Το μυστικό του "μυστικού" αρχείου
 


"Το μυστικό αρχείο της Φανής Σημίτη που δεν εμπιστεύτηκε στο γιο της, αύριο στο Νέμεσις"
       
("Ελεύθερος Τύπος" 26/1/1998)

Ελεος πια με την πολιτική χρήση των αρχείων. Από πολύτιμα τεκμήρια ιστορίας τείνουν να μετατραπούν σε πηγή από την οποία το μοναδικό στοιχείο που ενδιαφερόμαστε σήμερα να αντλήσουμε είναι μερικά αφελή -και συνήθως λανθασμένα- συμπεράσματα για τις επιλογές των κατόχων τους. Ο λόγος για το αρχείο της Φανής Σημίτη, που ήρθε αυτές τις ημέρες στην επικαιρότητα όχι για να φωτίσει την πλούσια ιστορική διαδρομή μιας δραστήριας γυναίκας, αλλά για να πλήξει τη δημόσια εικόνα του γιου της, που έγινε στο μεταξύ πρωθυπουργός.
Ας δούμε πώς εμφανίστηκε στον Τύπο η εξαιρετικά χαρακτηριστική αυτή υπόθεση. Στις 26 του περασμένου Ιανουαρίου, ο "Ελεύθερος Τύπος", κάτω από τον τίτλο "Πολιτικό χάσμα με τη μητέρα του", προανήγγειλε ότι, την επομένη, το περιοδικό "Νέμεσις" της Λιάνας Κανέλλη θα αποκάλυπτε ότι "η Φανή Σημίτη διαφοροποιήθηκε πολιτικά από το γιο της λίγο πριν το θάνατό της, το 1979, οπότε αποφάσισε να παραδώσει το πολιτικό της αρχείο στην Αλέκα Παπαρήγα, μη εμπιστευόμενη τα κείμενα, τις θέσεις, τις φωτογραφίες, τις καταστάσεις εράνων, τα βιβλία, το έργο μιας ζωής στον πολιτικό γιο της".
Το "Νέμεσις" (τ. 24) βγήκε πράγματι την επομένη, προβάλλοντας το θέμα στο εξώφυλλο ("Το αρχείο της Φ. Σημίτη. Ντοκουμέντο"). Στην πραγματικότητα, το "ντοκουμέντο" δεν είναι τίποτε άλλο από τη νεκρολογία που είχε συντάξει η Ελένη Ξένου, στέλεχος της Ομοσπονδίας Γυναικών Ελλάδας (ΟΓΕ), την εποχή που πέθανε η Φανή Σημίτη, κείμενο που δημοσιεύτηκε τότε στο περιοδικό της οργάνωσης "Σύγχρονη Γυναίκα" (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1979). Ο αποχαιρετισμός αυτός στην "Αγωνίστρια που έφυγε" συνοδεύεται από δύο ιστορικές φωτογραφίες, ένα ελλιπές χρονολόγιο και δύο (2) παραγράφους από κείμενα της Σημίτη ως εικονογράφηση.
Αν το δημοσίευμα τέλειωνε εδώ, θα βρισκόμασταν απλώς μπροστά σε ένα τυπικό δείγμα δημοσιογραφικής υπερβολής. Το αφιέρωμα, ωστόσο, εισάγεται με ένα σύντομο κείμενο της Λιάνας Κανέλλη με τον εύγλωττο τίτλο "Από ρόδο βγαίνει αγκάθι", στο οποίο η επιλογή της Φανής Σημίτη να παραδώσει το προσωπικό της αρχείο στο ΚΚΕ ή στην ΟΓΕ (όπως της υπέδειξε, κατά τα λεγόμενα της κυρίας Κανέλλη, η Αλέκα Παπαρήγα) εμφανίζεται περίπου ως μεταθανάτια αποκήρυξη του γιου της. Το "ρόδο" (η μητέρα) εμφανίζεται έτσι να προβλέπει ότι το "αγκάθι" (ο γιος) έμελλε να πολιτευθεί στο μέλλον κατά των γυναικείων συμφερόντων, στα οποία η ίδια αφιέρωσε όλη της τη ζωή. "Εκτός και αν η πρωθυπουργική θητεία του κ. Σημίτη μπορεί να πείσει έστω και τον αφελέστερο ότι νοιάζεται για τη θέση της γυναίκας σήμερα, σε μια κοινωνία και μια πολιτική επιλογή όπου το κόστος το καταβάλλουν κυρίως οι γυναίκες, μάνες, άνεργες, εργαζόμενες και πολύτεκνες, γριές και εξαγριωμένες, που θα πρέπει να τρέφονται με 'δείκτες' στο δρόμο για το Μάαστριχτ", εξηγεί γλαφυρά η Λιάνα Κανέλλη. Στη συνέχεια, αναφέρεται στο "διαβόητο ευχαριστώ τους Αμερικανούς" και στο "νωπό αίμα των παλικαριών των Ιμίων", στις "επιδόσεις" δηλαδή του πρωθυπουργού που υποθέτει ότι, κατά πάσα πιθανότητα, οφείλονται στο γεγονός ότι "η σκιά της μάνας είχε πια θαμπώσει σαν φάρος στο Αιγαίο που τ' αφήνεις μακριά".

Το "μυστικό αρχείο"

Να μας επιτρέψουν τόσο το "Νέμεσις" όσο και ο "Ελεύθερος Τύπος" να αμφισβητήσουμε το αιφνίδιο ενδιαφέρον τους για τις μεταπελευθερωτικές γυναικείες οργανώσεις της Αριστεράς και τις γυναίκες που δραστηριοποιήθηκαν στο πλαίσιό τους. Γιατί το αρχείο της Φανής Σημίτη σε αυτές αναφέρεται και μόνο για την ιστορία τους έχει να μαρτυρήσει. Από εκεί και πέρα, η αυτονόητη κίνησή της να παραδώσει τα χαρτιά της σε αποδέκτη της επιλογής της δεν είναι δυνατό να γίνεται αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης, ύστερα από είκοσι σχεδόν χρόνια. Πολύ φοβούμαστε ότι ορισμένοι από αυτούς που σήμερα εμφανίζονται να τιμούν τη μνήμη της Φανής Σημίτη δεν θα ήξεραν ούτε το όνομά της, αν δεν τύχαινε ο γιος της να γίνει κάποια στιγμή πρωθυπουργός. Θα αγνοήσουμε τα περί "μυστικού αρχείου" που αναφέρει ο "Ελεύθερος Τύπος", στην προσπάθειά του να δώσει μια σκανδαλιστική χροιά στην όλη υπόθεση, και θα σταθούμε για λίγο στην ουσία της υπόθεσης.
Τι ακριβώς υπαινίσσονται εκείνοι που θεωρούν απαράδεκτο ή, εν πάση περιπτώσει, αξιοπερίεργο να έχει μια μάνα διαφορετική πολιτική ένταξη από το γιο της; Σε τι διασαλεύεται η ισορροπία του κόσμου, όταν τα μέλη μιας οικογένειας πολιτεύονται διαφορετικά; Πίσω από τα όψιμα εγκώμια για τη Φανή Σημίτη μπορεί κανείς εύκολα να διαγνώσει τη σαφή υποτίμηση της πολιτικής αυτονομίας των γυναικών που, κατά την έμμεση πλην σαφέστατη γνώμη ορισμένων, θα όφειλαν να ακολουθούν τις πολιτικές προτιμήσεις των αρσενικών μελών της οικογένειάς τους. Η πραγματικότητα, ωστόσο, αποδεικνύεται συχνά λιγότερο "αρμονική" από ό,τι θα επιθυμούσαν όσοι θεωρούν ότι η ενότητα μιας οικογένειας επικυρώνεται την ημέρα των εκλογών. Ευτυχώς.

Η πολιτική χρήση της ιστορίας


Από εκεί και πέρα, είναι ίσως περιττό να σημειώσουμε ότι, έτσι όπως εξελίχθηκε, η συζήτηση για το αρχείο της Φανής Σημίτη δεν προάγει στο παραμικρό την ιστορική μας γνώση για τη δράση των γυναικών στην ταραγμένη μεταπολεμική Ελλάδα. Κι αν το γεγονός δεν θεωρήθηκε άξιο σχολιασμού, είναι γιατί από την εποχή της Χαλυβουργικής εθιστήκαμε σταδιακά σε μια στρεβλή εικόνα για το τι είναι και σε τι χρησιμεύει ένα αρχείο. Αρκεί να θυμηθούμε τις διαμάχες για το αρχείο Παπανδρέου, τις μυθιστορηματικές εκδοτικές περιπέτειες του αρχείου Βελουχιώτη, αλλά και την ιδέα να ονομαστούν "Αρχείο" τα "Απαντα" Καραμανλή. Είναι προφανές ότι η σημασία ενός αρχείου εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις εξωιστορικές του χρήσεις.
Και για να επανέλθουμε στο αρχείο της Φανής Σημίτη: Ζητήσαμε ένα σχόλιο από τη γενική γραμματέα του ΚΚΕ Αλέκα Παπαρήγα, αλλά εκείνη προτίμησε να μην εκφράσει την άποψή της για μια υπόθεση, στην οποία η κυρία Κανέλλη την ενέπλεξε προσωπικά. Δεν στάθηκε επίσης δυνατό να έχουμε τη θέση της ΟΓΕ για τους τρόπους με τους οποίους σκέπτεται να αξιοποιήσει το αρχείο που βρίσκεται στα χέρια της. Το θέμα πρέπει μάλλον να θεωρείται λήξαν.

 

 

Η δύναμη των γυναικών

Στα πρώτα μετακατοχικά χρόνια, η Φανή Σημίτη συμμετείχε δραστήρια στην Πανελλήνια Οργάνωση Γυναικών (ΠΕΓ), η οποία ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1946 και υπήρξε η σημαντικότερη αριστερή γυναικεία οργάνωση της εποχής. Τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου, η ΠΕΓ συμμετείχε στο Συνέδριο Γυναικών στο Παρίσι, στο οποίο αποφασίστηκε η δημιουργία της Παγκόσμιας Δημοκρατικής Ομοσπονδίας Γυναικών. Σύμφωνα με πληροφορία που οφείλουμε στον Roger Milliex, η ελληνική αντιπροσωπεία αντιμετώπισε δυσκολίες να πάρει άδεια εξόδου από τη χώρα και έφτασε "κατόπιν εορτής" στο συνέδριο, με αποτέλεσμα η μοναδική Ελληνίδα ομιλήτρια να είναι η Τατιάνα Γκρίτση-Μιλλιέξ, που βρισκόταν ήδη εκεί. Το απόσπασμα που ακολουθεί προέρχεται από κείμενο της Φανής Σημίτη για το κρίσιμο αυτό μεταπολεμικό γυναικείο συνέδριο, το οποίο δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού της ΠΕΓ "Ελληνίδες" (1 Μαρτίου 1946):

"Η Ομοσπονδία θ' αγωνισθεί για τη μάνα. Ποια φροντίδα πάρθηκε για τη γυναίκα, χώρια από λίγες εξαιρέσεις σε κράτη του Βορρά, σαν βρίσκεται στο στάδιο της δημιουργίας της ανθρώπινης ύπαρξης; Πόσες γυναίκες, παντρεμένες ή και αστεφάνωτες, σκλαβωμένες από κοινωνικούς και οικονομικούς νόμους, δε δέρνονται από αβάσταχτο φόβο στο πρώτο σκίρτημα της αναγέννησης της σάρκας τους;
Να προστατευθεί η μάνα, να της ανοιχτεί πλατιά η αγκαλιά της κοινωνίας, ν' ανακουφισθεί από την πολύμοχθη δουλειά της, ν' αφαιρεθεί απ' αυτήν η αιώνια ανησυχία για το αύριο του παιδιού της, για να μπορέσει ν' αντικρίζει με χαρά τον ερχομό του. Ποιος άλλος θα φροντίσει για τούτη, από τη γυναίκα που νιώθει τον πόνο της;
Η Ομοσπονδία θ' αγωνισθεί για να γίνει η γυναίκα συντελεστής δημιουργικός και να βρει τη θέση της ανάμεσα στην κοινωνία, αποκτώντας ίσα δικαιώματα με τον άντρα μπροστά στους κοινωνικούς, οικονομικούς και πολιτικούς νόμους.
Συνήθως θεσμοί, παραδόσεις, οικονομικές συνθήκες, γενική σύγχυση στις ιδέες έχουν γι' αποτέλεσμα σε πολλές χώρες, κι ιδιαίτερα στην Ελλάδα, να κρατιέται ακόμα μακριά η γυναίκα από κάθε ανασυγκρότηση, από κάθε ανοικοδόμηση της χώρας της. Είναι καθήκον όλων μας ν' αναθεωρήσουμε τις αξίες μας, τις αρχές μας, σύμφωνα με την πρόοδο, σύμφωνα με τις ζωτικές ανάγκες της κοινωνίας. Μια τεχνική επανάσταση μέσα σε λίγα χρόνια ανάτρεψε τους όρους της ζωής. Πώς είναι λοιπόν δυνατόν να σκεπτόμαστε και να ενεργούμε όπως εδώ και χρόνια; Η κληρονομιά του τρόπου της σκέψης που δεχόμαστε δίχως συζήτηση δημιουργεί τις προκαταλήψεις εκείνες που στενεύουνε και ζαρώνουνε τον ωραίο ρόλο της γυναίκας στη ζωή. Είναι καιρός να χαράζει η ίδια η γυναίκα τα πλατιά όρια του ρόλου της τούτου.
Η ίδρυση της Δημοκρατικής Διεθνούς Ομοσπονδίας Γυναικών είναι ένα γεγονός που σφραγίζει τη δύναμη της γυναίκας. Στον τόπο μας η επίδρασή του θα είναι μεγάλη. Μπορεί και στα περασμένα χρόνια να γίνηκαν τέτοιες προσπάθειες, μα η προσπάθεια η τωρινή γεννήθηκε μέσα από τη φρίκη της πεντάχρονης φασιστικής τυραννίας. Η Ελληνίδα που πάλεψε τόσο σκληρά για τη λευτεριά της, νιώθει βαθιά τον πόνο που ενώνει τις γυναίκες όλου του κόσμου σ' ένα αγώνα κοινό, τον αγώνα της αναδημιουργίας.
Το αύριο δεν έχει ακόμα γραφτεί στην πορεία της ανθρωπότητας. Από μας τις γυναίκες εξαρτιέται να πάρει τη μορφή που θα θελήσουμε και η μορφή που θα θελήσουμε είναι κείνη που θα σκορπίσει τη χαρά σ' ολόκληρο τον κόσμο.

Φανή Σημίτη
 

 

(Ελευθεροτυπία, 7/2/1998)

 

www.iospress.gr