη μνήμη του Ολοκαυτώματος"
           
("Αυγή", 28/4/98)

Ημέρες μνήμης του Ολοκαυτώματος, και τα ερωτήματα επανέρχονται στη σημερινή συγκυρία πιεστικότερα από ποτέ: Ποιοι υπήρξαν οι κατά τόπους μηχανισμοί που επέτρεψαν -αν δεν διευκόλυναν- την πραγματοποίηση του ναζιστικού σχεδίου εξόντωσης των Εβραίων; Και, κυρίως, πώς συγκροτήθηκε και πώς εκφράστηκε σε κάθε χώρα ο αντισημιτισμός, η αρχέτυπη αυτή μορφή απόρριψης του "άλλου" που τόσα έχει να μας διδάξει για τις τρέχουσες εκδοχές του ρατσισμού και την πρόσφατη άνθησή τους;
Ημέρες μνήμης, λοιπόν, με άλλα λόγια ημέρες ιστορίας. Τα ντοκουμέντα που παρουσιάζουμε σήμερα σχετίζονται με την ιστορία του ελληνικού εβραϊσμού και έρχονται να φωτίσουν μία σημαντική στιγμή της προπολεμικής Θεσσαλονίκης. Βρισκόμαστε στις αρχές του 1933 και οι Εβραίοι σε όλον τον κόσμο προσπαθούν να βρουν τρόπους για να αντιταχθούν στους διωγμούς των ομοθρήσκων τους στη Γερμανία. Τα έγγραφα που δημοσιεύουμε στη συνέχεια αποκαλύπτουν την αντίδραση του ελληνικού κράτους στις απόπειρες των Εβραίων της Θεσσαλονίκης να διαμαρτυρηθούν για τα πρώτα ναζιστικά "φυλετικά μέτρα" στη Γερμανία και απηχούν το κλίμα που είχε ήδη δημιουργηθεί στη Μακεδονία από τη βίαιη αντισημιτική δράση των εθνικιστικών φασιστικών ομάδων. Τα έγγραφα διασώζονται στο αρχείο του Φίλιππου Δραγούμη, τότε Γενικού Διοικητή Μακεδονίας, το οποίο φυλάσσεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη (αρχείο Φ. Δραγούμη, φάκελοι 36.5 και 38.2). Αναφέρονται σε γεγονότα που συνέβησαν από τις 31 Μαρτίου έως τις 4 Απριλίου. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 7 Απριλίου, άρχιζε η ψήφιση των αντισημιτικών νόμων στη Γερμανία.

Ισες αποστάσεις

Το πρώτο έγγραφο είναι ένα επείγον τηλεγράφημα που αποστέλλει προς τον Γενικό Διοικητή ο πρεσβευτής Ι. Πολίτης από το Βερολίνο (31/3/1933): "Εφημερίδες δημοσιεύουσι είδησιν τηλεγραφικής ενώσεως καθ' ην Ισραηλίται Θεσσαλονίκης απεφάσισαν αποκλεισμόν Γερμανικών εμπορευμάτων και άλλας εκδηλώσεις κατά Γερμανίας. Νομίζω απαραίτητον προληφθή και ελαχίστη πραγματοποίησις αποφάσεων τούτων αίτινες θα είχαν εντελώς αντίθετον αποτέλεσμα του επιδιωκομένου. Ελληνες Ισραηλίται δέον εννοήσωσι ότι μόνοι μέλλοντες ζημιωθώσι είναι πρώτον ομογενείς των Γερμανοί οίτινες ενταύθα καθίστανται υπεύθυνοι ενεργειών εξωτερικού και υφίστανται εκάστοτε δριμυτέραν την εκδήλωσιν της φυλετικής αντιπαθείας. Δεύτερον Ελλάς ήτις εκτίθεται ασφαλώς εις αντίποινα και ης εμπορικόν ισοζύγιον προς Γερμανίαν παρουσιάζει ενεργητικόν υπόλοιπον 86 εκατομμυρίων μάρκων. Παρακαλώ Υ.Ε. ευαρεστηθήτε μοι τηλεγραφήσητε υμετέρας απόψεις ίνα προσαρμόζω ενταύθα συνομιλίας μου. Σημειώσατε ότι ενδεχομένη παρέμβασις Κυβερνήσεως προς αποτροπήν αντιγερμανικών παρ' ημίν εκδηλώσεων ήθελε διευκολύνη την μέχρι τούδε αποτελεσματικήν προσπάθειάν μας προς προστασίαν Ισραηλιτών υπηκόων μας και Ισραηλιτών αμίσθων προξένων."
Δεν γνωρίζουμε την απάντηση του Φίλιππου Δραγούμη στο συγκεκριμένο αίτημα, διαθέτουμε ωστόσο την τελική του απόφαση για τις αντιναζιστικές κινητοποιήσεις που προγραμματίζονταν από τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης: "Παρακαλώ απαγορευθή αυστηρώς πάσα αντισραηλιτική ή φιλοχιτλερική συγκέντρωσις ή διαδήλωσις Γεωργικών ή άλλων οργανισμών εξίου προς πάσαν αντιγερμανική Ισραηλιτών. Επιτρέπεται μόνον υποβολή Κυβερνήσει διαμαρτυριών καθ' έκαστα σωματείων Ισραηλιτών ή μη. Καλόν φρουρηθή Γερμανικόν Προξενείον."
Κρατώντας πολιτική ίσων αποστάσεων, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσιζε έτσι να απαγορεύσει ρητά το συλλαλητήριο που διοργάνωναν οι ισραηλιτικές οργανώσεις της Θεσσαλονίκης, αναγκάζοντάς τις να περιοριστούν σε δεήσεις υπέρ των διωκόμενων γερμανών Εβραίων: "Η οδύνη του ελληνικού εβραϊσμού για τα γεγονότα της Γερμανίας", τιτλοφορείται το σχετικό άρθρο της γαλλόφωνης εβραϊκής εφημερίδας "Le Progres" στις 3 Απριλίου 1933. Στο δημοσίευμα αναφέρεται ότι, ύστερα από την απαγόρευση της συγκέντρωσης, το ραβινικό συμβούλιο καλεί τους Ισραηλίτες να παραστούν στις ειδικές προσευχές που θα διεξαχθούν την ίδια εκείνη ημέρα στις συναγωγές της πόλης "για να σταματήσουν οι διώξεις των αδελφών μας στη Γερμανία". Ταυτόχρονα ανακοινώνεται ότι στις 6 το απόγευμα θα κλείσουν όλα τα εβραϊκά μαγαζιά της πόλης για να διευκολύνουν τον κόσμο να συμμετάσχει στις δεήσεις.

"Συστάσεις"

Τα δημοσιεύματα της επομένης είναι αντιφατικά. Συμφωνούν ότι τα εβραϊκά καταστήματα έκλεισαν και ότι η προσέλευση του κόσμου στις συναγωγές ήταν μεγάλη, διαφωνούν ωστόσο ως προς τη θέση των ελληνικών αρχών σχετικά με το κλείσιμο των καταστημάτων. Κατά την "Le Progres" (4/4/1933), με εντολή του γενικού γραμματέα της Γενικής Διοίκησης Λεοντίδη, ο αστυνομικός διευθυντής Θεσσαλονίκης Γκισερλής προέβη σε "σύσταση" προς τον πρόεδρο του κοινοτικού συμβουλίου της Ισραηλιτικής Κοινότητας, εξηγώντας του ότι θα ήταν καλό να μην κλείσουν τα καταστήματα. Η επιθυμία των αρχών μεταφέρθηκε στα μέλη του κοινοτικού συμβουλίου, τα οποία με τη σειρά τους δεσμεύτηκαν να την κοινοποιήσουν στους εμπόρους. Αποτέλεσμα ήταν να προκληθούν επεισόδια, όταν ο κόσμος που κατευθυνόταν στις συναγωγές το ίδιο απόγευμα διαπίστωσε ότι ένα ή δύο καταστήματα παρέμεναν ανοιχτά. Διαφορετική εκδοχή υιοθετεί για τα γεγονότα το "Φως" (4/4/1933). Σύμφωνα με τις δικές του πληροφορίες, ο αστυνομικός διευθυντής Γκισερλής κάλεσε στο γραφείο του το προεδρείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας, από το οποίο έλαβε τη διαβεβαίωση ότι θα γίνουν σεβαστές οι αποφάσεις της κυβέρνησης (δηλαδή η απαγόρευση του συλλαλητηρίου), καθώς η ιδέα της διαδήλωσης ανήκε στις ισραηλιτικές οργανώσεις και όχι στην κοινότητα. Από την πλευρά του, ο αστυνομικός διευθυντής θεώρησε ότι δεν μπορεί νσ επέμβει στο θέμα των δεήσεων ή του κλεισίματος των καταστημάτων. Οταν, μάλιστα, ο κόσμος έδειξε απειλητικές διαθέσεις προς τρεις καταστηματάρχες που είχαν αφήσει ανοιχτά τα εμπορικά τους, ο υπεύθυνος υπομοίραρχος τους συμβούλευσε να τα κλείσουν αμέσως.
Ανεξάρτητα από τη στάση των αρχών σχετικά με το κλείσιμο των μαγαζιών, τα ρεπορτάζ συμπίπτουν ως προς την έντονη παρουσία της έφιππης χωροφυλακής στην αγορά της Θεσσαλονίκης και έξω από τις συναγωγές. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ακόμη η πληροφορία που δημοσιεύει το "Φως", σύμφωνα με την οποία την ώρα της εβραϊκής διαμαρτυρίας "ήρχισαν κινούμενοι εθνικισταί" που ετοίμαζαν ένα παράλληλο συλλαλητήριο. Κατά την "Le Progres", το ίδιο βράδυ άγνωστοι έσπασαν τζάμια της συναγωγής των Μοναστηριωτών και έβαψαν στην πρόσοψή της αγκυλωτό σταυρό και τα αρχικά της οργάνωσης "Εθνική Ενωσις Ελλάς" (ΕΕΕ).
Να θυμίσουμε στο σημείο αυτό ότι η κυβερνητική απαγόρευση ερχόταν σε μία περίοδο, κατά την οποία είχαν πυκνώσει επικίνδυνα τα αντισημιτικά κρούσματα από τη δράση των εθνικιστικών οργανώσεων, και κυρίως της ΕΕΕ, κατά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και άλλων μακεδονικών πόλεων. Είχαν περάσει ήδη δύο χρόνια από τον εμπρησμό της εβραϊκής συνοικίας Κάμπελ, και οι αυτουργοί της συνέχιζαν ανενόχλητοι να προκαλούν με επιθέσεις κατά συναγωγών και ατόμων, δημιουργώντας ένα ασφυκτικό κλίμα που εξώθησε τότε αρκετούς Εβραίους να μεταναστεύσουν στη Γαλλία και στην Παλαιστίνη. Στο ίδιο διάστημα, η "Μακεδονία" με την εμπρηστική αρθρογραφία του Νίκου Φαρδή προσέφερε τη θεωρητική κάλυψη του αντισημιτισμού, καταγγέλλοντας τους Εβραίους ως συνωμότες και πράκτορες της Μόσχας. (Για την περίοδο, βλ. τη μελέτη του Bernard Pierron, "Juifs et Chretiens de la Grece Moderne. Histoire des relations intercommunautaires de 1821 a 1945", L' Harmattan, Παρίσι 1996, σ. 208-213).

Ευχαριστίες

Να επιστρέψουμε, όμως, στα γεγονότα του Απριλίου 1933. Την ίδια στιγμή που οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης συγκεντρώνονταν στις συναγωγές -αφού τους είχε απαγορευθεί ο δρόμος-, ο Γερμανός πρόξενος της πόλης επισκεπτόταν τον γενικό γραμματέα Λεοντίδη για να εκφράσει τις ευχαριστίες του προς την ελληνική κυβέρνηση, "διότι αύτη εξ ιδίας όλως πρωτοβουλίας απηγόρευσε το ισραηλιτικόν συλλαλητήριον. Ο Γερμανός πρόξενος προσέθεσεν ότι τούτο επροξένησε λίαν ευχάριστον εντύπωσιν εις την Γερμανίαν και ο ίδιος είναι συγκεκινημένος εκ της φιλικωτάτης ταύτης στάσεως της ελληνικής κυβερνήσεως" ("Το Φως", 4/4).
Δεν είναι η μόνη φορά που οι ναζί θα αισθανθούν υποχρεωμένοι να ευχαριστήσουν τις συνεργάσιμες ελληνικές αρχές. Στις 5 Νοεμβρίου 1933, ο Γενικός Διοικητής Δραγούμης δέχεται επιστολή που του απευθύνει η τοπική οργάνωση Θεσσαλονίκης του γερμανικού ναζιστικού κόμματος. Την παραθέτουμε σε μετάφραση: "Εκ μέρους της τοπικής οργανώσεως Θεσσαλονίκης του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP), επιτρέψτε μου, κύριε Υπουργέ, να σας ευχαριστήσω για τα μέτρα ασφαλείας που λάβατε κατά τον εορτασμό της μνήμης των νεκρών μας. Με την ευκαιρία, λαμβάνω το θάρρος να σας αποστείλω δύο βιβλία για την 'ένοπλη εξέγερση', τα οποία περιλαμβάνουν αποκαλύψεις για την μέχρι τελευταίας λεπτομερείας σχεδιαζομένη μπολσεβικική ανατροπή εις την γερμανική μας πατρίδα. Δεχθείτε, κύριε Υπουργέ, την έκφρασιν της βαθυτάτης εκτιμήσεώς μας. Με γερμανικό χαιρετισμό, ο επικεφαλής της τοπικής οργανώσεως Ε. Κλάιμπερ."

(Ελευθεροτυπία, 2/5/1998)

www.iospress.gr